Ushbu tadqiqot sun’iy intellekt yoki avtonom robot bevosita jinoiy javobgarlikka ega bo‘lishi mumkinmi degan savolni avvalo inson nega jinoiy javobgar qilinishi mumkinligini o‘rganish orqali ko‘rib chiqadi. Muallifning asosiy yondashuviga ko‘ra, huquqiy javobgarlikning hal qiluvchi unsuri biologik tananing o‘zi emas, balki ong, farqlash qobiliyati, axloqiy agentlik va erkin iroda kabi subyektiv xususiyatlardir. Shu sababli faqat jismoniy harakatni amalga oshira olish sun’iy tizimni jinoyat huquqi ma’nosida jinoyat subyektiga aylantirish uchun yetarli emas.

Maqola bu xulosani tushuntirish uchun Tesey kemasi paradoksiga o‘xshash fikriy tajribadan foydalanadi. Insonning qo‘li, a’zosi yoki hatto asabiy tarkibiy qismlari bosqichma-bosqich sun’iy qismlar bilan almashtirilsa, qaysi nuqtada shaxs “o‘zi” bo‘lishdan to‘xtashi so‘raladi. Muallif bundan huquqiy javobgarlikni tananing moddiy tarkibidan emas, ong va iroda joylashgan nuqtadan izlash kerak degan xulosaga keladi.

Robotlar uchun esa rivojlanish teskari yo‘nalishda tasavvur qilinadi: oddiy deterministik vositadan o‘rganuvchi sun’iy intellektga, undan esa mustaqilroq qaror qabul qiluvchi avtonom agentga o‘tilgani sari mashinaning insonga o‘xshash kognitiv xususiyatlari ortadi. Bu texnologik yaqinlashuv nafaqat robotlarning maqomini, balki huquq tizimi “ong”, “niyat”, “erkin iroda” va “jinoyat subyekti” tushunchalarini qanday belgilashi masalasini ham qayta kun tartibiga olib chiqadi.

Tadqiqot javobgarlikning uch asosiy ssenariysini ajratadi: oldindan dasturlashtirilgan robotlar, qonuniy va noqonuniy maqsadlarda ishlatilishi mumkin bo‘lgan ikki maqsadli texnologiyalar va jinoyatlarni yashirish yoki amalga oshirishga yordam berishi mumkin bo‘lgan AI tizimlari. Muallifning umumiy xulosasiga ko‘ra, amaldagi huquqiy paradigmalar doirasida robotni jazolashdan ko‘ra, inson ishlab chiquvchi, foydalanuvchi yoki operatorning javobgarligi, mahsulot xavfsizligi va xavfli tizimlarni nazorat qilish masalalarini baholash lozim.

Sun’iy Intellektning Jinoiy Javobgarligi Uchun Avval Insonni Nega Jazolashimizni Tushunishimiz Kerakmi?

Maqolaning boshlang‘ich nuqtasi aynan shu. Muallif “robot jinoyat sodir qilishi mumkinmi?” degan savolga to‘g‘ridan-to‘g‘ri javob berish o‘rniga, avvalo inson nega jinoyat huquqining subyekti ekanini so‘roq qiladi.

Jinoyat huquqida faqat tashqi dunyoda sodir bo‘lgan jismoniy xatti-harakatning mavjudligi ko‘p hollarda yetarli emas. Xatti-harakatning muayyan ruhiy yoki irodaviy holat bilan bog‘liqligi ham muhim. Maqola bu farqni ikki klassik tushuncha orqali quradi:

Manba yondashuvida asosiy qiyinchilik ikkinchi sohada. Tizim natija yaratishi, atrof-muhitni idrok etishi yoki variantlar orasidan tanlashi mumkin. Biroq bu funksiyalar ongli maqsad, axloqiy baholash va erkin iroda bilan aynan bir narsa ekan-emasligi alohida savoldir.

Tesey Kemasi fikriy tajribasi nega qo‘llanadi?

