İnternet, sosial media və süni intellekt yalnız insanların istifadə etdiyi yeni alətlər deyil. Bu texnologiyalar insanların özlərini necə təqdim etdiyini, başqaları ilə necə münasibət qurduğunu, informasiyaya necə çatdığını, hansı icmalara mənsub hiss etdiyini və insan olmağın mənasını necə şərh etdiyini də dəyişdirir.

Abulgasem ISSA Al Mashai tərəfindən hazırlanmış tədqiqat bu transformasiyanı “rəqəmsal antropologiya” çərçivəsində nəzərdən keçirir. Məqalə 1990-cı illərin erkən internet mühitindən sosial media platformalarına, oradan da süni intellektlə dəstəklənən sistemlərə uzanan tarixi bir xətt qurur. Bu xətt boyunca rəqəmsal kimlik, mədəni qloballaşma, onlayn icmalar, nəsillərarası fərqlər, insan-maşın qarşılıqlı əlaqəsi, nəzarət, bərabərsizlik və insan muxtariyyəti kimi mövzular müzakirə olunur.

Tədqiqata görə erkən internet dövründə istifadəçilər nisbətən anonim mühitlərdə bir neçə kimliyi sınaqdan keçirə, coğrafi sərhədləri aşan icmalar qura və real həyatda istifadə etmədikləri şəxsiyyət formalarını onlayn mühitlərdə nümayiş etdirə bilirdilər. Sosial media dövründə isə anonim və dəyişkən kimliklərin yerini daha qalıcı, görünən və auditoriyaya uyğun tənzimlənən profillər aldı. Rəqəmsal kimlik yalnız insanın kim olduğunu bildirən bir təmsil olmaqdan çıxaraq bəyənmə, izləmə, paylaşma və sosial təsdiq üçün davamlı idarə olunan bir performansa çevrildi.

Məqalə xüsusilə Z və Alfa nəsillərinə diqqət yetirir. Z nəsli internet və sosial medianın artıq mövcud olduğu bir dünyada böyüyərkən Alfa nəsli süni intellektlə dəstəklənən müəllimlər, ağıllı oyuncaqlar, tövsiyə sistemləri və avtomatik qərar alətləri ilə uşaqlıqdan etibarən qarşılaşır. Buna görə Alfa nəslinin texnologiya ilə münasibəti yalnız “rəqəmsal alətdən istifadə” formasında deyil, idrak və sosial inkişafın ağıllı sistemlərlə birlikdə baş verməsi şəklində nəzərdən keçirilir.

Tədqiqat süni intellekt dövründə rəqəmsal insanın yalnız digər insanlarla deyil, proqnoz verən, tövsiyə təqdim edən və bəzi hallarda şəxsin adından qərar verən qeyri-insan sistemlərlə də münasibət qurduğunu müdafiə edir. Bu dəyişiklik etimad, muxtariyyət, məxfilik, nəzarət, sosial bərabərsizlik və insanın öz qərarları üzərində nəzarəti ilə bağlı yeni suallar yaradır.

Bununla belə, tədqiqat orijinal eksperimental və ya etnoqrafik məlumat istehsal etmir. Məqalədəki rəqəmlər müxtəlif hesabat və ikinci dərəcəli mənbələrdən seçilmiş göstəricilərdir. Mənbələrin necə axtarıldığı, hansı tədqiqatların niyə seçildiyi və göstəricilərin müqayisə edilə bilməsi izah olunmur. Buna görə tədqiqat təsdiqlənmiş rəqəmsal antropologiya modeli və ya sistematik icmal deyil; geniş texnoloji transformasiya hekayəsi və gələcək tədqiqatlar üçün konseptual başlanğıc kimi qiymətləndirilməlidir.

Ətraflı İzah

Rəqəmsal Antropologiya Nəyi Araşdırır?

Antropologiya insanı yalnız bioloji varlıq kimi deyil; mədəniyyət yaradan, simvollardan istifadə edən, icmalar quran və həyatına məna verən bir varlıq kimi araşdırır. İnsan davranışları gündəlik alətlərdən, iqtisadi strukturlardan, ünsiyyət formalarından və içində olduğu mühitdən müstəqil deyil.

Rəqəmsal antropologiya isə insanların rəqəmsal texnologiyalarla birlikdə qurduğu həyat formalarını anlamağa çalışır. Bu çərçivədə yalnız kompüter və ya telefon istifadəsinə deyil, texnologiyanın aşağıdakı sahələri necə dəyişdirdiyinə baxılır:

• Kimliklərin necə qurulduğu və təqdim edildiyi,
• icmaların necə formalaşdığı,
• insanların yaxınlıq və mənsubiyyət yaratma formaları,
• informasiyanın necə istehsal edildiyi və dövriyyəyə buraxıldığı,
• mədəniyyətlərin bir-biri ilə necə qarşılaşdığı,
• gündəlik davranışların platformalar tərəfindən necə istiqamətləndirildiyi,
• insanlarla maşınlar arasındakı sərhədlərin necə dəyişdiyi.

Tədqiqatın əsas yanaşmasına görə rəqəmsal texnologiya mədəniyyətdən kənarda dayanan neytral alət deyil. Texnologiya insanların nəyi görə biləcəyinə, kimlərlə qarşılaşacağına, özlərini necə ifadə edəcəyinə və hansı davranışların mükafatlandırılacağına təsir edərək mədəni prosesin daxilinə yerləşir.

