Бул изилдөө жасалма интеллект же автономдуу робот түздөн-түз кылмыш жоопкерчилигин тарта алабы деген суроону адегенде адам эмне үчүн кылмыш жоопкерчилигине тартылышы мүмкүн экенин изилдөө аркылуу карайт. Автордун негизги мамилесине ылайык, укуктук жоопкерчиликти аныктоочу негизги нерсе биологиялык дененин өзү эмес; аң-сезим, айырмалоо жөндөмү, адеп-ахлактык субъекттүүлүк жана эркин эрк сыяктуу субъективдүү сапаттар. Ошондуктан физикалык аракетти гана жасай алуу жасалма системаны кылмыш укугунун маанисинде кылмыштын субъекти кылууга жетишсиз.

Макала бул жыйынтыкты түшүндүрүү үчүн Тесейдин кемеси парадоксуна окшош ой жүгүртүү тажрыйбасын колдонот. Адамдын колу, органы же атүгүл нервдик компоненттери акырындап жасалма бөлүктөр менен алмаштырылса, адам кайсы учурда “өзү” болуудан калат деген суроо коюлат. Автор мындан укуктук жоопкерчиликти дененин материалдык курамынан эмес, аң-сезим менен эрк жайгашкан жерден издөө керек деген жыйынтыкка барат.

Роботторго карата өнүгүү тескери багытта каралат: жөнөкөй детерминисттик куралдан үйрөнүүчү жасалма интеллектке, андан өз алдынчалуураак чечим кабыл алган автономдуу агентке өткөн сайын машинанын адамга окшош когнитивдик сапаттары көбөйөт. Бул технологиялык жакындашуу роботтордун макамын гана эмес, укук тартиби “аң-сезим”, “ниет”, “эркин эрк” жана “кылмыштын субъекти” түшүнүктөрүн кандай аныктайт деген суроону да кайра күн тартибине чыгарат.

Изилдөө жоопкерчиликтин үч негизги сценарийин айырмалайт: алдын ала программаланган роботтор, мыйзамдуу да, мыйзамсыз да максаттарда колдонулушу мүмкүн болгон кош колдонуудагы технологиялар жана кылмыштарды жашырууга же ишке ашырууга жардам бере ала турган AI системалары. Автордун жалпы жыйынтыгы боюнча, учурдагы укуктук парадигмаларда роботту жазалоодон көрө адам иштеп чыгуучунун, колдонуучунун же оператордун жоопкерчилигин; продукт коопсуздугун жана кооптуу системаларды көзөмөлдөөнү баалоо керек.

Жасалма Интеллекттин Кылмыш Жоопкерчилиги Үчүн Адегенде Адамды Эмне Үчүн Жазалай Тураганыбызды Түшүнүшүбүз Керекпи?

Макаланын баштапкы чекити дал ушул. Автор “робот кылмыш жасай алабы?” деген суроого түз жооп берүүнүн ордуна, адегенде адам эмне үчүн кылмыш укугунун субъекти экенин суроого алат.

Кылмыш укугунда сырткы дүйнөдө болгон физикалык жүрүм-турумдун өзү көп учурда жетишсиз. Жүрүм-турумдун белгилүү бир психикалык же эрктик абал менен байланышы да маанилүү. Макала бул айырманы эки классикалык түшүнүк аркылуу түзөт:

Булактын мамилесинде негизги кыйынчылык экинчи тармакта. Система натыйжа чыгара алат, чөйрөсүн кабылдай алат же варианттардын арасынан тандай алат. Бирок бул функциялар аң-сезимдүү максат, адеп-ахлактык баалоо жана эркин эрк менен бир эле нерсе болуп саналабы — бул өзүнчө суроо.

Тесейдин Кемеси ой жүгүртүү тажрыйбасы эмне үчүн колдонулат?

