Интернет, социалдык медиа жана жасалма интеллект адамдар колдонгон жаңы куралдар гана эмес. Бул технологиялар адамдардын өздөрүн кантип көрсөтөрүн, башкалар менен кантип мамиле түзөрүн, маалыматка кантип жетерин, кайсы коомчулуктарга таандык экенин кандай сезерин жана адам болуунун маанисин кантип чечмелерин да өзгөртүүдө.

Abulgasem ISSA Al Mashai даярдаган изилдөө бул өзгөрүүнү “санариптик антропология” алкагында карайт. Макала 1990-жылдардагы алгачкы интернет чөйрөсүнөн социалдык медиа платформаларына, андан ары жасалма интеллект колдогон системаларга чейинки тарыхый сызык түзөт. Бул сызык боюнча санариптик иденттүүлүк, маданий глобалдашуу, онлайн коомчулуктар, муундар арасындагы айырмачылыктар, адам-машина өз ара аракеттенүүсү, көзөмөл, теңсиздик жана адамдын автономиясы сыяктуу темалар талкууланат.

Изилдөөгө ылайык, алгачкы интернет доорунда колдонуучулар салыштырмалуу анонимдүү чөйрөлөрдө бир нече иденттүүлүктү сынап көрө алышкан, географиялык чек аралардан ашкан коомчулуктарды түзүшкөн жана реалдуу жашоодо колдонбогон инсандык формаларын онлайн чөйрөлөрдө көрсөтө алышкан. Социалдык медиа доорунда болсо анонимдүү жана өзгөрмө иденттүүлүктөрдүн ордун туруктуураак, көрүнүктүү жана аудиторияга ылайык жөнгө салынган профилдер басты. Санариптик иденттүүлүк адамдын ким экенин гана көрсөткөн өкүлчүлүк болуудан чыгып, жактыруу, ээрчүү, бөлүшүү жана коомдук жактыруу үчүн тынымсыз башкарылып турган аткарууга айланды.

Макала өзгөчө Z жана Альфа муундарына көңүл бурат. Z мууну интернет жана социалдык медиа буга чейин эле бар дүйнөдө өссө, Альфа мууну жасалма интеллект колдогон мугалимдер, акылдуу оюнчуктар, сунуштоо системалары жана автоматтык чечим куралдары менен бала кезинен эле жолугат. Ошондуктан Альфа муунунун технология менен мамилеси жөн гана “санариптик куралды колдонуу” катары эмес, таанып-билүү жана социалдык өнүгүү акылдуу системалар менен бирге жүргөн процесс катары каралат.

Изилдөө жасалма интеллект доорундагы санариптик адам башка адамдар менен гана эмес, божомолдогон, сунуш берген жана айрым учурларда адамдын атынан чечим чыгарган адам эмес системалар менен да мамиле түзөрүн белгилейт. Бул өзгөрүү ишеним, автономия, купуялуулук, көзөмөл, социалдык теңсиздик жана адамдын өз чечимдерине болгон көзөмөлү тууралуу жаңы суроолорду жаратат.

Ошол эле учурда изилдөө өз алдынча эксперименттик же этнографиялык маалымат чыгарбайт. Макаладагы сандар ар түрдүү отчеттордон жана экинчи даражадагы булактардан тандалган көрсөткүчтөр. Булактар кандай изделгени, кайсы изилдөөлөр эмне үчүн тандалганы жана көрсөткүчтөрдүн салыштырууга жарактуулугу түшүндүрүлгөн эмес. Ошондуктан бул эмгек текшерилген санариптик антропология модели же системалуу обзор эмес; кеңири технологиялык өзгөрүү баяны жана келечектеги изилдөөлөр үчүн концептуалдык башталыш катары бааланууга тийиш.

Толук Түшүндүрмө

Санариптик Антропология Эмнени Изилдейт?

Антропология адамды биологиялык жандык катары гана эмес; маданият жараткан, символдорду колдонгон, коомчулуктарды түзгөн жана жашоосуна маани берген жандык катары изилдейт. Адамдын жүрүм-туруму күнүмдүк куралдардан, экономикалык түзүлүштөрдөн, байланыш формаларынан жана жашаган чөйрөсүнөн көз карандысыз эмес.

Санариптик антропология адамдардын санариптик технологиялар менен бирге түзгөн жашоо формаларын түшүнүүгө аракет кылат. Бул алкакта компьютер же телефон колдонууга гана эмес, технология төмөнкү тармактарды кантип өзгөрткөнүнө да каралат:

• Иденттүүлүк кантип түзүлүп жана көрсөтүлөрү,
• коомчулуктар кантип пайда болору,
• адамдар жакындык жана таандыктык сезимин кантип калыптандырары,
• маалымат кантип өндүрүлүп жана таркатылары,
• маданияттар бири-бири менен кантип кездешери,
• күнүмдүк жүрүм-турум платформалар тарабынан кантип багытталары,
• адамдар менен машиналардын ортосундагы чек аралар кантип өзгөрөрү.

Изилдөөнүн негизги мамилесине ылайык, санариптик технология маданияттан тышкары турган нейтралдуу курал эмес. Технология адамдар эмнени көрө аларына, кимдер менен жолугарына, өздөрүн кантип билдирерине жана кайсы жүрүм-турум сыйлык аларына таасир берип, маданий процесстин ичине кирет.