1990-cı İllərin İnterneti: Zaman və Məkan Sərhədlərinin Zəifləməsi

Məqalə rəqəmsal transformasiyanın ilk böyük mərhələsini 1990-cı illərdə internet istifadəsinin geniş yayılması ilə başlayır. İnternetdən əvvəl insanlar arasındakı ünsiyyət böyük ölçüdə fiziki yaxınlığa, poçt və telefon kimi vasitələrə və ya televiziya və qəzet kimi birtərəfli kütləvi kommunikasiya kanallarına bağlı idi.

İnternet coğrafi olaraq bir-birindən uzaq insanların eyni forumda danışmasını, oxşar maraqlara sahib şəxslərin virtual icmalar qurmasını və fərdlərin öz məzmunlarını geniş auditoriyalara çatdırmasını mümkün etdi. Forumlar, bloqlar və erkən onlayn qruplar informasiya paylaşımı ilə yanaşı, kimlik sınaqlarının da baş verdiyi mədəni məkanlara çevrildi.

Erkən İnternet Dövründə Kimliyin Parçalanması

Tədqiqatın erkən internet dövrünə dair ilk anlayışı “kimliyin parçalanmasıdır”. Onlayn mühitlərdəki anonimlik insanın real həyatda adı, görünüşü, sosial mövqeyi və ya ətrafı ilə məhdudlaşmadan fərqli kimlikləri sınamasına imkan verə bilirdi.

Bir şəxs müxtəlif forumlarda fərqli istifadəçi adlarından istifadə edə, real həyatda dilə gətirə bilmədiyi fikirlərini ifadə edə və ya özünü başqa yaş, cins, peşə və ya şəxsiyyət xüsusiyyəti ilə təqdim edə bilərdi. Bu hal rəqəmsal kimliyin vahid və dəyişməz quruluş olmadığını; kontekstə görə yenidən qurulan bir təmsil ola biləcəyini göstərir.

Məqalə bu axıcılığı postmodern antropologiyadakı parçalanmış kimlik düşüncəsi ilə əlaqələndirir. Fərd bütün mühitlərdə eyni şəkildə üzə çıxan sabit subyekt əvəzinə, içində olduğu kontekstə görə müxtəlif tərəflərini önə çıxaran aktor kimi görülür.

Mədəni Qloballaşma və Hibrid Kimliklər

Erkən internetin ikinci mühüm nəticəsi coğrafi uzaqlığın mədəni qarşılıqlı təsiri məhdudlaşdırmaq gücünün azalmasıdır. Müxtəlif ölkə və mədəniyyətlərdə yaşayan insanlar eyni məzmunları oxuya, oxşar musiqiləri dinləyə, ortaq icmalara qoşula və gündəlik təcrübələrini paylaşa bildilər.

Bu prosesdə yerli mədəniyyətlər tamamilə yox olmadı, qlobal mədəni axınlarla birləşərək yeni və hibrid formalar yaratdı. Bir şəxs eyni anda yerli dilini, ailəsinin mədəni təcrübələrini, qlobal internet yumorunu və müəyyən onlayn icmanın simvollarını kimliyində daşıya bilər.

Tədqiqatın “rəqəmsal insan” adlandırdığı subyekt fiziki mühitində yaşamaqla yanaşı, mədəni münasibətlərinin əhəmiyyətli hissəsini virtual məkanlarda quran şəxsdir. Belə bir insanın sosial ətrafı yalnız eyni məhəllədə və ya ölkədə yaşayan şəxslərdən deyil, dünyanın müxtəlif bölgələrindəki onlayn əlaqələrdən də ibarət ola bilər.

Cədvəl 1: İnternetin Qlobal Yayılması

Məqalədəki yeganə cədvəl 1995 ilə 2024 arasında internet istifadəsində baş verdiyi bildirilən böyük dəyişikliyi ümumiləşdirir:

Cədvəl internetin məhdud texniki şəbəkə olmaqdan çıxaraq gündəlik həyatın əsas infrastrukturlarından birinə çevrildiyini göstərmək üçün istifadə edilmişdir. İnternetə çıxışın artması ünsiyyət, təhsil, iş, ticarət və sosial münasibət formalarının rəqəmsal mühitlərə daşınmasını mümkün etmişdir.

1995 məlumatındakı rəqəmsal uyğunsuzluq

Cədvəldəki “0,0000235 milyard” dəyəri 23.500 nəfərə uyğun gəlir. Lakin dünya əhalisinin yüzdə 0,4-ü bu rəqəmdən xeyli böyükdür. Buna görə 1995-ci ilə aid istifadəçi sayı ilə yayğınlıq nisbəti eyni anda doğru ola bilməz.

Bu hal çox güman ki, milyon-milyard vahidi və ya onluq mərtəbələrlə bağlı yazı səhvinə işarə edir. Lakin yüklənmiş tədqiqat hansı dəyərin nəzərdə tutulduğunu izah etmədiyi üçün rəqəm səssizcə düzəldilməməlidir. Cədvəldən etibarlı şəkildə çıxarıla biləcək ümumi nəticə müəllifin 1995 ilə 2024 arasında internetin çox böyük ölçüdə yayıldığına diqqət çəkməsidir.

Sosial Media Dövrü: Anonim Kimlikdən Tənzimlənmiş Profilə

Tədqiqatın ikinci tarixi mərhələsi 2000-ci illərdə Facebook, YouTube və Twitter kimi sosial media platformalarının yüksəlişidir. Erkən internetin forum və bloq əsaslı quruluşunda istifadəçilər çox vaxt ləqəblərlə iştirak edərkən sosial media həqiqi adları, fotoları, dost şəbəkələrini və şəxsi keçmişi daha görünən etdi.

