Интернет, шабакаҳои иҷтимоӣ ва зеҳни сунъӣ танҳо абзорҳои наве нестанд, ки одамон истифода мебаранд. Ин технологияҳо ҳамчунин тарзи муаррифии худ, муносибат бо дигарон, дастрасӣ ба иттилоот, эҳсоси тааллуқ ба ҷомеаҳо ва тафсири маънои инсон буданро тағйир медиҳанд.

Таҳқиқоти Abulgasem ISSA Al Mashai ин тағйиротро дар доираи “антропологияи рақамӣ” баррасӣ мекунад. Мақола хатти таърихиро аз муҳити интернети ибтидоии солҳои 1990 то платформаҳои шабакаҳои иҷтимоӣ ва сипас то системаҳои дастгиришавандаи зеҳни сунъӣ пайгирӣ мекунад. Дар ин хат масъалаҳое мисли ҳувияти рақамӣ, ҷаҳонишавии фарҳангӣ, ҷомеаҳои онлайн, фарқиятҳои байни наслҳо, ҳамкории инсон-мошин, назорат, нобаробарӣ ва худмухтории инсон муҳокима мешаванд.

Ба гуфтаи таҳқиқот, дар давраи интернети ибтидоӣ корбарон метавонистанд дар муҳитҳои нисбатан беном чанд ҳувиятро бисанҷанд, ҷомеаҳои фаромарзии ҷуғрофӣ ташкил кунанд ва дар муҳити онлайн шаклҳои шахсиятро нишон диҳанд, ки дар зиндагии воқеӣ истифода намекарданд. Дар давраи шабакаҳои иҷтимоӣ бошад, ҳувиятҳои беном ва тағйирёбанда ҷои худро ба профилҳои устувортар, намоёнтар ва мувофиқ ба аудитория доданд. Ҳувияти рақамӣ аз як намояндагии соддаи “ки будани шахс” берун рафта, ба иҷрое табдил ёфт, ки барои писанд, пайгирӣ, мубодила ва тасдиқи иҷтимоӣ пайваста идора мешавад.

Мақола махсусан ба наслҳои Z ва Алфа диққат медиҳад. Насли Z дар ҷаҳоне ба воя расидааст, ки интернет ва шабакаҳои иҷтимоӣ аллакай вуҷуд доштанд, дар ҳоле ки насли Алфа аз кӯдакӣ бо омӯзгорони дастгиришавандаи зеҳни сунъӣ, бозичаҳои ҳушманд, системаҳои тавсиядиҳӣ ва абзорҳои автоматии қарор рӯ ба рӯ мешавад. Аз ин рӯ, муносибати насли Алфа бо технология на танҳо ҳамчун “истифодаи абзори рақамӣ”, балки ҳамчун рушди маърифатӣ ва иҷтимоӣ, ки ҳамзамон бо системаҳои ҳушманд сурат мегирад, баррасӣ мешавад.

Таҳқиқот бар он аст, ки инсони рақамӣ дар давраи зеҳни сунъӣ на танҳо бо инсонҳои дигар, балки бо системаҳои ғайриинсоние низ муносибат мекунад, ки пешгӯӣ мекунанд, тавсия медиҳанд ва дар баъзе ҳолатҳо аз номи шахс қарор мегиранд. Ин тағйирот саволҳои навро дар бораи эътимод, худмухторӣ, махфият, назорат, нобаробарии иҷтимоӣ ва назорати инсон бар қарорҳои худ ба миён меорад.

Бо вуҷуди ин, таҳқиқот маълумоти нави таҷрибавӣ ё этнографӣ тавлид намекунад. Рақамҳои мақола нишондиҳандаҳоеанд, ки аз ҳисоботҳо ва манбаъҳои дуюмдараҷаи гуногун интихоб шудаанд. Шарҳ дода нашудааст, ки манбаъҳо чӣ гуна ҷустуҷӯ шуданд, кадом таҳқиқот чаро интихоб шуданд ва нишондиҳандаҳо то чӣ андоза муқоисашавандаанд. Аз ин рӯ, таҳқиқот бояд на ҳамчун модели тасдиқшудаи антропологияи рақамӣ ё баррасии систематикӣ, балки ҳамчун ривояти васеи тағйироти технологӣ ва оғози консептуалӣ барои таҳқиқоти оянда арзёбӣ шавад.

Шарҳи Муфассал

Антропологияи Рақамӣ Чиро Меомӯзад?

Антропология инсонро танҳо ҳамчун мавҷуди биологӣ намеомӯзад; он инсонро ҳамчун мавҷуде мебинад, ки фарҳанг месозад, рамзҳоро истифода мекунад, ҷомеаҳо ташкил медиҳад ва ба зиндагии худ маъно мебахшад. Рафтори инсон аз абзорҳои рӯзмарра, сохторҳои иқтисодӣ, шаклҳои иртибот ва муҳити зиндагӣ ҷудо нест.

Антропологияи рақамӣ кӯшиш мекунад шаклҳои зиндагиро бифаҳмад, ки одамон дар якҷоягӣ бо технологияҳои рақамӣ месозанд. Дар ин доира на танҳо истифодаи компютер ё телефон, балки тағйири соҳаҳои зерин аз ҷониби технология баррасӣ мешавад:

• Чӣ гуна ҳувиятҳо сохта ва муаррифӣ мешаванд,
• чӣ гуна ҷомеаҳо ба вуҷуд меоянд,
• чӣ гуна одамон наздикӣ ва эҳсоси тааллуқро инкишоф медиҳанд,
• чӣ гуна иттилоот истеҳсол ва паҳн мешавад,
• чӣ гуна фарҳангҳо бо ҳам рӯ ба рӯ мешаванд,
• чӣ гуна рафтори рӯзмарра аз ҷониби платформаҳо роҳнамоӣ мешавад,
• чӣ гуна марзҳои байни инсон ва мошин тағйир меёбанд.

Тибқи равиши асосии таҳқиқот, технологияи рақамӣ абзори бетарафе нест, ки берун аз фарҳанг қарор дорад. Технология бо таъсир ба он ки одамон чиро мебинанд, бо кӣ рӯ ба рӯ мешаванд, худро чӣ гуна баён мекунанд ва кадом рафторҳо қадрдонӣ мешаванд, ба худи раванди фарҳангӣ ворид мешавад.