Muallif klassik Tesey kemasi paradoksini inson tanasiga tatbiq etadi. Inson qismlari bosqichma-bosqich sun’iy komponentlar bilan almashtiriladi deb faraz qilinadi:

Qismlarni bosqichma-bosqich almashtirish → “Menlik” qayerda? → Ong joylashgan nuqta → Huquqiy javobgarlik

Avval bir qo‘l-oyoq, keyin bir a’zo, so‘ng asabiy tuzilma almashtirilganda shaxs qaysi nuqtada o‘sha shaxs bo‘lishdan to‘xtashi so‘raladi. Bu yerda maqsad haqiqiy neyroilmiy model yaratish emas. Fikriy tajriba huquqiy javobgarlikni faqat biologik materialga bog‘lash yetarli emasligini ko‘rsatish uchun ishlatiladi.

Muallifning tezisiga ko‘ra, jinoyat huquqi nuqtai nazaridan eng muhim narsa ongning joylashuvi dir: shaxs o‘z xatti-harakatini tushunishi, baholashi va irodaviy tarzda yo‘naltira olishi.

Robotlar evolyutsiyasi ayni savolni teskari yo‘nalishda qanday yuzaga chiqaradi?

Inson haqidagi fikriy tajribada biologik tuzilma tobora sun’iylashib borsa, robot texnologiyasining rivojida sun’iy tizim tobora murakkab va inson xatti-harakatiga o‘xshash bo‘lib boradi.

Manba bu rivojlanishni konseptual ravishda quyidagicha tuzadi:

Deterministik vosita → Moslashuvchan/o‘rganuvchi AI → Avtonom agent → Huquqiy shaxsiyat munozarasi

Dastlabki bosqichda mashina faqat berilgan ko‘rsatmalarni bajaradi. Rivojlangan tizimlar muhitdan ma’lumot olishi, o‘rganishi va ilgari aniq dasturlashtirilmagan natijalarni ishlab chiqishi mumkin. Avtonomlik ortgani sari klassik “vosita” tushunchasining tushuntirish kuchi kamayishi va “bu tizim shunchaki obyektmi yoki huquqiy jihatdan mustaqil subyektga aylanishi mumkinmi?” degan savol yanada ko‘zga tashlanishi mumkin.

Maqola buning amaldagi tizimlar haqiqatan ongli ekanini isbotlamasligini ta’kidlamaydi; aksincha, ortib borayotgan texnologik avtonomlik huquqdagi shaxsiyat va javobgarlik munozarasini murakkablashtirayotganini ilgari suradi.

Robotni Qamoqqa Tashlash Nega Amaldagi Paradigmada Mazmunli Ko‘rinmaydi?

Muallifning asosiy javobi shuki, jinoiy sanksiya shunchaki mavjudotni jismonan yopiq joyga joylashtirishdan iborat emas. Jazolash ayb, qoralanuvchanlik, tiyib turish, reabilitatsiya va ayrim nazariyalarda jazoni boshdan kechira olish kabi xususiyatlar bilan bog‘liq. Ong yoki axloqiy agentlikka ega bo‘lmagan mashinaning “qamoq jazosini o‘tashi” bu maqsadlarning katta qismini ta’minlamaydi.

Shu sababli oldindan dasturlashtirilgan robot zarar yetkazganda, muallif taklif qilgan konseptual yo‘l robotni aybdor deb e’lon qilish o‘rniga ikki alohida savolni ajratishdir:

1. Xavfli mashina bilan nima qilish kerak?
2. Mashina xatti-harakati uchun mas’ul inson yoki tashkilot kim?

Xavfli tizim bilan aybdor jinoyat subyekti o‘rtasidagi farq

Robot ongsiz vosita deb qaralganda, musodara qilish, ishdan chiqarish yoki zarur bo‘lsa yo‘q qilish kabi choralar tizimning xavfliligini boshqarishga qaratilgan choralar hisoblanadi. Ular robotga axloqiy ayb yuklamaydi.