Bu dəyişiklik rəqəmsal kimliyin formasını transformasiya etdi. Kimlik artıq yalnız fərqli personajların sınandığı anonim bir məkan deyil, auditoriyaya təqdim olunan və davamlı şəkildə tənzimlənən profilə çevrildi.

Rəqəmsal Özünü Təqdimetmə və Performans

Məqalə sosial media profilini Erving Goffmanın gündəlik həyatda mənliyin təqdimatı yanaşması ilə əlaqələndirir. İnsanlar sosial mühitlərdə başqalarının onlar haqqında formalaşdırdığı təəssüratı idarə etməyə çalışırlar. Sosial media bu təəssürat idarəsini rəqəmsal, ölçülə bilən və davamlı hala gətirir.

İstifadəçilər adətən hansı fotonu paylaşacağına, hansı fikirlərini görünən edəcəyinə və hansı həyat hadisələrini önə çıxaracağına qərar verir. Beləliklə onlayn profil gündəlik həyatın birbaşa və tam qeydi olmaqdan çox, seçilmiş məzmunlardan ibarət təmsilə çevrilir.

Bəyənmə, şərh, izləyici və paylaşım sayları da bu təqdimata ani geri bildirim verir. İstifadəçi yalnız özünü ifadə etmir; auditoriyanın reaksiyasına görə özünü yenidən tənzimləyə bilər. Rəqəmsal kimlik buna görə həm şəxsi ifadə, həm də sosial təsdiq axtarışı daşıyan performativ quruluş qazanır.

Onlayn İcmalar və Rəqəmsal Mənsubiyyət

Sosial media oxşar maraqlara, dəyərlərə və ya kimliklərə malik insanların fiziki yaxınlıq olmadan icma yaratmasını asanlaşdırmışdır. Xəstəlik təcrübələri, peşələr, oyunlar, sənət növləri, siyasi baxışlar və ya sosial kimliklər ətrafında rəqəmsal qruplar yaradıla bilər.

Bu icmalar insanlara informasiya, həmrəylik və mənsubiyyət təmin edə bilər. Fiziki mühitində özünə bənzər insanlarla qarşılaşmayan istifadəçi onlayn mühitdə onu anlayan bir icma tapa bilər.

Lakin tədqiqatda bu mənsubiyyətin rəqəmsal platformalar vasitəsilə vasitələndirildiyi vurğulanır. İcmanın kimi görünən etdiyi, hansı məzmunu önə çıxardığı və istifadəçiləri bir-birinə necə bağladığı yalnız üzvlərin qərarlarından deyil, platformanın texniki quruluşundan da asılıdır.

Sosial Medianın Böyüməsi

Məqalə dünya üzrə sosial media istifadəçilərinin 2010-cu ildə təxminən 970 milyondan 2023-cü ildə 4,9 milyardın üzərinə çıxdığını bildirir. Tədqiqatda bu dəyişiklik təxminən yüzdə 404-lük artım kimi ifadə edilir.

Bundan başqa, istifadəçilərin 2023-cü il etibarilə sosial media platformalarında gündə orta hesabla 2 saat 31 dəqiqə keçirdiyi qeyd olunur. Bu müddət sosial medianın yalnız arabir istifadə edilən ünsiyyət aləti olmadığını; xəbər, əyləncə, dostluq və kimlik təqdimatının gündəlik mühitlərindən birinə çevrildiyini göstərmək üçün istifadə edilir.

Bu məlumatlar ikinci dərəcəli hesabatlardan götürülmüşdür. Tədqiqat ölkələr, yaş qrupları, platformalar və ya ölçmə üsulları arasındakı fərqləri ətraflı araşdırmır. Buna görə qlobal ortalamalar bütün istifadəçilərin eyni təcrübəni yaşadığı kimi şərh edilməməlidir.

Z Nəsli: Sosial Media ilə Böyüyən Rəqəmsal Vətəndaşlar

Məqalə Z nəslini 1997–2012-ci illər arasında doğulan şəxslər kimi müəyyənləşdirir. Bu nəsil internet və sosial medianın artıq geniş yayıldığı bir dünyada böyüyən ilk həqiqi rəqəmsal nəsil kimi təqdim olunur.

Z nəsli üçün onlayn və oflayn həyat sərt xətlərlə ayrılmaya bilər. Dostluqlar fiziki mühitdə başlayıb rəqəmsal mühitdə davam edə, sosial müzakirələr onlayn izlənə və kimliklər həm fiziki, həm də rəqəmsal icmalarda eyni vaxtda qurula bilər.

Rəqəmsal axıcılıq

Tədqiqata görə Z nəsli yeni platformalara, alətlərə və ünsiyyət formalarına nisbətən asan uyğunlaşır. Mesajlaşma, qısa video, vizual anlatım, onlayn əməkdaşlıq və çoxplatformalı istifadə bu nəslin gündəlik kommunikasiya repertuarının hissələridir.

Məqalə bunu “rəqəmsal axıcılıq” kimi qiymətləndirir. Lakin bir texnologiyadan tez-tez istifadə etmək insanın alqoritmləri, məlumat iqtisadiyyatını və ya məxfilik risklərini tam başa düşdüyü demək deyil. Tədqiqatda rəqəmsal bacarıq ilə tənqidi rəqəmsal savadlılıq arasındakı bu fərq ətraflı inkişaf etdirilməmişdir.