1990-жылдардын Интернети: Убакыт жана Мейкиндик Чектеринин Алсырашı

Макала санариптик өзгөрүүнүн биринчи чоң этабын 1990-жылдары интернеттин кеңири таралышы менен баштайт. Интернетке чейин адамдар ортосундагы байланыш көбүнчө физикалык жакындыкка, почта жана телефон сыяктуу каражаттарга же телевизор жана гезит сыяктуу бир тараптуу массалык байланыш каналдарына көз каранды болгон.

Интернет географиялык жактан бири-биринен алыс адамдардын бир форумда сүйлөшүүсүн, окшош кызыкчылыктары бар адамдардын виртуалдык коомчулуктарды түзүүсүн жана жеке адамдардын өз мазмунун кеңири аудиторияга жеткирүүсүн мүмкүн кылды. Форумдар, блогдор жана алгачкы онлайн топтор маалымат алмашуу менен катар иденттүүлүктү сынаган маданий мейкиндиктерге айланды.

Алгачкы Интернет Доорунда Иденттүүлүктүн Бөлүнүшү

Изилдөөнүн алгачкы интернет дооруна байланыштуу биринчи түшүнүгү “иденттүүлүктүн бөлүнүшү” болуп саналат. Онлайн чөйрөлөрдөгү анонимдүүлүк адамга реалдуу жашоодогу аты, көрүнүшү, социалдык абалы же чөйрөсү менен чектелбестен ар башка иденттүүлүктөрдү сынап көрүүгө шарт түзгөн.

Бир адам ар түрдүү форумдарда ар башка колдонуучу аттарын колдонуп, реалдуу жашоодо айта албаган ойлорун билдирип же өзүн башка жаш, жыныс, кесип же мүнөз аркылуу көрсөтө алган. Бул санариптик иденттүүлүк бирдиктүү жана өзгөрбөс түзүлүш эмес экенин; контекстке жараша кайра курулган өкүлчүлүк боло аларын көрсөтөт.

Макала бул өзгөрмөлүүлүктү постмодерндик антропологиядагы бөлүнгөн иденттүүлүк түшүнүгү менен байланыштырат. Адам бардык чөйрөдө бирдей көрүнгөн туруктуу субъект эмес, өзү турган контекстке жараша ар башка жактарын алдыга чыгарган актор катары каралат.

Маданий Глобалдашуу жана Гибрид Иденттүүлүктөр

Алгачкы интернеттин экинчи маанилүү натыйжасы — географиялык алыстыктын маданий өз ара аракеттенүүнү чектөө күчүнүн азайышы. Ар башка өлкөлөрдө жана маданияттарда жашаган адамдар бирдей мазмундарды окуп, окшош музыкаларды угуп, жалпы коомчулуктарга кошулуп жана күнүмдүк тажрыйбаларын бөлүшө алышкан.

Бул процессте жергиликтүү маданияттар толугу менен жок болуп кеткен эмес, глобалдык маданий агымдар менен айкалышып жаңы жана гибрид формаларды жараткан. Бир адам ошол эле учурда жергиликтүү тилин, үй-бүлөсүнүн маданий практикаларын, глобалдык интернет юморун жана белгилүү онлайн коомчулуктун символдорун өз иденттүүлүгүндө алып жүрө алат.

Изилдөө “санариптик адам” деп атаган субъект физикалык чөйрөдө жашоо менен катар маданий мамилелеринин маанилүү бөлүгүн виртуалдык мейкиндиктерде түзгөн адам. Мындай адамдын социалдык чөйрөсү бир эле райондо же өлкөдө жашаган адамдардан гана эмес, дүйнөнүн ар кайсы аймактарындагы онлайн байланыштардан да турушу мүмкүн.

Таблица 1: Интернеттин Дүйнөлүк Таралышы

Макаладагы жалгыз таблица 1995 менен 2024-жылдардын ортосунда интернет колдонууда болгон чоң өзгөрүүнү жалпылайт:

Таблица интернет чектелүү техникалык тармактан чыгып, күнүмдүк жашоонун негизги инфраструктураларынын бирине айланганын көрсөтүү үчүн колдонулган. Интернетке жеткиликтүүлүктүн өсүшү байланыш, билим берүү, иш, соода жана социалдык мамилелердин санариптик чөйрөгө өтүшүн мүмкүн кылды.

1995-жылдагы маалыматтагы сандык дал келбестик

Таблицадагы “0,0000235 миллиард” мааниси 23.500 адамга туура келет. Бирок дүйнө калкынын пайыз 0,4-ү бул санга караганда кыйла чоң. Демек, 1995-жылга карата колдонуучулардын саны менен жайылыш коэффициенти бир убакта туура боло албайт.

Бул абал, сыягы, миллион-миллиард бирдиги же ондук орундар менен байланышкан жазуу катасына ишарат кылат. Бирок жүктөлгөн изилдөө кайсы маанини көздөгөнүн түшүндүрбөгөндүктөн, санды унчукпай оңдоого болбойт. Таблицадан ишенимдүү чыгарууга боло турган жалпы жыйынтык — автор 1995 менен 2024-жылдардын ортосунда интернеттин өтө кеңири таралышына көңүл бурган.

Социалдык Медиа Доору: Анонимдүү Иденттүүлүктөн Жөнгө Салынган Профилге

Изилдөөнүн экинчи тарыхый этабы — 2000-жылдары Facebook, YouTube жана Twitter сыяктуу социалдык медиа платформаларынын өсүшү. Алгачкы интернеттин форум жана блог негизиндеги түзүлүшүндө колдонуучулар көбүнчө псевдонимдер менен жүрүшсө, социалдык медиа чыныгы аттарды, сүрөттөрдү, достор тармагын жана жеке тарыхты көбүрөөк көрүнүктүү кылды.