Inson javobgarligi esa alohida baholanadi. Dasturchi, ishlab chiqaruvchi, operator yoki foydalanuvchiga nisbatan ayb, parvarish majburiyati, xavfsizlik standarti, foydalanish maqsadi va aniq holat sharoitlari o‘rganilishi mumkin.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot usuli

Tadqiqot empirik sud ishlari ma’lumotlar to‘plami, eksperimental AI modeli yoki miqdoriy javobgarlik tahlilidan foydalanmaydi. Usul asosan quyidagilarga tayangan:

• huquqiy-konseptual tahlil,
• fikriy tajriba,
• mavjud AI va robot javobgarligi adabiyotining muhokamasi,
• uch operatsion ssenariyni taqqoslash

asosida qurilgan.

Javobgarlikning uch asosiy ssenariysi

Oldindan Dasturlashtirilgan Robot Zarar Yetkazsa Kim Javobgar?

Birinchi ssenariyda robot belgilangan kod va buyruqlarga ko‘ra ishlaydigan vositadir. Manbaga ko‘ra, bunday holatda robotning o‘zini jazolashning ma’nosi yo‘q; chunki robot axloqiy baholash yoki reabilitatsiya qobiliyatiga ega mustaqil jinoyat subyekti deb hisoblanmaydi.

Robot bu yerda inson harakatining vositasi hisoblanadi. Javobgarlik bahosi hodisaning xususiyatiga qarab dasturchi, foydalanuvchi, nazoratchi yoki boshqa inson aktoriga qaratiladi.

Maqola bu kontekstda aybga asoslangan javobgarlik yoki ayrim holatlarda qat’iyroq javobgarlik modellarini tilga oladi. Biroq qaysi javobgarlik rejimi qo‘llanishi yurisdiksiya va aniq holatga bog‘liq.

Ikki Maqsadli Sun’iy Intellekt Jinoyatda Ishlatilsa Ishlab Chiquvchi Javobgarmi?

Ikkinchi ssenariy qonuniy maqsadlar uchun ishlab chiqilgan, ammo uchinchi shaxslar tomonidan noqonuniy maqsadlarda ishlatilishi mumkin bo‘lgan texnologiyalarga taalluqlidir. Manba misol sifatida jarrohlik yordami yoki qidiruv-qutqaruv uchun ishlab chiqilgan robotning keyinchalik jinoyat maqsadida ishlatilishini ko‘rib chiqadi.

Bu yerda asosiy masala shunday: mahsulotdan suiiste’mol qilish mumkinligi ishlab chiquvchini uchinchi shaxsning barcha jinoyatlari uchun javobgar qilishga o‘zi yetarlimi?

Muallif umumiy mahsulot javobgarligi mantiqi va qurol yoki transport vositasi ishlab chiqaruvchilariga qiyosdan foydalanib, agar mahsulot aynan jinoyat maqsadida ishlab chiqilmagan bo‘lsa va tegishli ayb yoki mahsulot nuqsoni bo‘lmasa, uchinchi shaxsning mustaqil jinoiy foydalanishi avtomatik ravishda ishlab chiquvchi zimmasiga yuklanmasligi kerakligini ta’kidlaydi.

Biroq bu barcha huquq tizimlarida amal qiladigan mutlaq qoida emas. Ishlab chiqaruvchi yoki ishlab chiquvchining bilimi, maqsadi, yordam darajasi, mahsulot nuqsoni, oldindan ko‘rish mumkin bo‘lgan foydalanish shakli va sohaviy tartibga solishlar aniq natijaga ta’sir qilishi mumkin.

AI Jinoyatni Yashirishga Yordam Bersа Muammo Qanday O‘zgaradi?

Uchinchi ssenariyda AI passiv umumiy maqsadli vosita bo‘lishdan chiqib, foydalanuvchiga jinoyat izlarini yo‘qotish, tergovdan qochish yoki davom etayotgan noqonuniy faoliyatni amalga oshirishga yordam beradigan natijalarni ishlab chiqaradi.

Muallif bu holatni himoyachi advokat o‘xshatishi orqali tushuntiradi. Advokat shaxsga konstitutsiyaviy va protsessual huquqlarini tushuntirishi mumkin; ammo dalillarni yo‘q qilish yoki davom etayotgan jinoyatga amalda yordam berish huquqiy jihatdan boshqa sohaga kiradi.