Интернети Солҳои 1990: Заиф Шудани Марзҳои Замон ва Макон

Мақола марҳилаи аввали бузурги тағйироти рақамиро аз паҳншавии интернет дар солҳои 1990 оғоз мекунад. Пеш аз интернет иртиботи байни одамон асосан ба наздикии ҷисмонӣ, абзорҳое мисли почта ва телефон ё каналҳои яксамтаи иртиботи оммавӣ мисли телевизион ва рӯзнома вобаста буд.

Интернет имкон дод, ки одамони аз ҷиҳати ҷуғрофӣ дур дар як форум гуфтугӯ кунанд, шахсони дорои манфиатҳои монанд ҷомеаҳои виртуалӣ созанд ва афрод мундариҷаи худро ба аудиторияи васеъ расонанд. Форумҳо, блогҳо ва гурӯҳҳои аввалини онлайн дар баробари мубодилаи иттилоот ба майдонҳои фарҳангие табдил ёфтанд, ки дар онҳо таҷрибаи ҳувият низ сурат мегирифт.

Пора-Пора Шудани Ҳувият дар Давраи Интернети Ибтидоӣ

Аввалин мафҳуме, ки таҳқиқот барои давраи интернети ибтидоӣ истифода мекунад, “пора-пора шудани ҳувият” аст. Беномӣ дар муҳити онлайн метавонад ба шахс имкон диҳад, ки бидуни маҳдуд шудан ба ном, намуди зоҳирӣ, мақоми иҷтимоӣ ё муҳити воқеии худ ҳувиятҳои гуногунро бисанҷад.

Шахс метавонист дар форумҳои гуногун номҳои корбарии гуногун истифода барад, андешаҳоеро баён кунад, ки дар зиндагии воқеӣ гуфта наметавонист, ё худро бо синну сол, ҷинс, касб ё хусусияти шахсии дигар муаррифӣ кунад. Ин нишон медиҳад, ки ҳувияти рақамӣ сохтори ягона ва тағйирнопазир нест; он метавонад намояндагие бошад, ки вобаста ба контекст аз нав сохта мешавад.

Мақола ин моеъгиро бо андешаи ҳувияти пора-пора дар антропологияи постмодернӣ мепайвандад. Фард ба ҷойи субъекти собите, ки дар ҳама муҳитҳо яксон зуҳур мекунад, ҳамчун акторе дида мешавад, ки вобаста ба контекст ҷанбаҳои гуногуни худро пеш мегузорад.

Ҷаҳонишавии Фарҳангӣ ва Ҳувиятҳои Омехта

Натиҷаи муҳими дуюми интернети ибтидоӣ кам шудани қудрати масофаи ҷуғрофӣ барои маҳдуд кардани ҳамкории фарҳангӣ мебошад. Одамоне, ки дар кишварҳо ва фарҳангҳои гуногун зиндагӣ мекунанд, тавонистанд як мундариҷаро бихонанд, мусиқии монанд гӯш кунанд, ба ҷомеаҳои муштарак ҳамроҳ шаванд ва таҷрибаи рӯзмарраи худро мубодила кунанд.

Дар ин раванд фарҳангҳои маҳаллӣ пурра аз байн нарафтанд, балки бо ҷараёнҳои фарҳангии ҷаҳонӣ омехта шуда, шаклҳои нав ва гибридӣ ба вуҷуд оварданд. Шахс метавонад ҳамзамон забони маҳаллӣ, таҷрибаҳои фарҳангии оила, юмори ҷаҳонии интернет ва рамзҳои як ҷомеаи муайяни онлайнро дар ҳувияти худ нигоҳ дорад.

Субъекте, ки таҳқиқот онро “инсони рақамӣ” меномад, шахсест, ки дар муҳити ҷисмонӣ зиндагӣ мекунад, аммо қисми муҳими муносибатҳои фарҳангии худро дар фазоҳои виртуалӣ месозад. Муҳити иҷтимоии чунин шахс метавонад на танҳо аз одамони ҳаммаҳалла ё ҳамкишвар, балки аз робитаҳои онлайн дар минтақаҳои гуногуни ҷаҳон иборат бошад.

Ҷадвали 1: Паҳншавии Ҷаҳонии Интернет

Ягона ҷадвали мақола тағйироти бузургеро, ки гуфта мешавад байни солҳои 1995 ва 2024 дар истифодаи интернет рух додааст, ҷамъбаст мекунад:

Ҷадвал барои нишон додани он истифода шудааст, ки интернет аз шабакаи техникии маҳдуд ба яке аз зерсохторҳои асосии зиндагии рӯзмарра табдил ёфтааст. Афзоиши дастрасӣ ба интернет имкон дод, ки иртибот, таҳсил, кор, тиҷорат ва муносибатҳои иҷтимоӣ ба муҳитҳои рақамӣ гузаранд.

Номувофиқии рақамӣ дар маълумоти соли 1995

Арзиши “0,0000235 миллиард” дар ҷадвал ба 23.500 нафар баробар аст. Аммо фоизи 0,4-и аҳолии ҷаҳон аз ин рақам хеле бештар аст. Аз ин рӯ, шумораи корбарон ва сатҳи паҳншавии соли 1995 наметавонанд ҳамзамон дуруст бошанд.

Ин ҳолат эҳтимол ба хатои навишт дар воҳиди миллион-миллиард ё ҷойҳои даҳӣ ишора мекунад. Аммо азбаски таҳқиқоти боршуда равшан намекунад, ки кадом арзиш дар назар буд, рақам набояд хомӯшона ислоҳ шавад. Хулосаи боэътимод аз ҷадвал ин аст, ки муаллиф ба афзоиши азими паҳншавии интернет байни солҳои 1995 ва 2024 диққат медиҳад.

Давраи Шабакаҳои Иҷтимоӣ: Аз Ҳувияти Беном то Профили Танзимшуда

Марҳилаи дуюми таърихии таҳқиқот болоравии платформаҳои шабакаҳои иҷтимоӣ мисли Facebook, YouTube ва Twitter дар солҳои 2000 аст. Дар сохтори форуму блогии интернети ибтидоӣ корбарон аксаран бо тахаллусҳо ҳузур доштанд, аммо шабакаҳои иҷтимоӣ номҳои воқеӣ, суратҳо, шабакаи дӯстон ва таърихи шахсиро намоёнтар карданд.