Qlobal problemlərə dair məlumatlılıq

Sosial media müxtəlif ölkələrdəki sosial, ekoloji və siyasi hadisələrin qısa müddətdə görünən olmasını təmin edir. Məqalə Z nəslinin qlobal problemlərə dair məlumatlılığını və rəqəmsal alətlərlə təşkilatlanma qabiliyyətini bu mühitlə əlaqələndirir.

Sosial məsələ ilə bağlı məlumat, görüntü və çağırışlar həştəqlər, paylaşımlar və onlayn kampaniyalar vasitəsilə sürətlə dövriyyəyə girə bilər. Beləliklə şəxsi ifadə ilə kollektiv fəaliyyət arasındakı sərhəd zəifləyə bilər.

Ekran vaxtı və psixi sağlamlıq narahatlıqları

Məqalə Z nəslinin rəqəmsal həyatının yalnız imkanlardan ibarət olmadığını bildirir. Uzun ekran vaxtı, kiberzorakılıq və texnologiyadan asılılıq kimi problemlər psixi sağlamlıq baxımından müzakirə olunur.

Tədqiqatda Z nəslinin təxminən yüzdə 98-inin ağıllı telefona sahib olduğu, yüzdə 45-inin isə “demək olar ki, davamlı” onlayn olduğunu bildirdiyi qeyd edilir. Bundan əlavə, yüzdə 85-inin cari hadisələr haqqında məlumat almaq üçün sosial mediadan istifadə etdiyi bildirilir.

Lakin məqalə bu nisbətlərin hansı ölkə, yaş aralığı və nümunədən əldə edildiyini əsas mətndə ətraflı göstərmir. Müəyyən araşdırmalardan götürülən nisbətlərin bütün dünya Z nəslinə ümumiləşdirilməsi metodoloji baxımdan ehtiyatla yanaşılmalıdır.

Alfa Nəsli: Süni İntellekti Sonradan Öyrənməyən Nəsil

Məqalə Alfa nəslini 2013-cü ildən etibarən doğulan uşaqlar kimi müəyyənləşdirir. Z nəsli sosial media və ağıllı telefonların yayılması ilə böyüyərkən Alfa nəsli süni intellektlə dəstəklənən sistemlərin gündəlik həyata yerləşdiyi mühitdə inkişaf edir.

Bu nəsil süni intellekti yetkinlik dövründə qarşılaşılan yeni texnologiya kimi deyil, uşaqlıq mühitinin adi elementi kimi təcrübə edə bilər. Ağıllı oyuncaqlar, fərdiləşdirilmiş təhsil sistemləri, səsli köməkçilər və tövsiyə alqoritmləri bu təcrübənin hissələridir.

Süni intellektin öyrənmə və sosiallaşmaya qoşulması

Tədqiqat süni intellekt müəllimlərinin və ağıllı sistemlərin uşaqların informasiyaya çıxış formasını dəyişdirə biləcəyini irəli sürür. Sistemlər uşağın performansını izləyə, uyğun məzmun tövsiyə edə və öyrənmə sürətinə görə tapşırıqları tənzimləyə bilər.

Belə mühitdə uşaq yalnız valideyn, müəllim və dostlarından öyrənmir. Öyrənmə prosesinə insan olmayan sistem də fəal şəkildə qoşulur. Bu hal avtoritet, etimad və informasiyanın mənbəyi haqqında yeni suallar doğurur:

• Uşaq hansı tövsiyənin insan, hansının alqoritm tərəfindən yaradıldığını ayırd edə biləcəkmi?
• Bir sistemin tövsiyəsinə niyə etibar edildiyini başa düşmək mümkün olacaqmı?
• Fərdiləşdirmə uşağın qarşılaşdığı informasiya müxtəlifliyini azalda bilərmi?
• Uşaqların davranış və öyrənmə məlumatları kimlərin əlində toplanacaq?

Texnoloji asılılıq

Alfa nəslinin öyrənmə, oyun və ünsiyyət üçün rəqəmsal alətlərdən daha intensiv asılı ola biləcəyi irəli sürülür. Buradakı asılılıq yalnız həddindən artıq istifadə mənasında deyil. Əsas fəaliyyətlərin rəqəmsal sistemlər olmadan yerinə yetirilə bilməməsi də struktur asılılıq yarada bilər.

Məsələn, təhsil məzmunu, dostlarla ünsiyyət və əyləncə eyni platforma ekosistemi daxilində baş verirsə, uşaq üçün rəqəmsal mühitdən ayrılmaq yalnız bir cihazı söndürmək deyil, sosial həyatın mühüm hissəsindən uzaqlaşmaq mənasına gələ bilər.

Məxfilik, nəzarət və insan iradəsi

Məqalə süni intellekt dövründə məxfilik, nəzarət və insan iradəsinin qorunmasını əsas etik problemlər arasında göstərir. Uşaqların davranışları, üstünlükləri və öyrənmə çətinlikləri haqqında toplanan məlumatlar uzun müddət saxlanıla və gələcək təsnifatlarda istifadə oluna bilər.

Süni intellekt insanın nəyi görmək istədiyini proqnozlaşdırmaqla kifayətlənməyib onun adından seçim etdikcə, insanın öz qərarlarının nə dərəcədə özünə aid olduğu sualı əhəmiyyət qazanır. Sistemlərin rahatlıq yaratması insan muxtariyyətini mütləq ortadan qaldırmır; lakin qərar proseslərinin görünməz şəkildə istiqamətləndirilməsi muxtariyyəti zəiflədə bilər.