Бул өзгөрүү санариптик иденттүүлүктүн формасын өзгөрттү. Иденттүүлүк эми ар кандай каармандар сыналган анонимдүү мейкиндик гана эмес, аудиторияга көрсөтүлгөн жана үзгүлтүксүз жөнгө салынып турган профилге айланды.

Санариптик Өзүн-Өзү Көрсөтүү жана Аткаруу

Макала социалдык медиа профилин Erving Goffmanдын күнүмдүк жашоодо өзүн көрсөтүү мамилеси менен байланыштырат. Адамдар социалдык чөйрөлөрдө башкалар алар жөнүндө түзгөн таасирди башкарууга аракет кылышат. Социалдык медиа бул таасирди башкарууну санариптик, өлчөнө турган жана үзгүлтүксүз абалга айландырат.

Колдонуучулар адатта кайсы сүрөттү бөлүшөрүн, кайсы ойлорун көрүнүктүү кыларын жана кайсы жашоо окуяларын алдыга чыгарарын чечишет. Ошентип онлайн профиль күнүмдүк жашоонун түз жана толук жазмасы эмес, тандалган мазмундардан турган өкүлчүлүккө айланат.

Жактыруулар, комментарийлер, катталуучулар жана бөлүшүүлөрдүн саны да бул көрсөтүүгө дароо кайтарым байланыш берет. Колдонуучу өзүн гана билдирбестен, аудиториянын реакциясына жараша өзүн кайра жөндөй алат. Ошондуктан санариптик иденттүүлүк жеке өзүн билдирүү менен коомдук жактырууга умтулууну камтыган аткаруучулук түзүлүшкө ээ болот.

Онлайн Коомчулуктар жана Санариптик Таандыктык

Социалдык медиа окшош кызыкчылыктарга, баалуулуктарга же иденттүүлүктөргө ээ адамдардын физикалык жакындыксыз коомчулук түзүүсүн жеңилдетти. Оорунун тажрыйбасы, кесиптер, оюндар, искусство түрлөрү, саясий көз караштар же социалдык иденттүүлүктөр айланасында санариптик топтор түзүлүшү мүмкүн.

Бул коомчулуктар адамдарга маалымат, тилектештик жана таандыктык сезимин бере алат. Физикалык чөйрөсүндө өзүнө окшош адамдарды таба албаган колдонуучу онлайн чөйрөдө аны түшүнгөн коомчулук табышы мүмкүн.

Бирок изилдөөдө бул таандыктык санариптик платформалар аркылуу ортомчуланары баса белгиленет. Коомчулук кимди көрүнүктүү кылары, кайсы мазмунду алдыга чыгарары жана колдонуучуларды бири-бирине кантип байланыштырары мүчөлөрдүн чечимдеринен гана эмес, платформанын техникалык түзүлүшүнөн да көз каранды.

Социалдык Медианын Өсүшү

Макала дүйнө жүзүндөгү социалдык медиа колдонуучуларынын саны 2010-жылы болжол менен 970 миллиондон 2023-жылы 4,9 миллиарддан ашканын билдирет. Изилдөөдө бул өзгөрүү болжол менен пайыз 404 өсүш катары берилген.

Мындан тышкары, 2023-жылга карата колдонуучулар социалдык медиа платформаларында күнүнө орточо 2 саат 31 мүнөт өткөрөрү айтылат. Бул убакыт социалдык медиа маал-маалы менен колдонулган байланыш куралы гана эмес экенин; жаңылык, көңүл ачуу, достук жана иденттүүлүктү көрсөтүүнүн күнүмдүк чөйрөлөрүнүн бирине айланганын көрсөтүү үчүн колдонулат.

Бул маалыматтар экинчи даражадагы отчеттордон алынган. Изилдөө өлкөлөр, жаш топтору, платформалар же өлчөө ыкмалары арасындагы айырмачылыктарды кеңири талдабайт. Ошондуктан дүйнөлүк орточо көрсөткүчтөр бардык колдонуучулар бирдей тажрыйбага ээ деген мааниде чечмеленбеши керек.

Z Мууну: Социалдык Медиа Менен Өскөн Санариптик Жарандар

Макала Z муунун 1997–2012-жылдары төрөлгөн адамдар катары аныктайт. Бул муун интернет жана социалдык медиа буга чейин эле кеңири тараган дүйнөдө өскөн биринчи чыныгы санариптик муун катары каралат.

Z мууну үчүн онлайн жана офлайн жашоо так сызыктар менен бөлүнбөшү мүмкүн. Достуктар физикалык чөйрөдө башталып, санариптик чөйрөдө уланышы, социалдык талкуулар онлайн жүргүзүлүшү жана иденттүүлүк физикалык да, санариптик да коомчулуктарда бир убакта түзүлүшү мүмкүн.

Санариптик эркин ыңгайлашуу

Изилдөөгө ылайык, Z мууну жаңы платформаларга, куралдарга жана байланыш формаларына салыштырмалуу оңой ыңгайлашат. Билдирүү жазышуу, кыска видео, визуалдык баяндоо, онлайн кызматташуу жана көп платформалуу колдонуу бул муундун күнүмдүк байланыш репертуарынын бөлүктөрү.

Макала муну “санариптик эркин ыңгайлашуу” катары баалайт. Бирок технологияны көп колдонуу адам алгоритмдерди, маалымат экономикасын же купуялуулук коркунучтарын толук түшүнөт дегенди билдирбейт. Изилдөөдө санариптик көндүм менен сынчыл санариптик сабаттуулуктун ортосундагы бул айырма кеңири иштелип чыккан эмес.