Ин тағйирот шакли ҳувияти рақамиро дигар кард. Ҳувият дигар танҳо фазои беноме набуд, ки дар он шахсиятҳои гуногун санҷида мешаванд; он ба профиле табдил ёфт, ки ба аудитория пешниҳод ва пайваста танзим мешавад.

Худмуаррифии Рақамӣ ва Иҷро

Мақола профили шабакаҳои иҷтимоиро бо равиши Erving Goffman дар бораи муаррифии худ дар зиндагии рӯзмарра мепайвандад. Одамон дар муҳитҳои иҷтимоӣ кӯшиш мекунанд таассуротеро, ки дигарон аз онҳо мегиранд, идора кунанд. Шабакаҳои иҷтимоӣ ин идоракунии таассуротро рақамӣ, ченшаванда ва пайваста мегардонанд.

Корбарон маъмулан қарор медиҳанд, ки кадом суратро мубодила кунанд, кадом андешаҳоро намоён созанд ва кадом рӯйдодҳои зиндагиро пеш гузоранд. Ҳамин тавр, профили онлайн на сабти мустақим ва пурраи зиндагии рӯзмарра, балки намояндагие аз мундариҷаи интихобшуда мегардад.

Шумораи писандҳо, шарҳҳо, пайравон ва мубодилаҳо низ ба ин муаррифӣ бозхӯрди фаврӣ медиҳанд. Корбар танҳо худро баён намекунад; метавонад мувофиқи вокуниши аудитория худро аз нав танзим кунад. Аз ин рӯ, ҳувияти рақамӣ сохтори иҷроияро мегирад, ки ҳам баёни шахсӣ ва ҳам ҷустуҷӯи тасдиқи иҷтимоиро дар бар мегирад.

Ҷомеаҳои Онлайн ва Эҳсоси Тааллуқи Рақамӣ

Шабакаҳои иҷтимоӣ ташкили ҷомеаҳоро барои одамони дорои манфиатҳо, арзишҳо ё ҳувиятҳои монанд бидуни наздикии ҷисмонӣ осон кардаанд. Гурӯҳҳои рақамӣ метавонанд дар атрофи таҷрибаи беморӣ, касбҳо, бозиҳо, жанрҳои ҳунар, назарҳои сиёсӣ ё ҳувиятҳои иҷтимоӣ ташкил шаванд.

Ин ҷомеаҳо метавонанд ба одамон иттилоот, ҳамбастагӣ ва эҳсоси тааллуқ диҳанд. Корбаре, ки дар муҳити ҷисмонии худ одамони ба худ монандро намеёбад, метавонад дар муҳити онлайн ҷомеае пайдо кунад, ки ӯро мефаҳмад.

Аммо таҳқиқот таъкид мекунад, ки ин тааллуқ тавассути платформаҳои рақамӣ миёнаравӣ мешавад. Ин ки ҷомеа киро намоён мекунад, кадом мундариҷаро пеш мебарад ва корбаронро чӣ гуна ба ҳам мепайвандад, на танҳо аз қарорҳои аъзо, балки аз сохтори техникии платформа низ вобаста аст.

Рушди Шабакаҳои Иҷтимоӣ

Мақола мегӯяд, ки шумораи корбарони шабакаҳои иҷтимоӣ дар ҷаҳон аз тақрибан 970 миллион дар соли 2010 ба зиёда аз 4,9 миллиард дар соли 2023 расидааст. Дар таҳқиқот ин тағйирот тақрибан ҳамчун афзоиши %404 баён шудааст.

Ҳамчунин гуфта мешавад, ки то соли 2023 корбарон дар платформаҳои шабакаҳои иҷтимоӣ ба ҳисоби миёна рӯзона 2 соат 31 дақиқа вақт мегузаронанд. Ин нишондиҳанда барои нишон додани он истифода шудааст, ки шабакаҳои иҷтимоӣ дигар абзори гоҳ-гоҳ истифодашавандаи иртибот нестанд; онҳо ба яке аз муҳитҳои рӯзмарраи хабар, фароғат, дӯстӣ ва муаррифии ҳувият табдил ёфтаанд.

Ин маълумот аз ҳисоботҳои дуюмдараҷа гирифта шудааст. Таҳқиқот фарқиятҳои байни кишварҳо, гурӯҳҳои синнусолӣ, платформаҳо ё усулҳои ченкуниро муфассал таҳлил намекунад. Аз ин рӯ, миёнаҳои ҷаҳонӣ набояд чунин тафсир шаванд, ки ҳамаи корбарон таҷрибаи яксон доранд.

Насли Z: Шаҳрвандони Рақамие, ки Бо Шабакаҳои Иҷтимоӣ Ба Воя Расидаанд

Мақола насли Z-ро ҳамчун шахсоне муайян мекунад, ки байни солҳои 1997–2012 таваллуд шудаанд. Ин насл ҳамчун аввалин насли воқеан рақамӣ баррасӣ мешавад, ки дар ҷаҳоне ба воя расидааст, ки интернет ва шабакаҳои иҷтимоӣ аллакай васеъ паҳн шуда буданд.

Барои насли Z зиндагии онлайн ва офлайн метавонад бо хатҳои қатъӣ аз ҳам ҷудо набошад. Дӯстӣ метавонад дар муҳити ҷисмонӣ оғоз шуда дар муҳити рақамӣ идома ёбад; баҳсҳои иҷтимоӣ метавонанд онлайн пайгирӣ шаванд ва ҳувият ҳамзамон дар ҷомеаҳои ҷисмонӣ ва рақамӣ сохта шавад.

Маҳорати равони рақамӣ

Ба гуфтаи таҳқиқот, насли Z ба платформаҳо, абзорҳо ва шаклҳои нави иртибот нисбатан осон мутобиқ мешавад. Паёмнависӣ, видеои кӯтоҳ, баёни визуалӣ, ҳамкории онлайн ва истифодаи чанд платформа ҷузъҳои репертуари ҳаррӯзаи иртиботии ин насл мебошанд.