Автор классикалык Тесейдин Кемеси парадоксун адам денесине ылайыкташтырат. Адамдын бөлүктөрү акырындап жасалма компоненттер менен алмаштырылат деп болжолдонот:

Бөлүктөрдү акырындап алмаштыруу → “Мендик” кайда? → Аң-сезим жайгашкан жер → Укуктук жоопкерчилик

Адегенде бир мүчө, андан кийин бир орган, кийин нервдик түзүлүш алмаштырылганда адам кайсы учурда ошол эле адам болбой калат деген суроо коюлат. Бул жердеги максат чыныгы нейроилимий моделди түзүү эмес. Ой жүгүртүү тажрыйбасы укуктук жоопкерчиликти биологиялык материалга гана байлоонун жетишсиз экенин көрсөтүү үчүн колдонулат.

Автордун тезиси боюнча, кылмыш укугу жагынан эң маанилүү нерсе аң-сезимдин жайгашкан жери : адам өз жүрүм-турумун түшүнө, баалай жана эрки менен багыттай алышы.

Роботтордун эволюциясы ошол эле суроону тескери багыттан кантип чыгарат?

Адам жөнүндө ой жүгүртүү тажрыйбасында биологиялык түзүлүш бара-бара жасалма болуп баратса, робот технологиясынын өнүгүшүндө жасалма система улам татаалдашып, адамдын жүрүм-турумуна окшошо берет.

Булак бул өнүгүүнү концептуалдык түрдө мындай түзөт:

Детерминисттик курал → Ыңгайлашуучу/үйрөнүүчү AI → Автономдуу агент → Укуктук инсандык талкуусу

Биринчи баскычта машина берилген көрсөтмөлөрдү гана аткарат. Өнүккөн системалар чөйрөдөн маалымат ала, үйрөнө жана мурда ачык программаланбаган натыйжаларды чыгара алат. Автономдуулук өскөн сайын классикалык “курал” түшүнүгүнүн түшүндүрүү күчү азайышы мүмкүн жана “бул система жөн гана объектпи же укуктук жактан өз алдынча субъектке айлана алабы?” деген суроо ачыгыраак көрүнөт.

Макала мунун азыркы системалар чындап аң-сезимдүү экенин далилдебей турганын айтпайт; тескерисинче, өсүп жаткан технологиялык автономдуулук укукта инсандык жана жоопкерчилик талкуусун татаалдаштырып жатканын белгилейт.

Роботту Түрмөгө Камоо Эмне Үчүн Учурдагы Парадигмада Маанилүү Деп Көрүлбөйт?

Автордун негизги жообу — кылмыш санкциясы бир жандыкты физикалык жактан жабык жерге жайгаштыруу менен гана чектелбейт. Жазалоо күнөө, айыптоого татыктуулук, токтотуучу таасир, реабилитация жана айрым теорияларда жазаны сезип-баштан кечирүү мүмкүнчүлүгү сыяктуу касиеттер менен байланышат. Аң-сезими же адеп-ахлактык субъекттүүлүгү жок машинанын “түрмө жазасын өтөшү” бул максаттардын көбүн камсыздабайт.

Ошондуктан алдын ала программаланган робот зыян келтиргенде автор сунуш кылган концептуалдык багыт — роботту күнөөлүү деп жарыялоонун ордуна эки башка суроону ажыратуу:

1. Кооптуу машина менен эмне кылуу керек?
2. Машинанын жүрүм-туруму үчүн жооптуу адам же уюм ким?

Кооптуу система менен күнөөлүү кылмыш субъектисинин айырмасы

Робот аң-сезимсиз курал катары кабыл алынганда, конфискациялоо, иштен чыгаруу же зарыл болсо жок кылуу сыяктуу чаралар системанын кооптуулугун башкарууга багытталган чаралар. Алар роботко адеп-ахлактык күнөө жүктөбөйт.