Xuddi shunday, AI tizimi huquqiy ma’lumot berishi mumkin; biroq tizimning bevosita jinoyat sodir etishni osonlashtiradigan amaliy ko‘rsatmalar yaratishini cheklovchi xavfsizlik choralari kun tartibiga chiqadi.

Bilvosita foydalanish muammosi nega murakkabroq?

Foydalanuvchi ochiqchasiga “jinoyat qilishimga yordam ber” demasdan, ko‘rinishda begunoh va bo‘laklangan savollar berishi mumkin. Manba buni AI xavfsizligi nuqtai nazaridan muhim muammo deb biladi.

Masalan, bitta savol zararsiz ko‘rinishi mumkin, biroq savollarning umumiy maqsadi noqonuniy bo‘lishi ehtimol. Muallif AI modellarida insonga o‘xshash kontekstual axloqiy sezgi yo‘qligini va shu sababli ishlab chiquvchilar yuqori xavfli natijalarni to‘sadigan xavfsizlik protokollarini loyihalashi kerakligini ta’kidlaydi.

Shu bilan birga, ortiqcha to‘sish tizimning qonuniy foydasini kamaytirishi mumkinligi bilvosita dizayn muvozanatini ham yuzaga keltiradi.

Foydalanuvchining Hech Qanday Aybi Bo‘lmasa va Avtonom Tizim O‘z-o‘zidan Zarar Yetkazsa Nima Bo‘ladi?

Maqola buni alohida “maxsus holat” sifatida ko‘rib chiqadi. Ishlab chiquvchi tizimni butunlay qonuniy maqsad uchun yaratgan; foydalanuvchi ham aybli harakat qilmagan. Shunga qaramay, avtonom yoki AI qo‘llab-quvvatlaydigan mahsulot bir kishiga zarar yetkazgan.

Muallif bu yerda avvalo mahsulot javobgarligi yondashuviga murojaat qiladi. Agar iste’molchi munosabati mavjud bo‘lsa, mahsulot nuqsonli yoki nuqsonsiz ekani va ishlab chiqaruvchining xavfsizlik majburiyatlari masalasi ko‘tarilishi mumkin.

Iste’molchi munosabati bo‘lmasa ham, aybga asoslangan fuqarolik yoki ayrim sharoitlarda jinoiy javobgarlik baholari qo‘llanishi mumkinligini ta’kidlaydi.

Manbaning asosiy mezoni ishlab chiquvchi undan kutiladigan obyektiv ehtiyotkorlik standartiga zid ish tutgan-tutmaganligi va bu mahsulot nuqsoniga olib kelgan-kelmaganligidir.

Bu yerdagi muhim farq

Huquqiy shaxsiyat bilan jinoiy javobgarlik bir xil narsa emas

Kelajakda AI yoki robotga muayyan huquqiy maqom berilishi ehtimoli avtomatik ravishda u jinoyat huquqi ma’nosida inson bilan bir xil javobgarlik salohiyatiga ega bo‘lishini anglatmaydi.

Huquqiy shaxsiyat — huquq tizimi muayyan huquq va majburiyatlarni bir mavjudotga biriktirish uchun foydalanadigan institutsional usuldir. Jinoiy javobgarlik esa qo‘shimcha ravishda ayb, ruhiy unsur, iroda va sanksiyaning asosi kabi boshqa shartlarni ham talab qiladi.

Shu sababli maqoladagi “legal personality debate” va “criminal liability” munozaralari bir-biridan ajratilishi lozim.

Tadqiqotning asosiy xulosalari

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan va qo‘llab-quvvatlamaydigan talqinlar

Asosiy cheklovlar

Tadqiqot qisqa va konseptual maqoladir. Haqiqiy robot yoki AI holatlaridan iborat tizimli sud ishlari namunasi tahlil qilinmagan. Sun’iy tizimlarda ong o‘lchanmaydi va neyroilmiy ong nazariyasi sinovdan o‘tkazilmaydi.

