Нарративдик психотерапия, адамдын жашоо баянын терапевт менен бирге карап чыгып, өткөн тажрыйбалардын, сезимдердин, ойлордун, мамилелердин жана өзүн кабылдоонун кандайча маани берилерин изилдеген психотерапиялык ыкмалардын жалпы аталышы. Бул нарративдик сереп психозду башынан өткөргөн адамдардагы жашоо баяны жана нарративдик иденттүүлүк боюнча 2020–2026-жылдардагы учурдагы изилдөөлөрдү баалап, жашоо баяндарын ачык колдонгон психотерапиялык ыкмаларды бириктирет. Серепке ылайык, айрым психоз үлгүлөрүндө жашоо баяндар көбүрөөк бөлүнгөн, азыраак татаал, бүтүндүгү төмөн же негизинен оорунун иденттүүлүгүнө багытталган болушу мүмкүн. Нарративге багытталган терапиялар болсо адамга өз тажрыйбаларын кеңири жашоо баянынын ичинде ойлонууга, өзүнүн ар түрдүү жактарын кайра ачууга, маани түзүүгө жана жеке калыбына келүүнү өз максаттарына ылайык уюштурууга жардам бере турган жолдорду сунуштайт.

Серепке 33 изилдөө тандалган. Алардын 10 изилдөөсү нарративдер жана нарративдик иденттүүлүк тууралуу теориялык, эмпирикалык же сереп изилдөөлөрү; 23 изилдөөсү психотерапия боюнча изилдөөлөр. Психотерапиялык изилдөөлөрдө төрт негизги ыкма тобу өзгөчө белгиленген: Metacognitive Reflection and Insight Therapy (MERIT), травмага негизделген нарративдик ыкмалар, өзүн-өзү стигмалоону жана оорунун иденттүүлүгүн бутага алган терапиялар, ошондой эле искусство жана чыгармачыл терапиялык ыкмалар.

Эң кеңири далилдер MERIT боюнча бар. Мындан тышкары trauma-focused cognitive-behavioral therapy for psychosis (TF-CBTp), Narrative Exposure Therapy (NET), Narrative Enhancement and Cognitive Therapy (NECT), Self-Concept and Engagement in Life (SELF), нарративдик арт-терапия жана поэзияга негизделген иштер да адамдын жашоо баянын кайра маанилендирүү, өзүн кабылдоосун кеңейтүү же калыбына келүү процессинде маани жана өз-натыйжалуулукту өнүктүрүү жагынан үмүт берүүчү жыйынтыктарды көрсөтөт.

Бирок бул изилдөө мета-анализ эмес жана бул терапиялардын жалпы таасир көлөмүн эсептебейт. Изилдөөлөрдүн олуттуу бөлүгү чакан пилоттук, ишке ашуучулук, кейс же сапаттык изилдөөлөр; мындан тышкары адабият MERIT пайдасына ачык тең салмаксыз. Ошондуктан учурдагы жыйынтыктар нарративдик психотерапиялар психоздо үмүттүү жана өнүктүрүүгө арзый турган тармак экенин көрсөтөт; бул бардык ыкмалар бирдей далил деңгээлине ээ же бардык адамдар үчүн далилденген дарылоо болуп саналат дегенди билдирбейт.

Нарративдик Иденттүүлүк Деген Эмне?

Нарративдик иденттүүлүк (narrative identity), адамдын өткөн тажрыйбаларын чечмелеп, аларды бүгүн ким экени жана келечекте ким боло алары менен байланыштырган, жашоосуна уланмалуулук, максат жана маани берген өнүгүп туруучу жеке баяны.

Адамдар жашоосун бири-биринен көз карандысыз окуялардын гана жыйындысы катары башынан өткөрүшпөйт. Алар өткөн окуяларды чечмелеп, айрымдарын башкаларга караганда маанилүүрөөк көрүп, мамилелер менен ролдордун ортосунда байланыш түзүп, келечекке байланыштуу мүмкүнчүлүктөрдү калыптандырышат. Бул процесс адамдын өзүн жана дүйнөдөгү ордун маанилендиришине салым кошот.

Нарративдер туруктуу эмес. Жаңы тажрыйбалар, мамилелер, жоготуулар, ийгиликтер жана психологиялык өзгөрүүлөр адамдын өткөндү кайра чечмелешине жана келечекке карата күтүүлөрүн өзгөртүшүнө алып келиши мүмкүн.

Психоз жашоо баянына кандай таасир этиши мүмкүн?

Серепте каралган адабият психозду башынан өткөргөн айрым адамдардын жашоо баяндарында:

• бүтүндүктүн төмөн болушу,
• нарративдик татаалдыктын төмөн болушу,
• окуяларды бири-бири менен байланыштырууда кыйынчылык,
• социалдык байланыш жана өнөктөштүк темаларынын азыраак болушу,
• агенттүүлүк сезиминин төмөн болушу,
• оорунун же азаптын айланасында топтолгон иденттүүлүк,
• өзгөрүп жаткан тажрыйбаларга карабай ийкемдүү болууда кыйналган нарративдер

сыяктуу өзгөчөлүктөр болушу мүмкүн экенин билдирет.