Дүйнөлүк көйгөйлөр боюнча маалымдуулук

Социалдык медиа ар башка өлкөлөрдөгү социалдык, экологиялык жана саясий окуялардын кыска убакытта көрүнүктүү болушуна шарт түзөт. Макала Z муунунун дүйнөлүк маселелер тууралуу маалымдуулугун жана санариптик куралдар аркылуу уюшуу жөндөмүн ушул чөйрө менен байланыштырат.

Социалдык маселе тууралуу маалымат, сүрөттөр жана чакырыктар хэштегдер, бөлүшүүлөр жана онлайн кампаниялар аркылуу тез тарашы мүмкүн. Ошентип жеке өзүн билдирүү менен жамааттык аракеттин ортосундагы чек ара алсырашы мүмкүн.

Экран убактысы жана психикалык ден соолук боюнча тынчсыздануулар

Макала Z муунунун санариптик жашоосу мүмкүнчүлүктөрдөн гана турбасын белгилейт. Узак экран убактысы, кибербуллинг жана технологияга көз карандылык сыяктуу көйгөйлөр психикалык ден соолук жагынан талкууланат.

Изилдөөдө Z муунунун болжол менен пайыз 98-и смартфонго ээ экени, пайыз 45-и болсо “дээрлик дайыма” онлайн экенин билдиргени айтылат. Ошондой эле пайыз 85-и актуалдуу окуялар тууралуу маалымат алуу үчүн социалдык медианы колдонору көрсөтүлөт.

Бирок макала бул көрсөткүчтөр кайсы өлкө, жаш аралыгы жана үлгүдөн алынганын негизги текстте кеңири түшүндүрбөйт. Айрым изилдөөлөрдөн алынган пайыздарды дүйнөдөгү бардык Z муунуна жалпылоо методологиялык жактан этият мамилени талап кылат.

Альфа Мууну: Жасалма Интеллектти Кийин Үйрөнбөгөн Муун

Макала Альфа муунун 2013-жылдан тартып төрөлгөн балдар катары аныктайт. Z мууну социалдык медиа жана смартфондордун жайылышы менен өссө, Альфа мууну жасалма интеллект колдогон системалар күнүмдүк жашоого кирген чөйрөдө өнүгөт.

Бул муун жасалма интеллектти чоңойгондо жолуккан жаңы технология катары эмес, балалык чөйрөнүн кадимки элементи катары кабыл алышы мүмкүн. Акылдуу оюнчуктар, жекелештирилген билим берүү системалары, үн жардамчылары жана сунуштоо алгоритмдери бул тажрыйбанын бөлүктөрү.

Жасалма интеллекттин окууга жана социалдашууга катышуусу

Изилдөө жасалма интеллект мугалимдери жана акылдуу системалар балдардын маалыматка жетүү жолун өзгөртө алат деп эсептейт. Системалар баланын көрсөткүчтөрүн көзөмөлдөп, ылайыктуу мазмун сунуштап жана окуу ылдамдыгына жараша көнүгүүлөрдү жөнгө сала алат.

Мындай чөйрөдө бала ата-эне, мугалим жана досторунан гана үйрөнбөйт. Окуу процессине адам эмес система да активдүү катышат. Бул бийлик, ишеним жана маалыматтын булагы тууралуу жаңы суроолорду жаратат:

• Бала кайсы сунушту адам, кайсынысын алгоритм жаратканын айырмалай алабы?
• Системанын сунушуна эмне үчүн ишенилгенин түшүнүүгө болобу?
• Жекелештирүү баланын жолуккан маалымат ар түрдүүлүгүн азайта алабы?
• Балдардын жүрүм-туруму жана окуу маалыматтары кимдердин колунда топтолот?

Технологиялык көз карандылык

Альфа мууну окуу, оюн жана байланыш үчүн санариптик куралдарга көбүрөөк көз каранды болушу мүмкүн деп айтылат. Бул жердеги көз карандылык ашыкча колдонуу деген гана маанини билдирбейт. Негизги иш-аракеттер санариптик системаларсыз аткарылбай калса, структуралык көз карандылык да жаралышы мүмкүн.

Мисалы, билим берүү мазмуну, достор менен байланыш жана көңүл ачуу бир эле платформа экосистемасында жүрсө, бала үчүн санариптик чөйрөдөн чыгуу бир гана аппаратты өчүрүү эмес, социалдык жашоонун маанилүү бөлүгүнөн алыстоо дегенди билдириши мүмкүн.

Купуялуулук, көзөмөл жана адамдын эрки

Макала жасалма интеллект доорунда купуялуулукту, көзөмөлдү жана адамдын эркин коргоону негизги этикалык көйгөйлөрдүн катарына киргизет. Балдардын жүрүм-туруму, тандоолору жана окуудагы кыйынчылыктары тууралуу чогултулган маалыматтар узак убакыт сакталып, келечектеги классификацияларда колдонулушу мүмкүн.

Жасалма интеллект адам эмнени көргүсү келерин божомолдоп гана тим болбостон, анын атынан тандоо жасаган сайын адамдын өз чечимдери канчалык деңгээлде өзүнө таандык деген суроо маанилүү болот. Системалардын ыңгайлуулук бериши адам автономиясын сөзсүз жок кылбайт; бирок чечим процесстерин көрүнбөгөн түрдө багыттоо автономияны алсыратышы мүмкүн.