Мақола инро “маҳорати равони рақамӣ” арзёбӣ мекунад. Аммо истифодаи зиёди технология маънои онро надорад, ки шахс алгоритмҳо, иқтисоди маълумот ё хавфҳои махфиятро пурра мефаҳмад. Фарқи байни маҳорати рақамӣ ва саводнокии интиқодии рақамӣ дар таҳқиқот муфассал таҳия нашудааст.

Огоҳӣ аз масъалаҳои ҷаҳонӣ

Шабакаҳои иҷтимоӣ имкон медиҳанд, ки рӯйдодҳои иҷтимоӣ, экологӣ ва сиёсӣ дар кишварҳои гуногун дар муддати кӯтоҳ намоён шаванд. Мақола огоҳии насли Z аз масъалаҳои ҷаҳонӣ ва қобилияти ташкил шудан бо абзорҳои рақамиро бо ҳамин муҳит мепайвандад.

Иттилоот, тасвирҳо ва даъватҳо дар бораи масъалаҳои иҷтимоӣ метавонанд тавассути ҳештегҳо, мубодилаҳо ва маъракаҳои онлайн босуръат паҳн шаванд. Ҳамин тавр, марзи байни баёни шахсӣ ва амали дастаҷамъӣ метавонад суст шавад.

Вақти экран ва нигарониҳои солимии равонӣ

Мақола мегӯяд, ки зиндагии рақамии насли Z танҳо аз имкониятҳо иборат нест. Масъалаҳое мисли вақти зиёди экран, кибертаҳқир ва вобастагӣ ба технология аз дидгоҳи солимии равонӣ баррасӣ мешаванд.

Дар таҳқиқот гуфта мешавад, ки тақрибан %98-и насли Z смартфон доранд, дар ҳоле ки %45-и онҳо хабар додаанд, ки “қариб ҳамеша” онлайнанд. Ҳамчунин %85 барои гирифтани маълумот дар бораи рӯйдодҳои ҷорӣ аз шабакаҳои иҷтимоӣ истифода мебаранд.

Аммо мақола дар матни асосӣ шарҳ намедиҳад, ки ин фоизҳо аз кадом кишвар, доираи синнусолӣ ва намуна гирифта шудаанд. Умумисозии фоизҳои гирифташуда аз таҳқиқоти мушаххас ба тамоми насли Z-и ҷаҳон бояд бо эҳтиёти методологӣ сурат гирад.

Насли Алфа: Насле, ки Зеҳни Сунъиро Баъдтар Намомӯзад

Мақола насли Алфаро ҳамчун кӯдаконе муайян мекунад, ки аз соли 2013 ба баъд таваллуд шудаанд. Дар ҳоле ки насли Z бо паҳншавии шабакаҳои иҷтимоӣ ва смартфонҳо ба воя расидааст, насли Алфа дар муҳите рушд мекунад, ки системаҳои дастгиришавандаи зеҳни сунъӣ ба зиндагии рӯзмарра ворид шудаанд.

Ин насл метавонад зеҳни сунъиро на ҳамчун технологияи наве, ки дар калонсолӣ бо он рӯ ба рӯ мешавад, балки ҳамчун унсури оддии муҳити кӯдакӣ таҷриба кунад. Бозичаҳои ҳушманд, системаҳои таълимии шахсисозишуда, ёварони овозӣ ва алгоритмҳои тавсиядиҳӣ ҷузъҳои ин таҷрибаанд.

Иштироки зеҳни сунъӣ дар омӯзиш ва иҷтимоишавӣ

Таҳқиқот пешниҳод мекунад, ки омӯзгорони зеҳни сунъӣ ва системаҳои ҳушманд метавонанд тарзи дастрасии кӯдакон ба иттилоотро тағйир диҳанд. Системаҳо метавонанд иҷрои кӯдакро пайгирӣ кунанд, мундариҷаи мувофиқ пешниҳод намоянд ва машқҳоро мувофиқи суръати омӯзиш танзим кунанд.

Дар чунин муҳит кӯдак танҳо аз волидон, омӯзгор ва дӯстонаш намеомӯзад. Системаи ғайриинсонӣ низ ба раванди омӯзиш фаъолона ҳамроҳ мешавад. Ин масъала саволҳои навро дар бораи мақом, эътимод ва манбаи дониш ба миён меорад:

• Оё кӯдак метавонад фарқ кунад, ки кадом тавсия аз инсон ва кадомаш аз алгоритм аст?
• Оё фаҳмидан мумкин аст, ки чаро ба тавсияи система эътимод карда мешавад?
• Оё шахсисозӣ метавонад гуногунии иттилооте, ки кӯдак бо он рӯ ба рӯ мешавад, кам кунад?
• Маълумоти рафтор ва омӯзиши кӯдакон дар дасти кӣ ҷамъ мешавад?

Вобастагии технологӣ

Пешниҳод мешавад, ки насли Алфа метавонад барои омӯзиш, бозӣ ва иртибот ба абзорҳои рақамӣ бештар вобаста шавад. Дар ин ҷо вобастагӣ танҳо маънои истифодаи аз ҳад зиёдро надорад. Нотавонии иҷрои фаъолиятҳои асосӣ бидуни системаҳои рақамӣ низ метавонад вобастагии сохторӣ эҷод кунад.

Масалан, агар мундариҷаи таълимӣ, иртибот бо дӯстон ва фароғат дар як экосистемаи платформа сурат гирад, дур шудан аз муҳити рақамӣ барои кӯдак на танҳо хомӯш кардани дастгоҳ, балки дур шудан аз қисми муҳими зиндагии иҷтимоӣ хоҳад буд.

Махфият, назорат ва иродаи инсон

Мақола ҳифзи махфият, назорат ва иродаи инсонро дар давраи зеҳни сунъӣ аз масъалаҳои асосии ахлоқӣ мешуморад. Маълумоте, ки дар бораи рафтор, афзалият ва мушкилоти омӯзиши кӯдакон ҷамъ мешавад, метавонад муддати дароз нигоҳ дошта шуда, дар таснифоти оянда истифода шавад.

Вақте зеҳни сунъӣ на танҳо пешгӯӣ мекунад, ки шахс чиро дидан мехоҳад, балки аз номи ӯ интихоб ҳам мекунад, саволи он ки қарорҳои инсон то чӣ андоза ба худи ӯ тааллуқ доранд, муҳим мешавад. Осонии пешниҳодкардаи системаҳо худмухтории инсонро ҳатман аз байн намебарад; аммо роҳнамоии ноаёни равандҳои қарор метавонад онро заиф кунад.