Бул жыйынтыктар психозду башынан өткөргөн бардык адамдар бирдей түрдөгү жашоо баянына ээ дегенди билдирбейт. Булак психоз тажрыйбалары ар башка адамдардын жашоо баяндарын ар башкача таасирлентиши мүмкүн экенин жана терапия да ошого жараша жекелештирилиши керектигин баса белгилейт.

Бөлүнүү эмнени билдирет?

Серептин теориялык өзөктөрүнүн бири бөлүнүү (fragmentation) түшүнүгү. Бул жердеги бөлүнүү адамдын тажрыйба, ой, сезим, мамиле жана өзү тууралуу маалыматтарды өзү жөнүндө көбүрөөк бүтүн жана татаал түшүнүктүн ичинде бириктирүүдө кыйналышын билдирет.

Мындай учурда адам жашоосунун ар түрдүү бөлүктөрүн бири-биринен үзүлгөндөй башынан өткөрүшү же өзүн бир гана иденттүүлүк позициясы аркылуу аныктай башташы мүмкүн.

Мисалы, адам өзүн негизинен “оорулуу” же “психиатриялык бейтап” ролу аркылуу гана түшүндүрсө, иш, достук, үй-бүлө, чыгармачылык, баалуулуктар, көндүмдөр жана келечектеги максаттар сыяктуу өзүнүн башка жактары артта калышы мүмкүн.

Оорунун иденттүүлүгү менен адамдын бүтүндөй кимдиги бир нерсе эмес

Сереп психоз адамдын жашоо баянынын маанилүү бөлүгү болушу мүмкүн экенин, бирок адамдын бүтүндөй иденттүүлүгү психоздон гана турбай турганын баса белгилеген ыкмаларды алдыңкы орунга чыгарат.

Калыбына келүү процессинде максат психоз тажрыйбасын сөзсүз жашоо баянынан алып салуу эмес. Айрым адамдар бул тажрыйбаны өзүнүн маанилүү бөлүгү катары бириктирсе, башкалары болгон окуялардын айрым бөлүктөрүн эч качан толук түшүндүрө албай турганын кабыл алышы мүмкүн.

Маанилүүсү — адам бир гана тар оорунун баянына камалып калбастан, өзү жөнүндө ар түрдүү жана жеке маанилүү позицияларды өнүктүрө алышы.

Биринчи жактан айтылган калыбына келүү баяндар эмнени көрсөтөт?

Серепте каралган сапаттык изилдөөлөр психозду башынан өткөргөн адамдардын өз сөздөрүндө калыбына келүү көп учурда иденттүүлүктү жана маанини кайра куруу менен байланыштуу экенин көрсөтөт.

Бул баяндарда:

• дүйнө жөнүндөгү түшүнүктү кайра куруу,
• башкаларга ишенимди кайра өнүктүрүү,
• өзүн кабыл алуу,
• психоз тажрыйбасына маани берүү,
• иш же чыгармачыл ишмердик сыяктуу ролдорго ээ болуу,
• жеке көзөмөл жана агенттүүлүктү өнүктүрүү,
• келечекке карай кайра жылууга жөндөмдүү болуу

сыяктуу темалар билдирилген.

Ошондуктан жеке калыбына келүү симптомдордун азайышы менен гана тең эмес. Адамдын өзү жөнүндө эмне ойлору, жашоосун кантип айтып берери жана келечекте кайсы мүмкүнчүлүктөрдү мүмкүн деп көрөрү да калыбына келүүнүн маанилүү бөлүктөрү болушу мүмкүн.

Нарративдик Психотерапия Психоздо Эмнени Өзгөртүүнү Көздөйт?

Нарративге багытталган психотерапиялар негизинен адамга жашоо тажрыйбаларын көбүрөөк бүтүн түрдө ойлонууга, өзүнүн ар түрдүү жактарын изилдөөгө, болгон окуяларга жаңы маани бере алууга жана өткөн менен келечекти кеңири жеке баян ичинде байланыштырууга жардам берүүнү көздөйт; максат симптомдун мазмунун гана талкуулоо эмес.

Терапия адамдын жашоо баянын “кайра жазуу” дегенди билдиреби?

“Кайра жазуу” деген сөз өткөндү өзгөртүү же чыныгы окуяларды четке кагуу дегенди билдирбейт.

Нарративдик психотерапияда өзгөрө турган нерсе — адам окуялардын ортосундагы байланышты кантип көрөрү, өзүн ошол окуялардын ичинде кантип жайгаштырары жана тажрыйбаларынан кандай маани чыгарары.

Мисалы, адам жашоо баянын ийгиликсиздик, оору же жоготуу аркылуу гана айтса, терапия мурда артта калган туруктуулук, мамилелер, иш ролдору, жөндөмдөр, тандоолор же келечекке болгон каалоолорду да баянга кошууга мүмкүндүк бере алат.

Психотерапияда биргелешкен маани түзүү

Нарративдик ыкмада маани терапевт бейтапка берген түшүндүрмө гана эмес.

Терапевт менен адам жашоо тажрыйбаларын чогуу изилдешет. Ойлор, сезимдер, мамилелер жана ар башка убактагы тажрыйбалардын ортосундагы байланыштар каралат.

Булак бул өз ара аракетти өзгөчө:

• кызматташуу,
• терапевттик мамиле,
• коопсуз билдирүү мейкиндиги,
• эмоциялык изилдөө,
• адамдын өз терапиясына багыт бере алышы

аркылуу талкуулайт.