Жасалма Интеллект Рыногунун жана Корпоративдик Колдонулушунун Өсүшү

Изилдөө дүйнөлүк жасалма интеллект рыногу 2019-жылы болжол менен 27 миллиард долларга бааланганын жана 2027-жылы 733 миллиард долларга жетет деп болжолдонгонун билдирет. Болжолдуу татаал жылдык өсүү темпи пайыз 42,2.

Бул маани байкалган көрсөткүч эмес, 2020-жылы түзүлгөн келечек прогнозу. Макала жарыяланган учурда 2027-жыл боло элек болгондуктан, 733 миллиард долларлык маани тастыкталган рынок көлөмү катары эмес, отчеттогу проекция катары окулушу керек.

Мындан тышкары, 2022-жылдагы бир изилдөөдө компаниялардын пайыз 56-сы жок дегенде бир бизнес функциясында жасалма интеллект колдонорун билдиргени, бул көрсөткүч 2021-жылы пайыз 50 болгону айтылат. Макала бул көрсөткүчтөрдү жасалма интеллект корпоративдик жашоого тез кирип жатканын көрсөтүү үчүн колдонот.

Жасалма Интеллект Доорундагы Санариптик Адам

Алгачкы интернет доорундагы санариптик адам башка адамдар менен онлайн коомчулуктарда жолуккан адам болгон. Жасалма интеллект доорундагы санариптик адам болсо адам эмес системалар менен үзгүлтүксүз өз ара аракеттенген адам.

Жасалма интеллект системалары эми берилген буйруктарды гана аткарган пассивдүү куралдар эмес. Алар колдонуучунун жүрүм-турумун божомолдоп, варианттарды иреттеп, мазмун сунуштап жана айрым учурларда чечим процесстерине катыша алат.

Бул өзгөрүү санариптик адамдын күнүмдүк тажрыйбасын төмөнкү формаларда өзгөртө алат:

• Көрүнгөн жаңылыктар жана мазмундар алгоритмдик түрдө иреттелиши,
• билим берүү мазмуну көрсөткүчтөргө жараша жекелештирилиши,
• саламаттык жана эмгек тармактарында автоматтык сунуштар берилиши,
• адамдын жүрүм-туруму мурунку маалыматтардын негизинде божомолдонушу,
• айрым чечимдер автоматтык системаларга өткөрүлүп берилиши.

Адам-Машина Өз Ара Аракеттенүүсү, Ишеним жана Автономия

Макала адам-машина өз ара аракеттенүүсүн жасалма интеллект доорунун негизги антропологиялык көйгөйлөрүнүн бири деп эсептейт. Адамдар системанын сунушун кабыл алганда техникалык куралды гана колдонбойт; системанын чыгарган баасына белгилүү деңгээлде ишенет.

Бул ишенимдин калыптанышы үчүн система чечимди кандай чыгарганын билүү талап кылынышы мүмкүн. Бирок татаал жасалма интеллект системаларынын чечим процесстери колдонуучу үчүн көп учурда көрүнбөйт. Адам натыйжага жетиши мүмкүн, бирок ал натыйжа эмне үчүн чыгарылганын түшүнбөшү мүмкүн.

Бул түзүлүш адамдын чечим ээси болуу сапаты жөнүндө негизги чыңалууну жаратат. Системалар чечим кабыл алууну жеңилдеткени менен, адамдын өзүнүн ой-пикирин түзүү практикасын азайтышы мүмкүн. Макала бул чыңалууну автономия, агенттик жана ишеним түшүнүктөрү аркылуу талкууга чыгарат.

Постгуманизм жана Трансгуманизм

Изилдөө технологиялык өзгөрүүнү постгуманизм жана трансгуманизм талкуулары менен байланыштырат.

Трансгуманизм адамдын биологиялык жана таанып-билүү чектерин технологиянын жардамы менен ашып өтүүгө болот деген идеяны билдирет. Жасалма органдар, мээ-компьютер байланыштары же таанып-билүүнү күчөтүүчү технологиялар адамдын мүмкүнчүлүктөрүн өзгөртө алат.

Постгуманизм болсо адамды бардык маани жана аракеттин жалгыз борбору катары караган түшүнүктү суроого алат. Адамдардын машиналар, инфраструктуралар, башка тирүү жандыктар жана айлана-чөйрө менен бирге түзгөн мамилелерин изилдөөгө багытталат.

Макала бул түшүнүктөрдү толук теориялык моделге айландырбайт. Аларды көбүнчө жасалма интеллект адам менен машинанын ортосундагы чек араны талаштуу кылып жатканын көрсөтүү үчүн колдонот.

Жасалма Интеллект жана Социалдык Теңсиздик

Изилдөөнүн маанилүү темаларынын бири — жасалма интеллект социалдык теңсиздикти азайтабы же күчөтөбү деген маселе. Санариптик системаларга жеткиликтүүлүк бардык адамдар жана коомдор үчүн бирдей эмес. Маалымат, эсептөө күчү, билим берүү жана санариптик инфраструктура белгилүү мекемелерде же өлкөлөрдө топтолушу мүмкүн.

Мындан тышкары, мурдагы маалыматтардан үйрөнгөн системалар тарыхтагы социалдык теңсиздиктерди кайра өндүрүшү мүмкүн. Чечим системасы сыртынан техникалык жана бейтарап көрүнгөнү менен, колдонгон маалыматтары коомдогу дискриминациялык үлгүлөрдү алып жүрүшү мүмкүн.