Рушди Бозори Зеҳни Сунъӣ ва Истифодаи Корпоративӣ

Таҳқиқот мегӯяд, ки бозори ҷаҳонии зеҳни сунъӣ дар соли 2019 тақрибан 27 миллиард доллар арзиш дошт ва пешбинӣ шуда буд, ки дар соли 2027 ба 733 миллиард доллар мерасад. Суръати тахминии мураккаби солонаи рушд %42,2 мебошад.

Ин арзиш мушоҳидаи воқеӣ нест, балки пешгӯиест, ки дар соли 2020 таҳия шудааст. Дар санаи нашри мақола соли 2027 ҳанӯз фаро нарасида буд, бинобар ин арзиши 733 миллиард доллар бояд на ҳамчун ҳаҷми тасдиқшудаи бозор, балки ҳамчун проексияи ҳисобот хонда шавад.

Ҳамчунин гуфта мешавад, ки дар як таҳқиқоти соли 2022, %56-и ширкатҳо хабар додаанд, ки дар ҳадди ақал як вазифаи тиҷоратӣ аз зеҳни сунъӣ истифода мекунанд; ин фоиз дар соли 2021 %50 буд. Мақола ин нишондиҳандаҳоро барои нишон додани воридшавии босуръати зеҳни сунъӣ ба зиндагии корпоративӣ истифода мебарад.

Инсони Рақамӣ дар Давраи Зеҳни Сунъӣ

Инсони рақамии давраи интернети ибтидоӣ шахсе буд, ки бо дигар одамон дар ҷомеаҳои онлайн рӯ ба рӯ мешуд. Инсони рақамии давраи зеҳни сунъӣ бошад, шахсест, ки пайваста бо системаҳои ғайриинсонӣ ҳамкорӣ мекунад.

Системаҳои зеҳни сунъӣ дигар танҳо абзорҳои пассивие нестанд, ки фармонҳои додашударо иҷро мекунанд. Онҳо метавонанд рафтори корбарро пешгӯӣ кунанд, интихобҳоро тартиб диҳанд, мундариҷа тавсия кунанд ва дар баъзе ҳолатҳо ба равандҳои қарор ҳамроҳ шаванд.

Ин тағйирот метавонад таҷрибаи рӯзмарраи инсони рақамиро ба шаклҳои зерин дигар кунад:

• Тартибдиҳии алгоритмии хабарҳо ва мундариҷаи дидашаванда,
• шахсисозии мундариҷаи таълимӣ мувофиқи иҷро,
• пешниҳоди тавсияҳои автоматӣ дар соҳаҳои тандурустӣ ва кор,
• пешгӯии рафтори инсон бар асоси маълумоти гузашта,
• вогузор кардани баъзе қарорҳо ба системаҳои автоматӣ.

Ҳамкории Инсон-Мошин, Эътимод ва Худмухторӣ

Мақола ҳамкории инсон-мошинро яке аз масъалаҳои асосии антропологии давраи зеҳни сунъӣ медонад. Вақте одамон тавсияи як системаро қабул мекунанд, онҳо танҳо абзори техникӣ истифода намекунанд; ба арзёбии тавлидкардаи система низ то андозае эътимод мекунанд.

Барои пайдо шудани чунин эътимод шояд фаҳмидани он лозим бошад, ки система чӣ гуна қарор мегирад. Аммо равандҳои қарор дар системаҳои мураккаби зеҳни сунъӣ аксаран барои корбар намоён нестанд. Шахс метавонад ба натиҷа даст ёбад, вале нафаҳмад, ки чаро ин натиҷа тавлид шудааст.

Ин сохтор таниши асосиро дар бораи соҳиби қарор будани инсон ба вуҷуд меорад. Системаҳо ҳангоми осон кардани қароргирӣ метавонанд таҷрибаи ташаккули ҳукми мустақили инсонро кам кунанд. Мақола ин танишро аз дидгоҳи худмухторӣ, агентӣ ва эътимод ба баҳс мегузорад.

Постҳуманизм ва Трансҳуманизм

Таҳқиқот тағйироти технологиро бо баҳсҳои постҳуманизм ва трансҳуманизм мепайвандад.

Трансҳуманизм соҳаи андешаест, ки бар он аст, ки маҳдудиятҳои биологӣ ва маърифатии инсонро бо кӯмаки технология метавон гузашт. Узвҳои сунъӣ, пайвастҳои майна-компютер ё технологияҳои тақвияти маърифатӣ метавонанд қобилияти инсонро тағйир диҳанд.

Постҳуманизм бошад, фаҳмише, ки инсонро ягона маркази ҳамаи маъно ва амал мешуморад, ба суол мегирад. Он ба омӯзиши муносибатҳои инсон бо мошинҳо, зерсохторҳо, дигар мавҷудоти зинда ва муҳит равона мешавад.

Мақола ин мафҳумҳоро ба модели назариявии муфассал табдил намедиҳад. Онҳоро бештар барои нишон додани он истифода мекунад, ки зеҳни сунъӣ марзи байни инсон ва мошинро баҳсбарангез мегардонад.

Зеҳни Сунъӣ ва Нобаробарии Иҷтимоӣ

Яке аз масъалаҳои муҳими таҳқиқот эҳтимоли кам ё зиёд кардани нобаробарии иҷтимоӣ аз ҷониби зеҳни сунъӣ мебошад. Дастрасӣ ба системаҳои рақамӣ байни ҳамаи афрод ва ҷомеаҳо баробар нест. Маълумот, қудрати ҳисоббарорӣ, таҳсил ва зерсохтори рақамӣ метавонанд дар муассисаҳо ё кишварҳои муайян мутамарказ шаванд.

Илова бар ин, системаҳои аз маълумоти гузашта омӯзишёфта метавонанд нобаробариҳои иҷтимоии гузаштаҳоро дубора тавлид кунанд. Системаи қарор метавонад аз зоҳир техникӣ ва бетараф бошад, аммо маълумоти истифодашаванда метавонад намунаҳои табъизи мавҷуд дар ҷомеаро дошта бошад.