MERIT Деген Эмне?

Metacognitive Reflection and Insight Therapy (MERIT), психозду башынан өткөргөн адамдар үчүн иштелип чыккан; адамдын жашоо баяндарын сүйлөшүү аркылуу өзү жана башкалар тууралуу маалыматтарды көбүрөөк татаал жана бүтүн түрдө бириктирүү жөндөмүн өнүктүрүүнү көздөгөн, метакогницияга багытталган интегративдик психотерапия.

Серепте эң көп изилдөө MERIT боюнча болгон.

MERITтин ар бир сессияда эске алынган сегиз негизги элементи бар жана терапия өзгөчө:

• интерсубъективдүүлүктү,
• жеке агенттүүлүктү,
• өзүн-өзү чагылдырууну,
• адамдын жашоо баяндарын айтып беришин,
• өзү жана башкалар тууралуу маалыматтарды интеграциялашын

колдоону көздөйт.

MERITтин маанилүү өзгөчөлүгү — терапевт адамга сырттан даяр жашоо түшүндүрмөсүн бербестен, жашоо баяндарын адамдын өзү ачыкка чыгарышына жана аларды чогуу ойлонууга басым жасайт.

MERIT изилдөөлөрү эмнени көрсөтөт?

Серепте каралган акыркы изилдөөлөрдө MERIT менен байланыштуу түрдө:

• метакогнициянын жакшыршы,
• айрым симптомдордун жакшыршы,
• субъективдүү жыргалчылык,
• өзүн сезүү жана өзүн аңдоо,
• кыйынчылыктарды башкаруу жөндөмү,
• жеке автономия,
• субъективдүү калыбына келүү

сыяктуу жыйынтыктар билдирилген.

Булардын бир эле изилдөөдө жана бирдей күчтө көрсөтүлгөн жалгыз “MERIT таасири” эмес экенин унутпоо керек. Жыйынтыктар ар кандай изилдөө дизайнынан алынган.

Жашоо тилиндеги өзгөрүүлөр

MERITтен кийин жашоо баяндардын тилдик өзгөчөлүктөрүн изилдеген бир эмгек терапия процессинде айрым көңүл бурарлык өзгөрүүлөрдү билдирген.

Алардын арасында:

• биринчи жак көптүк формасындагы сөздөрдүн активдүү жана борбордук боло башташы,
• өткөнгө багытталган баяндан бүгүнкү күнгө жана келечекке көбүрөөк бурулуш,
• кабыл алуу процесстерин сүрөттөгөн сөздөрдүн көбөйүшү,
• когнитивдик процесстерди билдирген сөздөрдүн көбөйүшү

бар.

Авторлор бул өзгөрүүлөрдү адамдын агенттүүлүгүнүн жана терапевттик кызматташуунун баяндагы мүмкүн болгон көрсөткүчтөрү катары талкуулашкан. Бирок бул тилдик көрсөткүчтөр өзүнчө калыбына келүүнүн түз өлчөмү эмес.

Сезимдерди айтып бере алуу эмне үчүн маанилүү болушу мүмкүн?

Дагы бир MERIT изилдөөсүндө жашоо баяндардагы күчтүүрөөк эмоциялык тажрыйба, билдирүү жана жөнгө салуу сессиядан кийинки жакшыраак субъективдүү жыргалчылык менен байланыштуу болгон.

Булактын чечмелөөсү боюнча, сезимдерди айыптабаган жана интерсубъективдүү коопсуз чөйрөдө баштан өткөрүү адамдын ой жүгүртүүсүн жана жаңы маани түзүүсүн жеңилдетиши мүмкүн.

Бул байланыш нарративдик психотерапияда эмоция айтылган мазмун гана эмес, баянды өзгөртүүнү колдогон процесстердин бири болушу мүмкүн экенин көрсөтөт.

MERIT ар кандай чөйрөгө ылайыкташтырылабы?

Серепте MERITтин:

• топтук форматы,
• психиатриялык стационардык бөлүмдөр,
• онлайн/алыстан терапия,
• чыныгы жашоодогу социалдык өз ара аракеттерден мисалдарды колдонгон жекелештирилген колдонмолор

үчүн ылайыкташтырылышы бааланган изилдөөлөр камтылган.

Бул изилдөөлөр ишке ашуучулук жана кабыл алынуучулук жагынан оң белгилерди берет; бирок ар бир ылайыкташтыруу үчүн далил деңгээли бирдей эмес.

Травмага негизделген нарративдик психотерапиялар

Психозду башынан өткөргөн адамдарда травма жана PTSD көп кездешиши мүмкүн болсо да, тарыхый жактан алар травмага багытталган психотерапиялык изилдөөлөрдөн көп учурда четтетилген.

Сереп бул тармактагы изилдөөлөр акыркы жылдары кеңейе баштаганын көрсөтөт.

TF-CBTp

Trauma-Focused Cognitive Behavioral Therapy for Psychosis (TF-CBTp), травмага багытталган когнитивдик-жүрүм-турумдук ыкмаларды психоз үчүн когнитивдик-жүрүм-турумдук терапиянын компоненттери менен айкалыштырган ыкма.

Нарративдик көз караштан алганда, дарылоодо “memory work” маанилүү компонент. Травмалык эскерүүлөр өзүнчө окуялар катары гана каралбайт; алардын адамдын симптомдору, сезимдери, качуу жүрүм-туруму жана жашоо баянындагы мааниси изилденет.