Макала бул жерде автоматтык чечим системаларынын жакыр жана мүмкүнчүлүгү чектелген коомчулуктарга тийгизген таасирин изилдеген сынчыл эмгектерге кайрылат. Бирок кайсы алгоритмдик системалар, кайсы маалымат топтомдору же кайсы социалдык топтор кандай таасир көрөрү тууралуу оригиналдуу кейс-анализ бербейт.

Интернет, Социалдык Медиа жана Жасалма Интеллект Арасындагы Өзгөрүү

Изилдөөнүн Келечекке Багыттаган Суроолору

Макала келечектеги санариптик антропология изилдөөлөрү үчүн үч негизги суроону сунуштайт:

1. Жасалма интеллект келечектеги муундардын адам тууралуу түшүнүгүн жана иденттүүлүгүн кантип кайра калыптандырат?
2. Адамдар менен жасалма интеллекттин ортосундагы мамилелерди кайсы этикалык алкактар багыттайт?
3. Жасалма интеллектке күчөгөн көз карандылык социалдык теңсиздикке, эмгекке жана жеке аракет жөндөмүнө кандай таасир берет?

Бул суроолор изилдөө эмпирикалык түрдө жооп берген суроолор эмес. Автор келечекте жүргүзүлө турган изилдөөлөргө сунуштаган концептуалдык күн тартиби.

Изилдөөнүн Күчтүү Жактары

• Интернет, социалдык медиа жана жасалма интеллектти бири-биринен бөлүнгөн өнүгүүлөр катары эмес, тарыхый өзгөрүү сызыгынын ичинде кароосу.
• Санариптик технологияларды техникалык куралдар катары гана эмес, иденттүүлүк жана маданият түзгөн чөйрөлөр катары баалоосу.
• Алгачкы интернеттин анонимдүү иденттүүлүктөрү менен социалдык медианын аткаруучулук профилдеринин ортосунда түшүнүктүү айырма түзүшү.
• Z жана Альфа муундары ар башка технологиялык чөйрөдө өсөрүнө көңүл бурушу.
• Жасалма интеллект талкуусун автономия, ишеним, көзөмөл жана теңсиздик сыяктуу антропологиялык жана этикалык көйгөйлөр менен байланыштырышы.
• Санариптик адам түшүнүгүн адам-машина өз ара аракеттенүүсүнө карай кеңейтүүсү.
• Келечектеги изилдөөлөр үчүн ачык суроолорду коюшу.

Изилдөөнүн Негизги Чектөөлөрү

• Оригиналдуу талаа изилдөөсү, этнография, интервью, сурамжылоо же эксперимент жок.
• Изилдөө системалуу обзор методун колдонбойт.
• Булактар кайсы издөө жана тандоо критерийлери менен аныкталганы түшүндүрүлгөн эмес.
• “Эмпирикалык маалымат” катары берилген сандар ар түрдүү отчеттордон жана жылдардан тандалган экинчи даражадагы көрсөткүчтөр.
• Ар башка өлкөлөрдөн же үлгүлөрдөн алынган муун көрсөткүчтөрү глобалдык билдирүүлөрдө колдонулат.
• Z жана Альфа мууну категориялары туруктуу төрөлүү жыл аралыктары катары кабыл алынган, муун чек араларынын теориялык талкуусу жүргүзүлгөн эмес.
• Алгачкы интернет, социалдык медиа жана жасалма интеллект доорлору өтө кеңири тарыхый жалпылоолор менен берилген.
• 1995-жылдагы интернет колдонуучулардын саны менен пайыз 0,4 жайылыш коэффициентинин ортосунда ачык сандык дал келбестик бар.
• 2027-жылдагы жасалма интеллект рыногунун мааниси байкалган маалымат эмес, 2020-жылкы проекция.
• Жасалма интеллект, постгуманизм жана трансгуманизм түшүнүктөрү кеңири айтылганы менен, алардын теориялык айырмачылыктары тереңдетилген эмес.
• Санариптик технологиялар ар башка өлкө, класс, жыныс жана маданий контексттерде жараткан айырмачылыктар кеңири талданган эмес.
• Жасалма интеллекттин адамдын иденттүүлүгүнө келечектеги таасири тастыкталган жыйынтыктарга караганда келечекке багытталган чечмелөөлөр.

Изилдөө Эмне Дейт?

• Интернет иденттүүлүк, коомчулук жана маданий өз ара аракеттенүү формаларын өзгөртөт дейт.
• Социалдык медиа санариптик иденттүүлүктү көрүнүктүү жана аткаруучулук түзүлүшкө айландырат деп эсептейт.
• Z мууну социалдык медиа чөйрөсүндө, Альфа мууну болсо жасалма интеллект чөйрөсүндө калыптанат деп айтат.
• Жасалма интеллект адамдар менен машиналардын мамилесин татаалдаштырат деп белгилейт.
• Купуялуулук, көзөмөл, ишеним, автономия жана социалдык теңсиздикти негизги изилдөө тармактары катары көрсөтөт.
• Адам болуунун мааниси технологиялык өзгөрүүлөр менен бирге кайра талкууланат деп божомолдойт.

Изилдөө Эмне Дебейт?