Мақола дар ин ҷо ба таҳқиқоти интиқодӣ муроҷиат мекунад, ки таъсири системаҳои автоматии қарорро ба ҷомеаҳои камбизоат ва маҳрум баррасӣ мекунанд. Аммо таҳлили аслии ҳолат дар бораи он ки кадом системаҳои алгоритмӣ, кадом маҷмӯаҳои маълумот ё кадом гурӯҳҳои иҷтимоӣ чӣ гуна таъсир мебинанд, пешниҳод намекунад.

Тағйирот Байни Интернет, Шабакаҳои Иҷтимоӣ ва Зеҳни Сунъӣ

Саволҳое, ки Таҳқиқот Ба Оянда Равона Мекунад

Мақола барои таҳқиқоти ояндаи антропологияи рақамӣ се саволи асосӣ пешниҳод мекунад:

1. Зеҳни сунъӣ тасаввури инсон ва ҳувияти наслҳои ояндаро чӣ гуна аз нав шакл медиҳад?
2. Муносибатҳои байни инсон ва зеҳни сунъиро кадом чаҳорчӯбаҳои ахлоқӣ роҳнамоӣ мекунанд?
3. Вобастагии афзоянда ба зеҳни сунъӣ ба нобаробарии иҷтимоӣ, меҳнат ва қобилияти амали шахсӣ чӣ гуна таъсир мерасонад?

Ин саволҳо саволҳое нестанд, ки таҳқиқот ба онҳо эмпирикӣ ҷавоб додааст. Онҳо рӯзномаи консептуалии муаллиф барои таҳқиқоти оянда мебошанд.

Ҷиҳатҳои Қавии Таҳқиқот

• Интернет, шабакаҳои иҷтимоӣ ва зеҳни сунъиро на ҳамчун пешрафтҳои ҷудогона, балки дар хатти ягонаи тағйироти таърихӣ баррасӣ мекунад.
• Технологияҳои рақамиро на танҳо ҳамчун абзорҳои техникӣ, балки ҳамчун муҳитҳое мебинад, ки ҳувият ва фарҳанг месозанд.
• Байни ҳувиятҳои беноми интернети ибтидоӣ ва профилҳои иҷроии шабакаҳои иҷтимоӣ фарқи фаҳмо мегузорад.
• Ба он диққат медиҳад, ки наслҳои Z ва Алфа дар муҳитҳои технологии гуногун ба воя мерасанд.
• Баҳси зеҳни сунъиро бо масъалаҳои антропологӣ ва ахлоқӣ мисли худмухторӣ, эътимод, назорат ва нобаробарӣ мепайвандад.
• Мафҳуми инсони рақамиро ба самти ҳамкории инсон-мошин васеъ мекунад.
• Барои таҳқиқоти оянда саволҳои кушода ба миён мегузорад.

Маҳдудиятҳои Асосии Таҳқиқот

• Таҳқиқоти аслии саҳроӣ, этнография, мусоҳиба, пурсиш ё таҷриба вуҷуд надорад.
• Таҳқиқот усули баррасии систематикӣ истифода намекунад.
• Шарҳ дода нашудааст, ки манбаъҳо бо кадом меъёрҳои ҷустуҷӯ ва интихоб муайян шудаанд.
• Рақамҳое, ки ҳамчун “маълумоти эмпирикӣ” пешниҳод мешаванд, нишондиҳандаҳои дуюмдараҷа аз ҳисоботҳо ва солҳои гуногунанд.
• Нишондиҳандаҳои наслӣ, ки аз кишварҳо ё намунаҳои гуногун гирифта шудаанд, дар ибораҳои ҷаҳонӣ истифода мешаванд.
• Категорияҳои насли Z ва Алфа ҳамчун фосилаҳои собити соли таваллуд қабул шудаанд ва баҳси назариявии марзҳои наслӣ анҷом дода нашудааст.
• Давраҳои интернети ибтидоӣ, шабакаҳои иҷтимоӣ ва зеҳни сунъӣ бо умумисозиҳои хеле васеи таърихӣ пешниҳод шудаанд.
• Байни шумораи корбарони интернет дар соли 1995 ва сатҳи паҳншавии %0,4 номувофиқии ошкори рақамӣ вуҷуд дорад.
• Арзиши бозори зеҳни сунъӣ барои соли 2027 маълумоти мушоҳидашуда нест, балки проексияи соли 2020 аст.
• Мафҳумҳои зеҳни сунъӣ, постҳуманизм ва трансҳуманизм васеъ зикр мешаванд, аммо фарқиятҳои назариявии онҳо амиқ карда намешаванд.
• Фарқиятҳое, ки технологияҳои рақамӣ дар кишварҳо, синфҳо, ҷинсҳо ва контекстҳои фарҳангии гуногун ба вуҷуд меоранд, муфассал таҳлил намешаванд.
• Таъсири ояндаи зеҳни сунъӣ ба ҳувияти инсон бештар тафсири оянданигар аст, на натиҷаи тасдиқшуда.

Таҳқиқот Чӣ Мегӯяд?

• Мегӯяд, ки интернет шаклҳои ҳувият, ҷомеа ва ҳамкории фарҳангиро тағйир медиҳад.
• Бар он аст, ки шабакаҳои иҷтимоӣ ҳувияти рақамиро ба сохтори намоён ва иҷроӣ табдил медиҳанд.
• Пешниҳод мекунад, ки насли Z дар муҳити шабакаҳои иҷтимоӣ ва насли Алфа дар муҳити зеҳни сунъӣ шакл мегирад.
• Мегӯяд, ки зеҳни сунъӣ муносибати инсон ва мошинро мураккабтар мекунад.
• Махфият, назорат, эътимод, худмухторӣ ва нобаробарии иҷтимоиро ҳамчун соҳаҳои асосии таҳқиқот нишон медиҳад.
• Пешбинӣ мекунад, ки маънои инсон будан ҳамзамон бо тағйироти технологӣ аз нав баррасӣ мешавад.

Таҳқиқот Чӣ Намегӯяд?