Mahsulot javobgarligi va jinoiy javobgarlik bo‘yicha keltirilgan ayrim umumlashtirishlar yurisdiksiyaga qarab farqlanishi mumkin bo‘lgan huquq qoidalariga tegishli. Xususan, ishlab chiqaruvchi javobgarligi, uchinchi shaxsning jinoiy foydalanishi, strict liability va ishlab chiquvchi aybi milliy huquq tizimlari o‘rtasida sezilarli farq qilishi mumkin.

Shu sababli maqolaning xulosasi “robotlar hech qanday sharoitda va hech qachon jinoiy javobgarlikka ega bo‘la olmaydi” degan vaqtga bog‘liq bo‘lmagan va universal hukm sifatida o‘qilmasligi kerak. Torroq xulosa shuki, amaldagi huquqiy paradigmalar va bugungi sintetik tizimlar nuqtai nazaridan inson jinoiy javobgarligi tayangan ong va iroda xususiyatlari robotlarda namoyish etilmagan, mavjud huquqiy yechimlar esa asosan inson aktorlari, mahsulot xavfsizligi va xavfni boshqarish orqali rivojlanmoqda degan yo‘nalishdadir.

Manba va Usul Izohi

Asl sarlavha: Robots in Prison? Analyzing Artificial Intelligence, Legal Consciousness, and Criminal Liability

Muallif: Leandro Sarai.

Manbada ko‘rsatilgan akademik/kasbiy lavozim: Professor of the Professional Master's Program at the Escola Superior da Advocacia-Geral da União, Brazil; Attorney of the Central Bank of Brazil.

Ta’lim ma’lumoti: PhD and Master's in Political and Economic Law va Specialist in Business Law, Universidade Presbiteriana Mackenzie.

Yozilgan sana: 17 avgust 2026.

SSRN nashr sanasi: 19 avgust 2026.

SSRN Abstract ID: 7298919.

DOI: 10.2139/ssrn.7298919.

Sahifalar soni: 4.

Manba turi: Qisqa konseptual huquqiy maqola / SSRN ishchi matni.

Peer-review holati: SSRN ishchi matni; yuklangan hujjatda peer-reviewdan o‘tgan jurnal nashri ekani haqida ma’lumot yo‘q.

Litsenziya: SSRN qaydi tadqiqotni Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) ostida ko‘rsatadi.

Manba ichidagi bibliografik izoh: PDF ning tavsiya etilgan iqtibos maydonida SSRN raqami “XXXXXXX” holida qoldirilgan. Rasmiy SSRN qaydi bu identifikatorni 7298919 deb ko‘rsatadi.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Muallif manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildiradi.

Tashakkur: None.

AI dan foydalanish bayonoti: Muallif asosiy g‘oyalar, dalillar va maqola tuzilishi o‘ziga tegishli ekanini; Consensus.app dan ilmiy manbalarni qidirish uchun, Gemini va Microsoft Copilot dan qoralama tayyorlash, tilni tuzatish va portugal tilidan ingliz tiliga tarjima yordami uchun, Microsoft Copilot dan esa qo‘shimcha ravishda formatlash yordami uchun foydalanganini bildiradi. Manbalarni yakuniy tekshirishni o‘zi bajarganini va mazmun uchun yakka o‘zi javobgar ekanini bayon qiladi.

Usul: Huquqiy-konseptual tahlil, Tesey kemasiga asoslangan fikriy tajriba, AI/robot javobgarligi adabiyoti va uch operatsion javobgarlik ssenariysini taqqoslash.

Asosiy talqin chegarasi: Maqola muayyan mamlakat uchun keng qamrovli, dolzarb jinoyat huquqi qo‘llanmasi emas. Mahsulot javobgarligi, ayb, strict liability, ishlab chiqaruvchi javobgarligi va jinoyatga yordam berish qoidalari yurisdiksiyaga qarab farq qilishi mumkin. Manbaning asosiy hissasi bu masalalarni ong va huquqiy imputabellik o‘qi bo‘yicha konseptual tarzda tuzilmaga solishdir.