Süni İntellekt Bazarının və Korporativ İstifadəsinin Böyüməsi

Tədqiqat qlobal süni intellekt bazarının 2019-cu ildə təxminən 27 milyard dollar dəyərində olduğunu və 2027-ci ildə 733 milyard dollara çatacağının proqnozlaşdırıldığını bildirir. Təxmini mürəkkəb illik artım tempi yüzdə 42,2-dir.

Bu dəyər müşahidə deyil, 2020-ci ildə hazırlanmış gələcək proqnozudur. Məqalənin yayımlandığı tarixdə 2027 hələ baş vermədiyi üçün 733 milyard dollarlıq dəyər təsdiqlənmiş bazar ölçüsü deyil, hesabatdakı proyeksiya kimi oxunmalıdır.

Həmçinin 2022-ci il tarixli bir araşdırmada şirkətlərin yüzdə 56-sının ən azı bir biznes funksiyasında süni intellektdən istifadə etdiyini bildirdiyi, bu nisbətin 2021-ci ildə yüzdə 50 olduğu qeyd edilir. Məqalə bu göstəricilərdən süni intellektin korporativ həyatın daxilinə sürətlə yerləşdiyini izah etmək üçün istifadə edir.

Süni İntellekt Dövründə Rəqəmsal İnsan

Erkən internet dövrünün rəqəmsal insanı başqa insanlarla onlayn icmalarda qarşılaşan şəxs idi. Süni intellekt dövrünün rəqəmsal insanı isə insan olmayan sistemlərlə davamlı qarşılıqlı əlaqədə yaşayan şəxsdir.

Süni intellekt sistemləri artıq yalnız verilən əmrləri yerinə yetirən passiv alətlər deyil. İstifadəçi davranışlarını proqnozlaşdıra, seçimləri sıralaya, məzmun tövsiyə edə və bəzi hallarda qərar proseslərinə qoşula bilər.

Bu dəyişiklik rəqəmsal insanın gündəlik təcrübəsini aşağıdakı formalarda dəyişdirə bilər:

• Görülən xəbər və məzmunların alqoritmik şəkildə sıralanması,
• təhsil məzmununun performansa görə fərdiləşdirilməsi,
• səhiyyə və iş sahələrində avtomatik tövsiyələrin təqdim olunması,
• insan davranışlarının keçmiş məlumatlara əsasən proqnozlaşdırılması,
• bəzi qərarların avtomatik sistemlərə ötürülməsi.

İnsan-Maşın Qarşılıqlı Əlaqəsi, Etimad və Muxtariyyət

Məqalə insan-maşın qarşılıqlı əlaqəsini süni intellekt dövrünün əsas antropoloji problemlərindən biri hesab edir. İnsanlar bir sistemin tövsiyəsini qəbul etdikdə yalnız texniki alətdən istifadə etmir; sistemin yaratdığı qiymətləndirməyə müəyyən dərəcədə etibar etmiş olurlar.

Bu etimadın yaranması üçün sistemin necə qərar verdiyini bilmək lazım ola bilər. Lakin mürəkkəb süni intellekt sistemlərinin qərar prosesləri istifadəçi üçün çox vaxt görünən deyil. İnsan nəticəyə çata bilər, amma nəticənin niyə yaradıldığını anlamaya bilər.

Bu quruluş insanın qərar sahibi olması ilə bağlı əsas gərginlik yaradır. Sistemlər qərar verməyi asanlaşdırarkən insanın öz mühakiməsini formalaşdırma təcrübəsini azalda bilər. Məqalə bu gərginliyi muxtariyyət, agentlik və etimad anlayışları üzərindən müzakirəyə açır.

Posthumanizm və Transhumanizm

Tədqiqat texnoloji transformasiyanı posthumanizm və transhumanizm müzakirələri ilə əlaqələndirir.

Transhumanizm, insanların bioloji və idrak sərhədlərinin texnologiya vasitəsilə aşılmasının mümkün olduğunu müdafiə edən düşüncə sahəsidir. Süni orqanlar, beyin-kompüter əlaqələri və ya idrakı inkişaf etdirən texnologiyalar insan qabiliyyətini dəyişdirə bilər.

Posthumanizm isə insanı bütün məna və fəaliyyətin yeganə mərkəzi hesab edən yanaşmanı sorğulayır. İnsanların maşınlar, infrastrukturlar, digər canlılar və ətraf mühitlə birlikdə qurduğu münasibətləri araşdırmağa yönəlir.

Məqalə bu anlayışları ətraflı nəzəri modelə çevirmir. Daha çox süni intellektin insan ilə maşın arasındakı sərhədi mübahisəli hala gətirdiyini göstərmək üçün istifadə edir.

Süni İntellekt və Sosial Bərabərsizlik

Tədqiqatın mühüm mövzularından biri süni intellektin sosial bərabərsizlikləri azaltmaq və ya artırmaq ehtimalıdır. Rəqəmsal sistemlərə çıxış bütün fərdlər və cəmiyyətlər arasında bərabər deyil. Məlumat, hesablama gücü, təhsil və rəqəmsal infrastruktur müəyyən qurum və ya ölkələrdə cəmlənə bilər.

Bundan əlavə, keçmiş məlumatlardan öyrənən sistemlər keçmişdəki sosial bərabərsizlikləri yenidən istehsal edə bilər. Bir qərar sistemi zahirən texniki və tərəfsiz görünsə də, istifadə etdiyi məlumatlar cəmiyyətdəki ayrı-seçkilik nümunələrini daşıya bilər.