Серепте каралган изилдөөлөрдө PTSD симптомдорунун жакшыршы, психологиялык калыбына келүү, ишеним, маанилендирүү жана сезимдерди билдире алуу сыяктуу жыйынтыктар айтылган.

Narrative Exposure Therapy

Narrative Exposure Therapy (NET), адамдын жашоосундагы травмалык жана оң окуяларды хронологиялык жашоо баянынын ичинде түзүүгө мүмкүндүк берген травмага багытталган ыкма.

Психозду жаңы башынан өткөрүп жаткан үлгүдө жүргүзүлгөн сапаттык изилдөө NET катышуучуларга:

• эскерүүлөрдү иреттөөгө,
• жаңы маани түзүүгө,
• эскерүүлөр менен жаңы мамиле түзүүгө,
• сезимдер менен кайра байланыш түзүүгө

жардам бере алганын билдирген.

Бирок бул тармактагы изилдөөлөр MERIT деңгээлинде өнүккөн эмес жана булак чоңураак көзөмөлдөнгөн изилдөөлөр керек экенин ачык белгилейт.

Өзүн-өзү стигмалоо жана оорунун иденттүүлүгү

Психозго байланыштуу социалдык стигманын ички кабыл алынышы адамдын өзү жөнүндө көбүрөөк терс жана тар иденттүүлүк өнүктүрүшүнө алып келиши мүмкүн.

Адам коом өзү жөнүндө таңуулаган:

• кооптуу,
• жөндөмсүз,
• ишенимсиз,
• ийгиликсиз

сыяктуу стигмалоочу аныктамалар аркылуу өзүн баалай башташы мүмкүн.

Нарративге багытталган өзүн-өзү стигмалоо терапиялары бул тар иденттүүлүк баянын кеңейтүүнү көздөйт.

Narrative Enhancement and Cognitive Therapy

Narrative Enhancement and Cognitive Therapy (NECT), психоз жана башка олуттуу психикалык саламаттык көйгөйлөрү бар адамдарда ички стигманы азайтуу үчүн психобилим берүү, когнитивдик кайра түзүү жана нарративди өнүктүрүү компоненттерин колдонгон топтук психосоциалдык кийлигишүү.

NECT учурунда катышуучулар жашоосундагы:

• кыйынчылыктарды,
• жеңген көйгөйлөрдү,
• күчтүү жактарды,
• кыйынчылыктар менен күрөшүү тажрыйбаларын,
• келечекке болгон үмүттөрүн

жазма жана оозеки баяндар аркылуу изилдешет.

Серептеги изилдөөлөр NECT менен өзүн-өзү стигмалоонун азайышы, кабыл алынуучулук, ишке ашуучулук, субъективдүү калыбына келүү жана адамдын өзүн жана бүтүндөй жашоосун башкача баалоосу сыяктуу жыйынтыктарды билдирген.

SELF ыкмасы

Self-Concept and Engagement in Life (SELF), өзүн түшүнүү толугу менен оору тарабынан басып алынышын билдирген “illness engulfment” көйгөйүн бутага алган кыска кийлигишүү.

Анын төрт модулу:

1. калыбына келүү жана оору тарабынан камтылуу,
2. иденттүүлүктүн өнүгүшү жана өзүн аңдоо,
3. жеке баян менен психикалык саламаттыктын иденттүүлүккө таасири,
4. ден-соолукка пайдалуураак өзүн түшүнүү жана өзүн-өзү сыйлоону өнүктүрүү

негизинде түзүлгөн.

Пилоттук изилдөөдө illness engulfment жана өзүн-өзү стигмалоо азайып, калыбына келүүгө багыт жана өзүн-өзү сыйлоо жакшырганы билдирилген.

Бул жыйынтыктар үмүт берет, бирок пилоттук деңгээлде.

Искусство да жашоо баяны боло алабы?

Сереп баян сөз же жазуу түрүндө гана болбой турганын өзгөчө көрсөтөт.

Көркөм өнөр, чыгармачыл ишмердик жана поэзия адамга өзү жана жашоосу тууралуу маанилерди сөз менен айтуудан башка жолдор аркылуу ачып берүүгө мүмкүнчүлүк бериши мүмкүн.

Бул айрыкча оозеки байланыш же сезимдерди сөзгө айлантуу кыйын болгон адамдар үчүн маанилүү болушу мүмкүн.

Нарративдик арт-терапия

Эки катышуучу менен жүргүзүлгөн кейс сериясында жашоо тажрыйбаларын изилдөөгө жана жеке баяндарды кайра карап чыгууга негизделген нарративдик арт-терапия:

• үмүт,
• өзүн түшүнүү,
• өзүн-өзү башкаруу,
• өз-натыйжалуулук

тармактарындагы оң өзгөрүүлөр менен байланышкан.

Үлгү өтө кичине болгондуктан жыйынтыктарды кеңири калкка жалпылоого болбойт.

Искусство аркылуу “оорулуу” иденттүүлүгүнөн чыгуу

Студияга негизделген искусство топторун изилдеген сапаттык эмгекте катышуучулар биринчи кезекте “оорулуу” эмес, “сүрөтчү/өнөрпоз” позициясынан каралган.