• Ба таври таҷрибавӣ нишон намедиҳад, ки як системаи муайяни зеҳни сунъӣ ҳувияти инсонро чӣ гуна тағйир медиҳад.
• Исбот намекунад, ки ҳамаи аъзои насли Z ё Алфа рафтори рақамии яксон доранд.
• Маълумоти нави исботкунандаи он намедиҳад, ки истифодаи шабакаҳои иҷтимоӣ ҳатман боиси мушкилоти солимии равонӣ мешавад.
• Намегӯяд, ки зеҳни сунъӣ ҳатман худмухтории инсонро аз байн мебарад.
• Аз ҷиҳати илмӣ исбот намекунад, ки ояндаи постҳуман ҳатман фаро мерасад.
• Ба хулоса намеояд, ки зеҳни сунъӣ ҳатман нобаробарии иҷтимоиро зиёд ё кам мекунад.
• Ҳамаи рақамҳои ҷаҳонии пешниҳодшударо бо як маҷмӯаи ягонаи маълумот дубора таҳлил намекунад.
• Барои антропологияи рақамӣ абзори тасдиқшудаи ченкунӣ ё модели математикӣ таҳия намекунад.

Аҳаммият Барои Зиндагии Рӯзмарра

Муҳимтарин саҳми таҳқиқот барои зиндагии рӯзмарра ёдрас кардани он аст, ки технологияҳои рақамӣ танҳо абзорҳои истифодашаванда нестанд. Вақте одамон қарор медиҳанд дар шабакаҳои иҷтимоӣ чиро мубодила кунанд, мундариҷаи пешниҳодкардаи алгоритмҳои тавсияро мебинанд ё аз зеҳни сунъӣ кӯмак мегиранд, ҳамзамон ҳувият ва муносибатҳои худро бо муҳит шакл медиҳанд.

Нигоҳи антропологии рақамӣ имкон медиҳад, ки дар зиндагии рӯзмарра саволҳои зерин дода шаванд:

• Профили онлайни мо чӣ қадар ва кадом бахшҳои интихобшудаи зиндагии воқеии моро нишон медиҳад?
• Оё мо воқеан мундариҷаро худамон интихоб мекунем, ё тартибдиҳии алгоритмӣ диққати моро роҳнамоӣ мекунад?
• Ҷомеаҳои рақамӣ ҳангоми додани эҳсоси тааллуқ кадом назарҳоро ноаён мегузоранд?
• Маълумоти омӯзиши кӯдакон аз ҷониби кӣ ҷамъоварӣ ва чӣ гуна истифода мешавад?
• Ҳангоми қабул кардани тавсияи зеҳни сунъӣ оё метавонем асоси қарорро дарк кунем?
• Оё шахсоне, ки ба технология дастрасӣ надоранд, аз имкониятҳои нави иҷтимоӣ ва иқтисодӣ берун мемонанд?
• Бо зиёд шудани осонии рақамӣ қобилияти мустақилона қарор гирифтан ва таҳқиқ кардани мо чӣ гуна тағйир меёбад?

Инҳо санҷиш ё миқёси тасдиқшудае нестанд, ки таҳқиқот таҳия кардааст. Онҳо саволҳои тафаккури интиқодӣ мебошанд, ки аз баҳси консептуалии мақола баровардан мумкин аст.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Тарҳи Таҳқиқот

Соҳаҳои Назариявӣ ва Манбаъҳои Истифодашуда

Таҳқиқот ба як назарияи ягонаи антропологӣ ё усули эмпирикӣ такя намекунад. Он манбаъҳои интихобшударо аз соҳаҳои зерин якҷо мекунад:

• Ҷомеаи шабакавӣ ва ҷаҳонишавии фарҳангӣ,
• муаррифии иҷтимоии худ,
• ҷомеаҳои онлайн ва шабакаҳои шахсисозишуда,
• зодагони рақамӣ ва таҳқиқоти наслҳо,
• фаъолияти рақамӣ ва амали пайваст,
• шабакаҳои иҷтимоӣ ва солимии равонии ҷавонон,
• ахлоқи зеҳни сунъӣ,
• капитализми назоратӣ,
• системаҳои автоматӣ ва нобаробарии иҷтимоӣ,
• трансҳуманизм ва баҳсҳои ояндаи постҳуман.

Пешрафти Таҳлилии Таҳқиқот

1. Муҳити интернети солҳои 1990 тавассути таҷрибаи ҳувият ва ҷаҳонишавии фарҳангӣ шарҳ дода шудааст.
2. Паҳншавии интернет байни солҳои 1995 ва 2024 бо ҷадвал нишон дода шудааст.
3. Муаррифии ҳувият ва ҷомеаҳои онлайн дар давраи шабакаҳои иҷтимоӣ муҳокима шудаанд.
4. Шумораи корбарони шабакаҳои иҷтимоӣ ва вақти истифодаи рӯзона оварда шудаанд.
5. Маҳорати равони рақамӣ, огоҳии ҷаҳонӣ ва хавфҳои солимии равонии насли Z баррасӣ шудаанд.
6. Шароити омӯзиш ва иҷтимоишавии насли Алфа, ки бо зеҳни сунъӣ якҷо шудааст, арзёбӣ шудааст.
7. Маълумоти дуюмдараҷа дар бораи ҳаҷми бозори зеҳни сунъӣ ва қабул кардани зеҳни сунъӣ аз ҷониби ширкатҳо пешниҳод шудааст.
8. Ҳамкории инсон-мошин, постҳуманизм ва нобаробарии иҷтимоӣ муҳокима шудаанд.
9. Барои таҳқиқоти ояндаи антропологияи рақамӣ се савол пешниҳод шудааст.

Нишондиҳандаҳои Асосии Рақамӣ дар Мақола

“Натиҷаҳо” Чӣ Гуна Тафсир Шаванд?

Таҳқиқот натиҷаҳои оморие пешниҳод намекунад, ки аз иштирокчиёни худ ё мушоҳидаҳои саҳроӣ ба даст омада бошанд. Аз ин рӯ, натиҷаҳои мақола бояд на ҳамчун бозёфтҳои таҷриба ё таҳлили намуна, балки ҳамчун хулосаҳои консептуалӣ, ки аз манбаъҳо сохта шудаанд, хонда шаванд.