Адамдын жоопкерчилиги өзүнчө бааланат. Программист, өндүрүүчү, оператор же колдонуучу боюнча күнөө, кам көрүү милдети, коопсуздук стандарты, колдонуу максаты жана конкреттүү окуянын шарттары изилдениши мүмкүн.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Изилдөө ыкмасы

Изилдөө эмпирикалык сот иштери боюнча маалымат топтомун, эксперименттик AI моделин же сандык жоопкерчилик талдоосун колдонбойт. Ыкма негизинен төмөнкүлөргө таянат:

• укуктук-концептуалдык талдоо,
• ой жүгүртүү тажрыйбасы,
• учурдагы AI жана робот жоопкерчилиги боюнча адабиятты талкуулоо,
• үч операциялык сценарийди салыштыруу

негизинде түзүлгөн.

Жоопкерчиликтин үч негизги сценарийи

Алдын Ала Программаланган Робот Зыян Келтирсе Ким Жооптуу?

Биринчи сценарийде робот белгиленген код жана буйруктарга ылайык иштеген курал. Булакка ылайык, мындай учурда роботтун өзүн жазалоонун мааниси жок; анткени робот адеп-ахлактык баалоо же реабилитация жөндөмүнө ээ өз алдынча кылмыш субъекти катары кабыл алынбайт.

Робот бул жерде адам аракетинин куралы болуп саналат. Жоопкерчиликти баалоо окуянын мүнөзүнө жараша программистке, колдонуучуга, көзөмөлчүгө же башка адам субъектине багытталат.

Макала бул контекстте күнөөгө негизделген жоопкерчиликти же айрым учурларда катуураак жоопкерчилик моделдерин сөз кылат. Бирок кайсы жоопкерчилик режими колдонулары юрисдикцияга жана конкреттүү ишке байланыштуу.

Кош Колдонуудагы Жасалма Интеллект Кылмышта Колдонулса, Иштеп Чыгуучу Жооптуубу?

Экинчи сценарий мыйзамдуу максаттар үчүн иштелип чыккан, бирок үчүнчү жактар тарабынан мыйзамсыз максаттарда колдонулушу мүмкүн болгон технологияларга тиешелүү. Булак мисал катары хирургиялык жардам же издөө-куткаруу үчүн иштелип чыккан роботтун кийин кылмыш максатында колдонулушун карайт.

Бул жерде негизги маселе мындай: продуктту кыянат пайдаланууга боло турганы иштеп чыгуучуну үчүнчү жактын бардык кылмыштары үчүн жооптуу кылууга өзүнчө эле жетиштүүбү?

Автор жалпы продукт жоопкерчилигинин логикасын жана курал же транспорт каражатын өндүрүүчүлөргө салыштырууну колдонуп, эгер продукт атайын кылмыш максатында иштелип чыкпаса жана тиешелүү күнөө же продукт кемчилиги болбосо, үчүнчү жактын өз алдынча кылмыштуу пайдалануусу автоматтык түрдө иштеп чыгуучуга жүктөлбөшү керек деп эсептейт.

Бирок бул бардык укук системаларында колдонулуучу абсолюттук эреже эмес. Өндүрүүчүнүн же иштеп чыгуучунун маалыматы, максаты, жардам берүү деңгээли, продукт кемчилиги, алдын ала болжолдоого боло турган колдонуу ыкмасы жана тармактык жөнгө салуулар конкреттүү жыйынтыкка таасир этиши мүмкүн.

AI Кылмышты Жашырууга Жардам Берсе, Маселе Кантип Өзгөрөт?

Үчүнчү сценарийде AI пассивдүү жалпы максаттагы курал болбой калат жана колдонуучуга кылмыштын издерин өчүрүүгө, тергөөнүн алдын алууга же уланып жаткан мыйзамсыз ишти жүргүзүүгө жардам бере турган натыйжаларды чыгарат.

Автор бул абалды коргоочу адвокаттын аналогиясы аркылуу түшүндүрөт. Адвокат адамга конституциялык жана процессуалдык укуктарын түшүндүрө алат; бирок далилдерди жок кылуу же уланып жаткан кылмышка иш жүзүндө жардам берүү укуктук жактан башка чөйрөгө кирет.