Искусство жаратуу жашоо баянынын ар башка убакыт чекиттерин көрүнүктүү кылып, адамга өзүн ар түрдүү ролдордо сезүүгө мүмкүнчүлүк бериши жана сөз менен түшүндүрүү кыйын тажрыйбалар үчүн альтернативдүү билдирүү мейкиндигин түзүшү мүмкүн.

Булак айрыкча бөлүнүү же сөз менен билдирүү кыйынчылыгы бар адамдарда мындай чыгармачыл жолдор клиникалык жактан маанилүү болушу мүмкүн экенин талкуулайт.

Поэзия жана нарративдик иденттүүлүк

Поэзияны терапевттик же жеке максатта колдонгон психоз тажрыйбасы бар адамдар менен жүргүзүлгөн сапаттык изилдөөдө поэзия:

• өзүн-өзү чагылдыруу,
• өзүн башкача билдирүү,
• кризис жана өсүү мезгилдерине маани берүү,
• “акын” иденттүүлүгүн кайра ээлөө

сыяктуу функциялар менен байланышкан.

Поэзиянын салттуу тил эрежелеринен чыга алышы айрым адамдарга татаал же кадимки оозеки баян менен жеткире албай кыйналган тажрыйбаларын башкача маанилендирүүгө мүмкүндүк бериши мүмкүн.

Нарративдик Психотерапия Антипсихотикалык Дары-дармектерди Алмаштырарын Көрсөтөбү?

Жок. Бул сереп нарративдик психотерапия антипсихотикалык дары-дармектерди алмаштырарын көрсөтпөйт; каралган психотерапиялык изилдөөлөрдүн олуттуу бөлүгүндө дарылоо дары колдонуу менен катар жүргүзүлгөн, айрым изилдөөлөрдө дары колдонуу абалы билдирилген эмес жана дары колдонбогон адамдар үчүн далил базасын кеңейтүү керектиги белгиленген.

MERIT боюнча жарыяланган изилдөөлөрдүн көпчүлүгүндө катышуучулар рецепт боюнча антипсихотикалык дарылоо алышат.

TF-CBTp жана NECT изилдөөлөрүнүн айрымдары да дары колдонгон үлгүлөрдү камтыйт.

Ошондуктан психотерапия жыйынтыктарын “дарысыз өз алдынча дарылоо таасири” деп чечмелөө көпчүлүк изилдөөлөр үчүн илимий жактан туура эмес.

Булак психосоциалдык ыкмалар дары колдонууну тандабаган адамдарда кандай иштээрин түшүнүү үчүн көбүрөөк изилдөө керектигин өзгөчө белгилейт.

Ыкмалардын жалпы жактары

Жалпы өзгөрүү механизмдери

Ар түрдүү терапия түрлөрүнүн ар башка клиникалык максаттары болсо да, серепте айрым кайталануучу механизмдер көрүнөт.

Бул механизмдер серептеги бардык ыкмаларда эксперименттик түрдө далилденген жалпы себептик өзгөрмөлөр эмес. Айрымдары сандык изилдөөлөрдүн, айрымдары сапаттык маектердин, айрымдары авторлордун теориялык синтезинин жыйынтыгы.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Серептин түрү

Изилдөө нарративдик адабият сереби болуп саналат.

Авторлор бул ыкманы психоздогу жашоо баяны жана нарративге багытталган психотерапия боюнча изилдөөлөр азырынча чектелүү жана методологиялык жактан гетерогендүү болгондуктан тандашкан.

Максат бардык жарыяланган изилдөөлөрдү толук табуу же жалпы таасир көлөмүн эсептөө эмес, акыркы адабияттагы эң тиешелүү изилдөөлөрдү клиникалык жана теориялык жактан интеграциялоо болгон.

Маалымат базалары

Издөөлөр:

• PubMed,
• Google Scholar,
• PsycINFO

боюнча жүргүзүлгөн.

Издөө мезгили Май-Июнь 2026.

Киргизүү критерийлери

Негизги критерийлер:

1. 2020–2026 мезгилинде жарыяланган болуу,
2. нарративдик психотерапия, нарративдик иденттүүлүк же жашоо баяндарын ачык колдонгон терапевттик ишмердик менен байланыштуу болуу,
3. психозду башынан өткөргөн адамдарды негизги популяция катары кароо.

Нарративдер оозеки, жазуу жүзүндө же көркөм өнөр жана поэзия сыяктуу оозеки эмес/чыгармачыл жолдор менен билдирилген жашоо окуялары катары кабыл алынган.

Чыгарып салуу критерийлери

Англис тилинен башка тилдердеги басылмалар жана психоздо нарративдик ыкманы түшүнүүгө багытталган негизги изилдөө максаты менен жетиштүү байланыштуу деп табылбаган изилдөөлөр чыгарылып салынган.

Кайсы басылма түрлөрү киргизилди?

Сереп рандомизацияланган көзөмөлдөнгөн сыноолор менен гана чектелген эмес.

Булак топтому:

• эмпирикалык сандык изилдөөлөрдү,
• сапаттык изилдөөлөрдү,
• рандомизацияланган көзөмөлдөнгөн изилдөөлөрдү,
• пилоттук жана ишке ашуучулук изилдөөлөрдү,
• кейс изилдөөлөрдү,
• теориялык басылмаларды,
• мурунку серептерди

камтыйт.