Məqalə bu nöqtədə avtomatik qərar sistemlərinin yoxsul və əlverişsiz qruplar üzərindəki təsirlərini araşdıran tənqidi tədqiqatlara müraciət edir. Lakin hansı alqoritmik sistemlərin, hansı məlumat dəstlərinin və ya hansı sosial qrupların necə təsirləndiyinə dair orijinal hadisə analizi təqdim etmir.

İnternet, Sosial Media və Süni İntellekt Arasındakı Transformasiya

Tədqiqatın Gələcəyə Yönəltdiyi Suallar

Məqalə gələcək rəqəmsal antropologiya tədqiqatları üçün üç əsas sual təklif edir:

1. Süni intellekt gələcək nəsillərin insan anlayışını və kimliyini necə yenidən formalaşdıracaq?
2. İnsanlarla süni intellekt arasındakı münasibətləri hansı etik çərçivələr istiqamətləndirəcək?
3. Süni intellektdən artan asılılıq sosial bərabərsizliyə, əməyə və şəxsi fəaliyyət qabiliyyətinə necə təsir edəcək?

Bu suallar tədqiqatın empirik şəkildə cavablandırdığı suallar deyil. Müəllifin gələcək araşdırmalar üçün təqdim etdiyi konseptual gündəmdir.

Tədqiqatın Güclü Tərəfləri

• İnternet, sosial media və süni intellekti bir-birindən ayrı inkişaflar kimi deyil, tarixi transformasiya xətti daxilində nəzərdən keçirməsi.
• Rəqəmsal texnologiyaları yalnız texniki alətlər kimi deyil, kimlik və mədəniyyət yaradan mühitlər kimi qiymətləndirməsi.
• Erkən internetin anonim kimlikləri ilə sosial medianın performativ profilləri arasında aydın fərq qurması.
• Z və Alfa nəsillərinin fərqli texnoloji mühitlərdə böyüdüyünə diqqət çəkməsi.
• Süni intellekt müzakirəsini muxtariyyət, etimad, nəzarət və bərabərsizlik kimi antropoloji və etik problemlərlə əlaqələndirməsi.
• Rəqəmsal insan anlayışını insan-maşın qarşılıqlı əlaqəsinə doğru genişləndirməsi.
• Gələcək tədqiqatlar üçün açıq suallar ortaya qoyması.

Tədqiqatın Əsas Məhdudiyyətləri

• Orijinal sahə araşdırması, etnoqrafiya, müsahibə, sorğu və ya eksperiment yoxdur.
• Tədqiqat sistematik icmal metodundan istifadə etmir.
• Mənbələrin hansı axtarış və seçim meyarları ilə müəyyən edildiyi izah olunmayıb.
• “Empirik məlumat” kimi təqdim olunan rəqəmlər müxtəlif hesabat və illərdən seçilmiş ikinci dərəcəli göstəricilərdir.
• Müxtəlif ölkə və ya nümunələrdən götürülən nəsil göstəriciləri qlobal ifadələr daxilində istifadə olunur.
• Z və Alfa nəsli kateqoriyaları sabit doğum ili aralıqları kimi qəbul olunub, nəsil sərhədlərinin nəzəri müzakirəsi aparılmayıb.
• Erkən internet, sosial media və süni intellekt dövrləri olduqca geniş tarixi ümumiləşdirmələrlə təqdim olunub.
• 1995 internet istifadəçisi sayı ilə yüzdə 0,4-lük yayğınlıq nisbəti arasında açıq rəqəmsal uyğunsuzluq var.
• 2027 süni intellekt bazarı dəyəri müşahidə edilmiş məlumat deyil, 2020 tarixli proqnozdur.
• Süni intellekt, posthumanizm və transhumanizm anlayışları geniş şəkildə anılır, lakin aralarındakı nəzəri fərqlər dərinləşdirilmir.
• Rəqəmsal texnologiyaların fərqli ölkə, sinif, cins və mədəni kontekstlərdə yaratdığı fərqlər ətraflı araşdırılmır.
• Süni intellektin insan kimliyinə gələcək təsirləri təsdiqlənmiş nəticələrdən çox gələcəyə yönəlik şərhlərdir.

Tədqiqat Nə Deyir?

• İnternetin kimlik, icma və mədəni qarşılıqlı əlaqə formalarını dəyişdirdiyini deyir.
• Sosial medianın rəqəmsal kimliyi görünən və performativ quruluşa çevirdiyini müdafiə edir.
• Z nəslinin sosial media mühitində, Alfa nəslinin isə süni intellekt mühitində formalaşdığını irəli sürür.
• Süni intellektin insanlarla maşınlar arasındakı münasibəti daha mürəkkəb hala gətirdiyini bildirir.
• Məxfilik, nəzarət, etimad, muxtariyyət və sosial bərabərsizliyi əsas tədqiqat sahələri kimi göstərir.
• İnsan olmağın mənasının texnoloji transformasiyalarla birlikdə yenidən müzakirə ediləcəyini proqnozlaşdırır.

Tədqiqat Nə Demir?