Усулҳои Зарурӣ Барои Таҳқиқоти Оянда

Барои посухи қавитар ба саволҳои гузоштаи таҳқиқот тарҳҳои зерин заруранд:

• Этнографияҳои дарозмуддати рақамӣ дар кишварҳои гуногун,
• таҳқиқоте, ки наслҳои Z ва Алфаро аз рӯи син, синф, кишвар ва фарҳанг муқоиса мекунанд,
• таҳқиқоти саҳроӣ дар бораи таҷрибаи кӯдакон дар муҳитҳои таълимии дастгиришавандаи зеҳни сунъӣ,
• таҷрибаҳое, ки таъсири тавсияҳои алгоритмиро ба ҳувият ва рафтори қарор месанҷанд,
• мусоҳибаҳо барои омӯзиши эътимоди кӯдакон ва ҷавонон ба системаҳои зеҳни сунъӣ,
• пурсишҳои дорои намояндагии баланд барои чен кардани нобаробарӣ дар дастрасии рақамӣ ва истифодаи зеҳни сунъӣ,
• таҳқиқоти муносибати мутақобилаи алгоритмҳои платформа ва фарҳангҳои корбар,
• таҳқиқоти ахлоқии байнифарҳангӣ барои махфият, назорат ва худмухтории шахсӣ,
• тафтиши дубораи омори дуюмдараҷа бо манбаъҳои нав ва муқоисашаванда,
• таҳлилҳои муфассали таърихӣ дар бораи сохтори ба ҳам печидаи давраҳои интернет, шабакаҳои иҷтимоӣ ва зеҳни сунъӣ.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Номи пурраи аслии таҳқиқот:Digital Anthropology: Navigating Human Experience in the Age of Artificial Intelligence and Social Media

Рӯйхати пурраи муаллифон ва тартиб: Abulgasem ISSA Al Mashai. Таҳқиқот якмуаллифӣ аст.

Саҳми баробар: Нест.

Муаллифи масъул: Дар сабти SSRN Abulgasem Al Mashai ҳамчун муаллифи тамос нишон дода шудааст. Дар версияи маҷалла низ бо аломати ситора ҳамчун муаллифи масъул нишон дода шудааст.

Робитаи институтсионалӣ: Libyan Authority for Scientific Research, Libya. Дар версияи маҷалла инчунин ибораи “Independent researcher” мавҷуд аст.

Санаи навиштани таҳқиқот: 15 Май 2025.

Санаи боргузорӣ ба SSRN: 19 Май 2025.

Санаи охирин ислоҳ дар SSRN: 17 Июл 2025.

DOI-и SSRN: 10.2139/ssrn.5258483. Ин DOI сабти таҳқиқот дар SSRN-ро муайян мекунад.

Версияи маҷалла:Digital Humanities, Social Science and Cultural Preservation, Ҷилди 1, Шумораи 1, 2025, саҳифаҳои 1–4.

ISSN-и маҷалла: 3069-2237.

Санаи ирсоли версияи маҷалла: 22 Май 2025.

Санаи қабули версияи маҷалла: 2 Июн 2025.

Санаи нашри версияи маҷалла: 10 Июн 2025.

Ношир: International Prime Publications / PrimeOA Publications.

Навъи мақола: Арзёбии консептуалӣ, ривоятӣ ва байнисоҳавӣ.

Ҳолати ташхиси ҳамтоён: Маҷалла ва ношир таҳқиқотро дар доираи нашрҳои аз ташхиси ҳамтоён гузаранда пешниҳод мекунанд. Аммо азбаски ҳисоботи кушодаи ташхиси ҳамтоён ё ҷузъиёти раванд дастрас нест, маълумоти ташхис ба изҳороти худи ношир такя мекунад.

Пайванди расмии SSRN:Сабти таҳқиқот дар SSRN

Пайванди DOI-и SSRN:10.2139/ssrn.5258483

Пайванди расмии PDF-и версияи маҷалла:Версияи Digital Humanities, Social Science and Cultural Preservation

Ин мақолаи тоҷикӣ бо баррасии тамоми матн, ҷадвал, нишондиҳандаҳои рақамӣ, бахши хулоса ва рӯйхати манбаъҳои PDF-и шашсаҳифагии боркардаи корбар омода шудааст. Ягон иддаои нави таҷрибавӣ, сабабӣ ё клиникӣ, ки дар таҳқиқот вуҷуд надорад, илова нашудааст.

Ҳарчанд таҳқиқот мегӯяд, ки “маълумоти эмпирикӣ ва чаҳорчӯбаҳои назариявӣ муттаҳид шудаанд”, он маълумоти нави эмпирикӣ истеҳсол намекунад. Рақамҳои мақола нишондиҳандаҳои дуюмдараҷа аз ҳисоботҳо ва таҳқиқоти қаблӣ мебошанд. Аз ин рӯ, таҳқиқот на ҳамчун таҳқиқоти аслии эмпирикӣ, балки ҳамчун синтези консептуалӣ ва ривоятӣ гурӯҳбандӣ шудааст.

Мақола баррасии систематикӣ нест. Пойгоҳҳои маълумот, истилоҳҳои ҷустуҷӯ, фосилаҳои сана, меъёрҳои дохилкунӣ ва хориҷкунӣ ё арзёбии сифати манбаъ пешниҳод нашудаанд.

Номувофиқии воҳид ва фоиз дар шумораи корбарони интернети соли 1995 хомӯшона ислоҳ нашудааст. Ошкоро гуфта шудааст, ки арзиши “0,0000235 миллиард корбар” дар таҳқиқот бо ифодаи %0,4-и аҳолии ҷаҳон аз ҷиҳати математикӣ мувофиқ нест.

Ҳаҷми бозори зеҳни сунъӣ барои соли 2027 ченаки воқеӣ нест, балки проексияе аз ҳисоботи бозории соли 2020 аст. Фоизҳои марбут ба наслҳо низ набояд ҳамчун фоизҳои универсалӣ барои тамоми аҳолии ҷаҳон тафсир шаванд; мақола ҳудудҳои намуна ва ҷуғрофии ин нишондиҳандаҳоро ба қадри кофӣ муфассал намекунад.

Қисме аз шарҳҳои мақола дар бораи зеҳни сунъӣ, постҳуманизм ва наслҳои оянда натиҷаҳои тасдиқшуда нестанд, балки арзёбиҳои назариявӣ ва пешгӯиҳои оянданигаранд.

Мета Тегҳо

антропологияи рақамӣ, ҳувияти рақамӣ, зеҳни сунъӣ ва инсон, насли Z ва Алфа, фарҳанги шабакаҳои иҷтимоӣ