Бул гетерогендүүлүк серептин кеңдигин көбөйтөт, бирок ар түрдүү ыкмаларды натыйжалуулугу боюнча түздөн-түз иреттөөгө жол бербейт.

Издөө процесси

Издөө алдын ала белгиленген терминдер менен башталып, алгачкы жыйынтыктарда жаңы нарративге багытталган терапия түрлөрү аныкталган сайын кошумча терминдер менен кеңейтилген.

Үч автор өз алдынча издөө жүргүзүп, тиешелүү макалаларды клиникалык жана илимий ылайыктуулук боюнча баалап, акыркы тандоо боюнча бир пикирге келишкен.

Тиешелүү макалалардын адабият тизмелери да кошумча изилдөөлөрдү табуу үчүн каралган.

Булактагы Таблица 1 ичиндеги PubMed издөөсү

Булак ичиндеги отчеттук эскертүү: Таблица 1 ичинде көрүнгөн өзүнчө издөө саптарынын суммасы 1836 болгону менен, таблицада жалпы 1833 деп жазылган. Бул жерде авторлор билдирген жалпы сан өзгөртүлгөн эмес.

Жыйынтык топтому

Тандалган 33 изилдөөнүн:

• 10 психоздогу нарратив жана нарративдик иденттүүлүккө,
• 23 нарративдик элементтерди колдонгон психотерапияларга

багытталган.

23 психотерапиялык изилдөөнүн бөлүштүрүлүшү

6-7-беттердеги Таблица 2 психотерапиялык изилдөөлөрдү төрт категорияга бөлөт.

Сессиялардын саны бирдиктүү стандартты көрсөтпөйт

Булактагы Таблица 2 ичинде кийлигишүүлөрдүн узактыгы олуттуу айырмаланат.

Мисалы:

• айрым топтук MERIT колдонмолорунда орточо болжол менен 2,4 сессия,
• айрым MERIT изилдөөлөрүндө 15–24 сессия,
• бир сапаттык MERIT изилдөөсүндө 52 сессия,
• TF-CBTp изилдөөлөрүндө орточо болжол менен 17,5 же 25 сессия,
• NET изилдөөсүндө орточо 11,7 сессия,
• NECT изилдөөлөрүндө болжол менен 8,4–20 сессия,
• нарративдик арт-терапияда 9 сессия

билдирилген.

Бул ар түрдүүлүк “нарративдик психотерапия” бир гана туруктуу протокол эмес экенин көрсөтөт.

Нарративдик иденттүүлүк изилдөөлөрүнүн негизги жыйынтыктары

Акыркы сандык изилдөөлөр психозду башынан өткөргөн адамдар контролдук топторго салыштырмалуу айрым үлгүлөрдө:

• терең нарративдик бүтүндүктүн төмөн болушу,
• нарративдик татаалдыктын төмөн болушу,
• биринчи жак жекелик формасын колдонууда айырмачылык,
• социалдык байланыш көрсөткүчтөрүнүн азыраак болушу

байкалышы мүмкүн экенин билдирген.

Сапаттык изилдөөлөр болсо адам психоз тажрыйбасынан кийин:

• жоголгон өзүн сезүү абалын кайра куруу,
• болгон окуяларга маани берүү,
• психозду иденттүүлүккө кантип жайгаштырууну чечүү,
• келечекке байланыштуу жаңы ролдорду жана мүмкүнчүлүктөрдү өнүктүрүү

процесстерин баса белгилейт.

Психиатриялык кызмат нарративге кандай таасир этиши мүмкүн?

Айрым сапаттык изилдөөлөр психикалык саламаттык системасы симптомдорду турукташтырууга же оорунун иденттүүлүгүнө ашыкча басым жасаганда адамдын өзүн баяндоосу тарылып калышы мүмкүн экенин билдирген.

Стигма да адамдын өзү тууралуу күтүүлөрүн жана калыбына келүү мүмкүнчүлүктөрүн чектеши мүмкүн.

Булак симптомдорду дарылоо маанилүү эмес деп айтпайт. Чектелүүраак доо мындай: симптомдорду башкаруу менен катар адамга бул тажрыйбалардын жашоосундагы маанисин иштеп чыгууга да орун берүү пайдалуу болушу мүмкүн.

Терапевттик мамиленин ролу

Ар түрдүү терапия ыкмаларында кайталанган жыйынтыктардын бири — терапевттик мамиленин мааниси.

Булак өзгөчө:

• ишеним,
• кызматташуу,
• терапевттин белгисиздикке чыдамдуулугу,
• адамдын автономиясы,
• коопсуз билдирүү мейкиндиги,
• сезимдер жөнүндө чогуу ойлонуу

сыяктуу факторлорду нарративдик өзгөрүүгө салым кошо турган процесстер катары талкуулайт.

Агенттүүлүк жана автономия

Көптөгөн изилдөөлөрдө agency, автономия же өз-натыйжалуулук түз жыйынтык же мүмкүн болгон өзгөрүү механизми катары чыккан.

Адамдын көбүрөөк бүтүн жашоо баянын өнүктүрүшү өзүнүн ким экени жана келечекте эмнени каалаары тууралуу көбүрөөк варианттарды көрө алышына жардам бериши мүмкүн.

Бирок бул байланыш бардык изилдөөлөрдө бирдей курал менен өлчөнгөн эмес.