• Müəyyən süni intellekt sisteminin insan kimliyini necə dəyişdirdiyini eksperimental şəkildə göstərmir.
• Z və ya Alfa nəslinin bütün üzvlərinin eyni rəqəmsal davranışlara sahib olduğunu sübut etmir.
• Sosial media istifadəsinin psixi sağlamlıq problemlərinə qəti şəkildə səbəb olduğunu göstərən yeni məlumat təqdim etmir.
• Süni intellektin insan muxtariyyətini mütləq aradan qaldıracağını demir.
• Posthuman gələcəyin baş verəcəyini elmi şəkildə sübut etmir.
• Süni intellektin sosial bərabərsizliyi qəti şəkildə artıracağı və ya azaldacağı nəticəsinə gəlmir.
• Təqdim olunan qlobal rəqəmlərin hamısını vahid ortaq məlumat dəsti ilə yenidən təhlil etmir.
• Rəqəmsal antropologiya üçün təsdiqlənmiş ölçmə aləti və ya riyazi model hazırlamır.

Gündəlik Həyat Baxımından Əhəmiyyəti

Tədqiqatın gündəlik həyata yönəlik ən mühüm töhfəsi rəqəmsal texnologiyaların sadəcə istifadə olunan alətlər olmadığını xatırlatmasıdır. İnsanlar sosial mediada nə paylaşacağına qərar verərkən, tövsiyə alqoritmlərinin təqdim etdiyi məzmunu izləyərkən və ya süni intellektdən kömək alarkən eyni zamanda kimliklərini və ətrafları ilə münasibətlərini formalaşdırırlar.

Rəqəmsal antropoloji baxış gündəlik həyatda aşağıdakı sualların verilməsinə imkan yaradır:

• Onlayn profilimiz real həyatımızın nə qədərini, hansı seçilmiş hissələrini göstərir?
• Bir məzmunu həqiqətən özümüz seçirik, yoxsa alqoritmik sıralama diqqətimizi istiqamətləndirir?
• Rəqəmsal icmalar mənsubiyyət yaradarkən hansı baxışları görünməz saxlayır?
• Uşaqların öyrənmə məlumatları kimlər tərəfindən toplanır və necə istifadə olunur?
• Süni intellektin tövsiyəsini qəbul edərkən qərarın əsaslandırmasını anlaya bilirikmi?
• Texnologiyaya çıxışı olmayan şəxslər yeni sosial və iqtisadi imkanlardan kənarda qalırmı?
• Rəqəmsal rahatlıq artdıqca öz qərarvermə və araşdırma bacarıqlarımız necə dəyişir?

Bunlar tədqiqatın hazırladığı təsdiqlənmiş test və ya şkala deyil. Məqalənin konseptual müzakirəsindən çıxarıla biləcək tənqidi düşünmə suallarıdır.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat Dizaynı

İstifadə Olunan Nəzəri və Mənbə Sahələri

Tədqiqat tək bir antropoloji nəzəriyyəyə və ya empirik metoda əsaslanmır. Aşağıdakı sahələrdən seçilmiş mənbələri bir araya gətirir:

• Şəbəkə cəmiyyəti və mədəni qloballaşma,
• mənliyin sosial təqdimatı,
• onlayn icmalar və fərdiləşdirilmiş şəbəkələr,
• rəqəmsal yerlilər və nəsil araşdırmaları,
• rəqəmsal fəallıq və əlaqəli fəaliyyət,
• sosial media və gənclərin psixi sağlamlığı,
• süni intellekt etikası,
• nəzarət kapitalizmi,
• avtomatik sistemlər və sosial bərabərsizlik,
• transhumanizm və posthuman gələcək müzakirələri.

Tədqiqatın Analitik İrəliləyişi

1. 1990-cı illərin internet mühiti kimlik sınaqları və mədəni qloballaşma üzərindən izah edilmişdir.
2. 1995 ilə 2024 arasındakı internet yayğınlığı cədvəllə göstərilmişdir.
3. Sosial media dövründə kimlik təqdimatı və onlayn icmalar müzakirə edilmişdir.
4. Sosial media istifadəçisi sayı və gündəlik istifadə müddəti qeyd edilmişdir.
5. Z nəslinin rəqəmsal axıcılığı, qlobal məlumatlılığı və psixi sağlamlıq riskləri nəzərdən keçirilmişdir.
6. Alfa nəslinin süni intellektlə inteqrasiya olunmuş öyrənmə və sosiallaşma şərtləri qiymətləndirilmişdir.
7. Süni intellekt bazarının ölçüsü və şirkətlərin süni intellekti mənimsəməsi ilə bağlı ikinci dərəcəli məlumatlar təqdim edilmişdir.
8. İnsan-maşın qarşılıqlı əlaqəsi, posthumanizm və sosial bərabərsizlik müzakirə edilmişdir.
9. Gələcək rəqəmsal antropologiya tədqiqatları üçün üç sual təklif edilmişdir.

Məqalədəki Əsas Rəqəmsal Göstəricilər

“Nəticələr” Necə Şərh Edilməlidir?

Tədqiqat öz iştirakçılarından və ya sahə müşahidələrindən əldə olunmuş statistik nəticələr təqdim etmir. Buna görə məqalənin nəticələri eksperiment və ya nümunə analizinin tapıntıları kimi deyil, mənbələrdən yaradılmış konseptual nəticələr kimi oxunmalıdır.