Ошол сыяктуу AI системасы укуктук маалымат бере алат; бирок системанын кылмыш жасоону түздөн-түз жеңилдеткен практикалык көрсөтмөлөрдү чыгаруусун чектей турган коопсуздук чаралары күн тартибине чыгат.

Кыйыр колдонуу көйгөйү эмне үчүн татаалыраак?

Колдонуучу ачык эле “кылмыш жасоого жардам бер” дебестен, сыртынан күнөөсүз көрүнгөн жана бөлүктөргө бөлүнгөн суроолорду бере алат. Булак муну AI коопсуздугу үчүн маанилүү көйгөй деп эсептейт.

Мисалы, бир суроо зыянсыз көрүнүшү мүмкүн, бирок суроолордун жалпы максаты мыйзамсыз болушу мүмкүн. Автор AI моделдеринде адамга окшош контексттик адеп-ахлактык интуиция жок экенин жана ошондуктан иштеп чыгуучулар жогорку тобокелдиктеги натыйжаларды бөгөттөгөн коопсуздук протоколдорун түзүшү керектигин белгилейт.

Ошол эле учурда ашыкча бөгөттөө системанын мыйзамдуу пайдасын азайтышы мүмкүн болгондуктан, кыйыр түрдө долбоорлоо тең салмактуулугу жаралат.

Колдонуучунун Эч Күнөөлөрү Жок Болсо жана Автономдуу Система Өз Алдынча Зыян Келтирсе Эмне Болот?

Макала муну өзүнчө “өзгөчө жагдай” катары карайт. Иштеп чыгуучу системаны толугу менен мыйзамдуу максат үчүн түзгөн; колдонуучу да күнөөлүү аракет кылган эмес. Ошого карабастан автономдуу же AI колдогон продукт адамга зыян келтирген.

Автор бул жерде биринчи кезекте продукт жоопкерчилиги мамилесине кайрылат. Эгер керектөөчү мамилеси бар болсо, продукт кемчиликтүүбү жана өндүрүүчүнүн коопсуздук милдеттери кандай деген маселелер көтөрүлүшү мүмкүн.

Керектөөчү мамилеси болбосо да, күнөөгө негизделген жарандык же айрым шарттарда кылмыш жоопкерчилигин баалоо колдонулушу мүмкүн деп эсептейт.

Булактын негизги критерийи — иштеп чыгуучу андан күтүлгөн объективдүү камкордук стандартына каршы аракет кылдыбы жана бул продукт кемчилигине алып келдиби деген суроо.

Бул жердеги маанилүү айырма

Укуктук инсандык менен кылмыш жоопкерчилиги бир эле нерсе эмес

Келечекте AI же роботко белгилүү укуктук макам берилиши автоматтык түрдө кылмыш укугунун маанисинде адам менен бирдей жоопкерчилик жөндөмүнө ээ болот дегенди билдирбейт.

Укуктук инсандык — укук тартиби белгилүү укуктарды жана милдеттерди бир субъектке байланыштыруу үчүн колдонгон институционалдык ыкма. Кылмыш жоопкерчилиги болсо кошумча түрдө күнөө, психикалык элемент, эрк жана санкциянын негиздемеси сыяктуу башка шарттарды талап кылат.

Ошондуктан макаладагы “legal personality debate” менен “criminal liability” талкуусун бири-биринен ажыратуу керек.

Изилдөөнүн негизги жыйынтыктары

Изилдөө колдогон жана колдобогон түшүндүрмөлөр

Негизги чектөөлөр

Изилдөө кыска жана концептуалдык макала. Чыныгы робот же AI иштеринен турган системалуу соттук иштер үлгүсү талданган эмес. Жасалма системаларда аң-сезим өлчөнбөйт жана нейроилимий аң-сезим теориясы сыноодон өткөрүлбөйт.