Нарративдик өзгөрүүнү түз өлчөө дагы эле жетишсиз

Серептин маанилүү методологиялык жыйынтыктарынын бири — изилдөөлөр нарративге багытталган дарылоолорду караса да, алардын көбү нарратив кандай өзгөргөнүн түз өлчөгөн атайын жыйынтык көрсөткүчүн колдонбойт.

Келечектеги изилдөөлөр:

• агенттүүлүк,
• өзүн сезүү,
• нарративдик бүтүндүк,
• нарративдик татаалдык,
• келечекке багытталуу

сыяктуу нарративдик өзгөрүүнүн өлчөмдөрүн түзүрөөк өлчөгөн куралдарды иштеп чыгышы же текшериши керек.

Изилдөө колдогон нерселер

• Психоз тажрыйбасы айрым адамдарда жашоо баянынын бүтүндүгү жана нарративдик иденттүүлүк менен байланышкан кыйынчылыктар менен коштолушу мүмкүн.
• Нарративдик психотерапиялар адамдын оорунун иденттүүлүгү менен гана аныкталышын азайта турган кеңири өзүн таанууга орун бере алат.
• MERIT үчүн рандомизацияланган, сапаттык, пилоттук жана кейс изилдөөлөрдөн турган өсүп келе жаткан далил базасы бар.
• Травмага багытталган нарративдик ыкмалар психозду башынан өткөргөн адамдарда колдонууга мүмкүн көрүнүп, алгачкы оң жыйынтыктарды сунуштайт.
• NECT жана SELF сыяктуу ыкмалар өзүн-өзү стигмалоо жана illness engulfment тармактарында үмүттүү жыйынтыктарды билдирген.
• Искусство жана поэзия жашоо баяндарын оозеки эмес же тилдик жактан ийкемдүү формаларда билдирүү үчүн колдонулушу мүмкүн.
• Терапевттик мамиле, коопсуз мейкиндик, сезимдерди иштетүү, метакогниция, агенттүүлүк жана маанилендирүү нарративдик өзгөрүүдөгү маанилүү процесстер болушу мүмкүн.
• Нарративдик ыкма жеке жана өз алдынча багытталган калыбына келүү түшүнүгүнө шайкеш келет.

Изилдөө колдобогон нерселер

• Психозду башынан өткөргөн бардык адамдардын бөлүнгөн же жетишсиз жашоо баяны бар экени көрсөтүлгөн эмес.
• Бир универсалдуу “психоз баяны” бар экени көрсөтүлгөн эмес.
• Нарративдик психотерапия психозду сөзсүз айыктырары көрсөтүлгөн эмес.
• Сереп жалпы таасир көлөмүн же жалпы ийгилик көрсөткүчүн эсептебейт.
• MERITтен башка бардык ыкмалар үчүн күчтүү жана бирдей деңгээлдеги далилдер жок.
• Искусство же поэзия терапиясы стандарттык психотерапиядан жогору экени көрсөтүлгөн эмес.
• Нарративдик психотерапия антипсихотикалык дарылоону алмаштыра алары далилденген эмес.
• Ар түрдүү психотерапиялар бири-бири менен түз артыкчылык жагынан салыштырылган эмес.
• Оң субъективдүү калыбына келүү жыйынтыктары автоматтык түрдө симптомдук ремиссияга же функционалдык жакшыртууга тең эмес.

Чектөөлөр

Биринчи чектөө — изилдөө нарративдик сереп болуп саналат. Издөө түзүмдөштүрүлгөн болсо да, бардык ылайыктуу басылмаларды толук камтууну көздөгөн системалуу протокол колдонулган эмес.

Экинчиден, англис тилиндеги гана басылмалар киргизилген.

Үчүнчүдөн, издөө терминдери жашоо баяны менен иштөөнү камтыса да, муну ачык “narrative” деп атабаган психотерапиялык ыкмаларды өткөрүп жиберген болушу мүмкүн.

Мисалы, айрым психодинамикалык психотерапиялар жашоо баяндарын кеңири колдонушу мүмкүн, бирок протоколдорунда нарратив түшүнүгүн ачык негизги термин катары колдонбошу мүмкүн.

Төртүнчүдөн, далил базасы терапия түрлөрүнүн арасында тең салмактуу эмес. Каралган басылмалардын көбү MERITке байланыштуу.

Бешинчиден, көптөгөн изилдөөлөр чакан пилоттук, ишке ашуучулук, кейс же сапаттык изилдөөлөр. Чоңураак рандомизацияланган көзөмөлдөнгөн изилдөөлөр керек.

Алтынчыдан, көптөгөн психотерапиялык изилдөөлөрдө катышуучулар психиатриялык дары колдонушат. Психотерапиянын дарыдан көз карандысыз салымын аныктоо көпчүлүк изилдөөлөр үчүн мүмкүн эмес.

Жетинчиден, психотерапиялык изилдөөлөрдө жалпы жана текшерилген “нарративдик өзгөрүү” өлчөмү колдонулбайт.

Акырында, нарративдик сереп авторлордун клиникалык жана илимий эксперттик билими менен чечмеленген. Авторлор өз көз карашы жана тажрыйбасы көйгөйдү аныктоого, изилдөөлөрдү тандоого жана чечмелөөгө таасир этиши мүмкүн экенин ачык кабыл алышат.