• Белгилүү бир жасалма интеллект системасы адамдын иденттүүлүгүн кантип өзгөрткөнүн эксперименттик түрдө көрсөтпөйт.
• Z же Альфа муунунун бардык мүчөлөрү бирдей санариптик жүрүм-турумга ээ экенин далилдебейт.
• Социалдык медиа колдонуу психикалык ден соолук көйгөйлөрүнө сөзсүз себеп болорун көрсөткөн жаңы маалымат бербейт.
• Жасалма интеллект адам автономиясын сөзсүз жоготот дебейт.
• Постгумандык келечек сөзсүз болот деп илимий далил келтирбейт.
• Жасалма интеллект социалдык теңсиздикти сөзсүз көбөйтөт же азайтат деген жыйынтыкка келбейт.
• Берилген глобалдык сандардын баарын бирдиктүү маалымат топтому менен кайра талдабайт.
• Санариптик антропология үчүн текшерилген өлчөө куралын же математикалык моделди иштеп чыкпайт.

Күнүмдүк Жашоо Үчүн Мааниси

Изилдөөнүн күнүмдүк жашоого байланыштуу эң маанилүү салымы — санариптик технологиялар жөн гана колдонулган куралдар эмес экенин эске салуусу. Адамдар социалдык медиада эмнени бөлүшөрүн чечкенде, сунуштоо алгоритмдери көрсөткөн мазмундарды көргөндө же жасалма интеллекттен жардам алганда, ошол эле учурда өз иденттүүлүгүн жана айланасындагы адамдар менен мамилесин калыптандырат.

Санариптик антропологиялык көз караш күнүмдүк жашоодо төмөнкү суроолорду берүүгө мүмкүндүк берет:

• Онлайн профилибиз реалдуу жашообуздун канча бөлүгүн жана кайсы тандалган бөлүктөрүн көрсөтөт?
• Мазмунду чындап өзүбүз тандайбызбы же алгоритмдик иреттөө көңүлүбүздү багыттайбы?
• Санариптик коомчулуктар таандыктык сезимин берип жатып, кайсы пикирлерди көрүнбөс кылат?
• Балдардын окуу маалыматтарын кимдер чогултат жана кантип колдонот?
• Жасалма интеллекттин сунушун кабыл алып жатканда чечимдин негизин түшүнө алабызбы?
• Технологияга жеткиликтүүлүгү жок адамдар жаңы социалдык жана экономикалык мүмкүнчүлүктөрдөн четте калабы?
• Санариптик ыңгайлуулук өскөн сайын өз алдынча чечим кабыл алуу жана изилдөө жөндөмдөрүбүз кандай өзгөрөт?

Бул суроолор изилдөө иштеп чыккан текшерилген тест же шкала эмес. Макаланын концептуалдык талкуусунан чыгарууга боло турган сынчыл ой жүгүртүү суроолору.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Натыйжалары

Изилдөө Дизайны

Колдонулган Теориялык жана Булак Тармактары

Изилдөө бир эле антропологиялык теорияга же эмпирикалык ыкмага таянбайт. Ал төмөнкү тармактардан тандалган булактарды бириктирет:

• Тармактык коом жана маданий глобалдашуу,
• өзүн коомдук көрсөтүү,
• онлайн коомчулуктар жана жекелештирилген тармактар,
• санариптик жергиликтүүлөр жана муун изилдөөлөрү,
• санариптик активизм жана байланышкан аракет,
• социалдык медиа жана жаштардын психикалык ден соолугу,
• жасалма интеллект этикасы,
• көзөмөл капитализми,
• автоматтык системалар жана социалдык теңсиздик,
• трансгуманизм жана постгумандык келечек талкуулары.

Изилдөөнүн Аналитикалык Өнүгүшү

1. 1990-жылдардагы интернет чөйрөсү иденттүүлүктү сынап көрүү жана маданий глобалдашуу аркылуу түшүндүрүлгөн.
2. 1995 менен 2024-жылдардын ортосундагы интернет жайылышы таблица менен көрсөтүлгөн.
3. Социалдык медиа доорунда иденттүүлүктү көрсөтүү жана онлайн коомчулуктар талкууланган.
4. Социалдык медиа колдонуучуларынын саны жана күнүмдүк колдонуу убактысы берилген.
5. Z муунунун санариптик эркин ыңгайлашуусу, глобалдык маалымдуулугу жана психикалык ден соолук тобокелдиктери каралган.
6. Альфа муунунун жасалма интеллект менен интеграцияланган окуу жана социалдашуу шарттары бааланган.
7. Жасалма интеллект рыногунун көлөмү жана компаниялардын жасалма интеллектти кабыл алышы тууралуу экинчи даражадагы маалыматтар берилген.
8. Адам-машина өз ара аракеттенүүсү, постгуманизм жана социалдык теңсиздик талкууланган.
9. Келечектеги санариптик антропология изилдөөлөрү үчүн үч суроо сунушталган.

Макаладагы Негизги Сандык Көрсөткүчтөр

“Натыйжалар” Кантип Чечмелениши Керек?

Изилдөө өзүнүн катышуучуларынан же талаа байкоолорунан алынган статистикалык жыйынтыктарды бербейт. Ошондуктан макаланын натыйжаларын эксперименттин же үлгү анализинин табылгалары катары эмес, булактардан түзүлгөн концептуалдык тыянактар катары окуу керек.