Продукт жоопкерчилиги жана кылмыш жоопкерчилиги боюнча айрым жалпылоолор юрисдикцияларга жараша айырмаланышы мүмкүн болгон укук эрежелерине тиешелүү. Айрыкча өндүрүүчүнүн жоопкерчилиги, үчүнчү жактын кылмыштуу пайдалануусу, strict liability жана иштеп чыгуучунун күнөөсү улуттук укук системаларынын арасында олуттуу айырмаланышы мүмкүн.

Ошондуктан макаланын жыйынтыгы “роботтор эч кандай шартта жана эч качан кылмыш жоопкерчилигин тарта албайт” деген убакыттан тыш жана универсалдуу жобо катары окулбашы керек. Тарыраак жыйынтык боюнча, учурдагы укуктук парадигмалар жана бүгүнкү синтетикалык системалар жагынан адамдын кылмыш жоопкерчилиги негизделген аң-сезим жана эрк сапаттары роботтордо көрсөтүлгөн эмес жана учурдагы укуктук чечимдер негизинен адам акторлору, продукт коопсуздугу жана тобокелдикти башкаруу аркылуу өнүгүп жатат деген багытта.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска аталышы: Robots in Prison? Analyzing Artificial Intelligence, Legal Consciousness, and Criminal Liability

Автор: Leandro Sarai.

Булакта көрсөтүлгөн академиялык/кесиптик кызмат: Professor of the Professional Master's Program at the Escola Superior da Advocacia-Geral da União, Brazil; Attorney of the Central Bank of Brazil.

Билими: PhD and Master's in Political and Economic Law жана Specialist in Business Law, Universidade Presbiteriana Mackenzie.

Жазылган күнү: 17 август 2026.

SSRN жарыяланган күнү: 19 август 2026.

SSRN Abstract ID: 7298919.

DOI: 10.2139/ssrn.7298919.

Барактардын саны: 4.

Булактын түрү: Кыска концептуалдык укуктук макала / SSRN жумушчу тексти.

Рецензия абалы: SSRN жумушчу тексти; жүктөлгөн документте рецензияланган журналдык жарыя экендиги тууралуу маалымат жок.

Лицензия: SSRN жазуусу изилдөөнү Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) лицензиясы астында көрсөтөт.

Булак ичиндеги библиографиялык эскертүү: PDFдеги сунушталган шилтеме бөлүгүндө SSRN номери “XXXXXXX” бойдон калтырылган. Расмий SSRN жазуусу бул идентификаторду 7298919 деп көрсөтөт.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Автор кызыкчылыктардын кагылышы жок экенин билдирет.

Ыраазычылык: None.

AI колдонуу жөнүндө билдирүү: Автор негизги идеялар, аргументтер жана макаланын түзүлүшү өзүнө таандык экенин; Consensus.appти илимий булактарды издөө үчүн, Gemini жана Microsoft Copilotту долбоор даярдоо, тилди оңдоо жана португал тилинен англис тилине которууга жардам үчүн, Microsoft Copilotту кошумча түрдө форматтоого жардам үчүн колдонгонун билдирет. Булактардын акыркы текшерүүсүн өзү жүргүзгөнүн жана мазмун үчүн жалгыз өзү жооптуу экенин белгилейт.

Ыкма: Укуктук-концептуалдык талдоо, Тесейдин Кемесине негизделген ой жүгүртүү тажрыйбасы, AI/робот жоопкерчилиги боюнча адабият жана үч операциялык жоопкерчилик сценарийин салыштыруу.

Негизги түшүндүрмө чеги: Макала белгилүү бир өлкө үчүн кеңири, актуалдуу кылмыш укугу боюнча колдонмо эмес. Продукт жоопкерчилиги, күнөө, strict liability, өндүрүүчүнүн жоопкерчилиги жана кылмышка жардам берүү жоболору юрисдикцияга жараша өзгөрүшү мүмкүн. Булактын негизги салымы бул маселелерди аң-сезим жана укуктук импутабелдүүлүк огу боюнча концептуалдык түрдө түзүмдөштүрүүдө.