Келечектеги изилдөөлөр

Булак келечекте:

• чоңураак рандомизацияланган көзөмөлдөнгөн изилдөөлөр,
• көбүрөөк сапаттык, бейтаптын көз карашына негизделген изилдөөлөр,
• MERITтен башка ыкмаларды кеңири сыноо,
• дары колдонбогон адамдарда психосоциалдык кийлигишүүлөрдү баалоо,
• нарративдик өзгөрүүнү түз өлчөгөн куралдарды иштеп чыгуу,
• жеке калыбына келүү жана агенттүүлүк механизмдерин сыноо,
• нарративдик өнүгүүгө тоскоол болгон факторлорду изилдөө,
• посттравмалык өсүү менен нарративдик өзгөрүүнүн ортосундагы байланышты изилдөө

зарыл экенин билдирет.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түп нуска изилдөө: Narrative Psychotherapy for People with Psychosis: A Narrative Review of Current Research and Psychotherapeutic Approaches

Авторлор: Laura A. Faith; Courtney N. Wiesepape; Jeremy M. Ridenour.

Жооптуу автор: Laura A. Faith.

Мекемелер: Department of Psychiatry, Richard L. Roudebush VA Medical Center, Indianapolis, Indiana, USA; Department of Psychology, Indiana State University, Terre Haute, Indiana, USA; Erikson Institute for Education, Research, and Advocacy, Austen Riggs Center, Stockbridge, Massachusetts, USA.

Журнал: Psychology International.

Басмакана: MDPI, Basel, Switzerland.

Том / макала: 2026, 8, 42.

DOI: 10.3390/psycholint8030042

Жөнөтүлгөн: 31 Май 2026.

Кайра каралган: 30 Июнь 2026.

Кабыл алынган: 1 Июль 2026.

Жарыяланган: 4 Июль 2026.

Булак түрү: Рецензияланган нарративдик адабият сереби.

Лицензия: Creative Commons Attribution (CC BY).

Негизги издөө мезгили: 2020–2026.

Издөө убактысы: Май-Июнь 2026.

Маалымат базалары: PubMed, Google Scholar жана PsycINFO.

Тандоо ыкмасы: Алдын ала белгиленген жана процессте кеңейтилген издөө терминдери; үч автор тарабынан өз алдынча издөө; клиникалык жана илимий ылайыктуулуктун негизинде тандоо; авторлор аралык макулдашуу; тиешелүү басылмалардын адабият тизмелерин карап чыгуу.

Киргизилген басылмалардын камтуусу: Психозду башынан өткөргөн адамдардын нарративдик иденттүүлүгү, жашоо баяндары жана жашоо баяндарын ачык колдонгон психотерапия/терапевттик кийлигишүүлөр тууралуу 2020–2026-жылдардагы англис тилдүү басылмалар; зарыл тарыхый жана теориялык контекст үчүн айрым эски изилдөөлөр да колдонулган.

Акыркы негизги изилдөө саны: 33.

Нарратив жана нарративдик иденттүүлүк бөлүгү: 10 изилдөө.

Психотерапия бөлүгү: 23 изилдөө.

Негизги терапия топтору: MERIT/MERITg; TF-CBTp жана NET; NECT жана SELF; нарративдик арт-терапия жана башка чыгармачыл ыкмалар.

Мета-анализ: Жүргүзүлгөн эмес.

Бириктирилген таасир көлөмү: Эсептелген эмес.

Формалдуу системалуу risk-of-bias баалоосу: Билдирилген эмес.

Каржылоо: Изилдөө тышкы каржылоо алган эмес.

Этикалык комитет: Колдонулбайт; изилдөө жаңы адам катышуучуларынан маалымат чогултпаган адабият сереби.

Маалымдалган макулдук: Колдонулбайт.

Маалыматтын жеткиликтүүлүгү: Жаңы маалымат түзүлгөн же талданган эмес; маалымат бөлүшүү колдонулбайт.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор кызыкчылыктардын кагылышын билдирген эмес.

Авторлордун салымы: Концептуалдаштыруу L.A.F., C.N.W. жана J.M.R.; методология L.A.F. жана C.N.W.; текшерүү үч автор; изилдөө L.A.F. жана C.N.W.; алгачкы долбоор жана карап чыгуу/редакциялоо үч автор; долбоорду башкаруу L.A.F.

Негизги илимий чек: Изилдөө нарративдик сереп болуп, тандалган жана клиникалык багытталган синтезди сунуштайт. Жыйынтыктар ар түрдүү дизайндагы чакан жана чоң изилдөөлөрдүн жалпы сандык таасири эмес. Изилдөө базасы MERITке көбүрөөк багытталган; көптөгөн изилдөөлөр пилоттук же сапаттык деңгээлде жана терапия көп учурда психиатриялык дары дарылоо менен катар колдонулган. Ошондуктан нарративдик психотерапиянын өз алдынча натыйжалуулугу же башка дарылоолордон артыкчылыгы бул сереп менен аныкталбайт.

Булак ичиндеги отчеттук эскертүү: PubMed издөө таблицасындагы өзүнчө саптар кошулганда 1836 жазуу алынат, бирок булакта жалпы 1833 деп билдирилген. Үч жазуудан турган бул айырма оңдолбостон, булакта берилген түрүндө сакталган.