Келечектеги Изилдөөлөр Үчүн Керектүү Ыкмалар

Изилдөө көтөргөн суроолорго күчтүүрөөк жооп берүү үчүн төмөнкү изилдөө дизайндар талап кылынат:

• Ар башка өлкөлөрдө жүргүзүлө турган узак мөөнөттүү санариптик этнографиялар,
• Z жана Альфа муундарын жаш, класс, өлкө жана маданият боюнча салыштырган изилдөөлөр,
• Жасалма интеллект колдогон билим берүү чөйрөлөрүндө балдардын тажрыйбасын изилдеген талаа иштер,
• Алгоритмдик сунуштардын иденттүүлүк жана чечим жүрүм-турумуна таасирин сынаган эксперименттер,
• Балдар жана жаштардын жасалма интеллект системаларына болгон ишенимин изилдеген интервьюлар,
• Санариптик жеткиликтүүлүк жана жасалма интеллект колдонуудагы теңсиздиктерди өлчөгөн өкүлчүлүгү жогору сурамжылоолор,
• Платформа алгоритмдери менен колдонуучу маданияттарынын ортосундагы өз ара мамилени изилдеген иштер,
• Купуялуулук, көзөмөл жана жеке автономия боюнча маданияттар аралык этикалык изилдөөлөр,
• Экинчи даражадагы статистикаларды актуалдуу жана салыштырууга боло турган булактар менен кайра текшерүү,
• Интернет, социалдык медиа жана жасалма интеллект доорлорунун бири-бирине аралашкан түзүлүшүн изилдеген кеңири тарыхый анализдер.

Булак жана Ыкма Эскертмеси

Изилдөөнүн толук түпнуска аталышы:Digital Anthropology: Navigating Human Experience in the Age of Artificial Intelligence and Social Media

Авторлордун толук тизмеси жана ирети: Abulgasem ISSA Al Mashai. Изилдөө бир авторлуу.

Бирдей салым: Жок.

Жооптуу автор: SSRN жазуусунда Abulgasem Al Mashai байланыш автору катары көрсөтүлгөн. Журнал версиясында да жылдызча белгиси менен жооптуу автор катары көрсөтүлгөн.

Институционалдык байланыш: Libyan Authority for Scientific Research, Libya. Журнал версиясында ошондой эле “Independent researcher” деген билдирүү бар.

Изилдөөнүн жазылган күнү: 15 Май 2025.

SSRNге жүктөлгөн күнү: 19 Май 2025.

SSRNдеги акыркы оңдоо күнү: 17 Июль 2025.

SSRN DOI: 10.2139/ssrn.5258483. Бул DOI SSRNдеги изилдөө жазуусун аныктайт.

Журнал версиясы:Digital Humanities, Social Science and Cultural Preservation, Том 1, Сан 1, 2025, беттер 1–4.

Журналдын ISSN: 3069-2237.

Журнал версиясынын тапшырылган күнү: 22 Май 2025.

Журнал версиясынын кабыл алынган күнү: 2 Июнь 2025.

Журнал версиясынын жарыяланган күнү: 10 Июнь 2025.

Басмакана: International Prime Publications / PrimeOA Publications.

Макаланын түрү: Концептуалдык, баяндоочу жана дисциплиналар аралык баалоо.

Рецензия абалы: Журнал жана басмакана изилдөөнү рецензия жүргүзүлгөн басылма чөйрөсүндө сунуштайт. Бирок ачык рецензия отчеттору же баалоо процесси тууралуу кеңири маалымат жок болгондуктан, рецензия тууралуу маалымат басмакананын өз билдирүүсүнө негизделет.

SSRN расмий шилтемеси:SSRN изилдөө жазуусу

SSRN DOI шилтемеси:10.2139/ssrn.5258483

Журнал версиясынын расмий PDF шилтемеси:Digital Humanities, Social Science and Cultural Preservation версиясы

Бул кыргызча макала колдонуучу жүктөгөн алты беттик PDFтин толук тексти, таблицасы, сандык көрсөткүчтөрү, жыйынтык бөлүмү жана адабият тизмеси каралып даярдалган. Изилдөөдө жок жаңы эксперименттик, себептик же клиникалык доомат кошулган эмес.

Изилдөө “эмпирикалык маалыматтар жана теориялык алкактар интеграцияланганын” билдиргени менен, жаңы эмпирикалык маалымат өндүрбөйт. Макаладагы сандар мурдагы отчеттор жана изилдөөлөрдөн алынган экинчи даражадагы көрсөткүчтөр. Ошондуктан изилдөө оригиналдуу эмпирикалык эмгек катары эмес, концептуалдык жана баяндоочу синтез катары классификацияланган.

Макала системалуу обзор эмес. Маалымат базалары, издөө терминдери, дата аралыктары, киргизүү жана чыгаруу критерийлери же булактын сапатын баалоо көрсөтүлгөн эмес.

1995-жылдагы интернет колдонуучулар саны боюнча бирдик жана пайыз дал келбестиги унчукпай оңдолгон эмес. Изилдөөдө берилген “0,0000235 миллиард колдонуучу” мааниси менен дүйнө калкынын пайыз 0,4-ү деген билдирүү математикалык жактан дал келбегени ачык көрсөтүлгөн.

2027-жылдагы жасалма интеллект рыногунун көлөмү ишке ашкан өлчөө эмес, 2020-жылдагы рыноктук отчетто берилген проекция. Муундарга байланыштуу пайыздар да бүтүндөй дүйнө калкын билдирген универсалдуу көрсөткүч катары чечмеленбеши керек; макала бул көрсөткүчтөрдүн үлгү жана географиялык чектерин жетиштүү деңгээлде деталдаштырбайт.

Макаладагы жасалма интеллект, постгуманизм жана келечектеги муундар тууралуу түшүндүрмөлөрдүн бир бөлүгү тастыкталган жыйынтык эмес, теориялык баалоо жана келечекке багытталган божомол.

Мета Тегдер

санариптик антропология, санариптик иденттүүлүк, жасалма интеллект жана адам, Z жана Альфа мууну, социалдык медиа маданияты