Gələcək Tədqiqatlar Üçün Lazım Olan Metodlar

Tədqiqatın ortaya qoyduğu suallara daha güclü cavab vermək üçün aşağıdakı tədqiqat dizaynlarına ehtiyac var:

• Müxtəlif ölkələrdə aparılacaq uzunmüddətli rəqəmsal etnoqrafiyalar,
• Z və Alfa nəsillərini yaş, sinif, ölkə və mədəniyyət baxımından müqayisə edən tədqiqatlar,
• Süni intellektlə dəstəklənən təhsil mühitlərində uşaqların təcrübələrini araşdıran sahə işləri,
• Alqoritmik tövsiyələrin kimlik və qərar davranışlarına təsirini sınayan eksperimentlər,
• Uşaq və gənclərin süni intellekt sistemlərinə etimadını araşdıran müsahibələr,
• Rəqəmsal çıxış və süni intellekt istifadəsindəki bərabərsizlikləri ölçən yüksək təmsil güclü sorğular,
• Platforma alqoritmləri ilə istifadəçi mədəniyyətləri arasındakı qarşılıqlı münasibəti araşdıran tədqiqatlar,
• Məxfilik, nəzarət və şəxsi muxtariyyət üçün mədəniyyətlərarası etik araşdırmalar,
• İkinci dərəcəli statistikaların aktual və müqayisə edilə bilən mənbələrlə yenidən təsdiqlənməsi,
• İnternet, sosial media və süni intellekt dövrlərinin iç-içə keçmiş quruluşunu araşdıran daha detallı tarixi təhlillər.

Mənbə və Metod Qeydi

Tədqiqatın tam orijinal adı:Digital Anthropology: Navigating Human Experience in the Age of Artificial Intelligence and Social Media

Müəlliflərin tam siyahısı və sırası: Abulgasem ISSA Al Mashai. Tədqiqat tək müəlliflidir.

Bərabər töhfə: Yoxdur.

Məsul müəllif: SSRN qeydində Abulgasem Al Mashai əlaqə müəllifi kimi göstərilir. Jurnal versiyasında da ulduz işarəsi ilə məsul müəllif kimi qeyd edilmişdir.

İnstitusional bağlılıq: Libyan Authority for Scientific Research, Libya. Jurnal versiyasında əlavə olaraq “Independent researcher” ifadəsi vardır.

Tədqiqatın yazılma tarixi: 15 May 2025.

SSRN-ə yüklənmə tarixi: 19 May 2025.

SSRN son düzəliş tarixi: 17 İyul 2025.

SSRN DOI-si: 10.2139/ssrn.5258483. Bu DOI SSRN tədqiqat qeydini tanıdır.

Jurnal versiyası:Digital Humanities, Social Science and Cultural Preservation, Cild 1, Say 1, 2025, səhifə 1–4.

Jurnal ISSN-si: 3069-2237.

Jurnal versiyasının təqdimetmə tarixi: 22 May 2025.

Jurnal versiyasının qəbul tarixi: 2 İyun 2025.

Jurnal versiyasının nəşr tarixi: 10 İyun 2025.

Nəşriyyat: International Prime Publications / PrimeOA Publications.

Məqalə növü: Konseptual, narrativ və fənlərarası qiymətləndirmə.

Resenziya vəziyyəti: Jurnal və nəşriyyat tədqiqatı resenziya edilən nəşr sahəsində təqdim edir. Lakin açıq resenziya hesabatları və ya qiymətləndirmə prosesinin detalları olmadığı üçün resenziya məlumatı nəşriyyatın öz bəyanatına əsaslanır.

SSRN rəsmi keçidi:SSRN tədqiqat qeydi

SSRN DOI keçidi:10.2139/ssrn.5258483

Jurnal versiyasının rəsmi PDF keçidi:Digital Humanities, Social Science and Cultural Preservation versiyası

Bu Azərbaycan dilində məqalə istifadəçinin yüklədiyi altı səhifəlik PDF-in bütün mətni, cədvəli, rəqəmsal göstəriciləri, nəticə bölməsi və ədəbiyyat siyahısı nəzərdən keçirilərək hazırlanmışdır. Tədqiqatda olmayan yeni eksperimental, səbəb-nəticə və ya klinik iddia əlavə edilməmişdir.

Tədqiqat “empirik məlumatların və nəzəri çərçivələrin inteqrasiya edildiyini” bildirsə də, yeni empirik məlumat yaratmır. Məqalədəki rəqəmlər əvvəlki hesabat və tədqiqatlardan götürülmüş ikinci dərəcəli göstəricilərdir. Buna görə tədqiqat orijinal empirik araşdırma kimi deyil, konseptual və narrativ sintez kimi təsnif edilmişdir.

Məqalə sistematik icmal deyil. Məlumat bazaları, axtarış terminləri, tarix aralıqları, daxil etmə və xaric etmə meyarları və ya mənbə keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi təqdim edilməmişdir.

1995 internet istifadəçisi sayında olan vahid və nisbət uyğunsuzluğu səssizcə düzəldilməmişdir. Tədqiqatdakı “0,0000235 milyard istifadəçi” dəyəri ilə dünya əhalisinin yüzdə 0,4-ü ifadəsinin riyazi olaraq uyğun gəlmədiyi açıq şəkildə bildirilmişdir.

2027 süni intellekt bazar ölçüsü baş vermiş ölçmə deyil, 2020 tarixli bazar hesabatında yer alan proyeksiyadır. Nəsillərə aid faizlər də bütün dünya əhalisini təmsil edən universal nisbətlər kimi şərh edilməməlidir; məqalə bu göstəricilərin nümunə və coğrafi sərhədlərini kifayət qədər ətraflı göstərmir.

Məqalədəki süni intellekt, posthumanizm və gələcək nəsillərə dair izahların bir hissəsi təsdiqlənmiş nəticə deyil, nəzəri qiymətləndirmə və gələcəyə yönəlik proqnozdur.

Meta Teqlər

rəqəmsal antropologiya, rəqəmsal kimlik, süni intellekt və insan, Z və Alfa nəsli, sosial media mədəniyyəti