Бул изилдөө адеп-ахлактык инсандык өзгөчөлүктөр убакыт өтүшү менен өзүн-өзү сыйлоонун өнүгүшү менен кандай байланышта болушу мүмкүн экенин карайт. Изилдөөнүн борборунда “Junzi инсандыгы” турат. Junzi — Конфуций салтында идеалдуу адеп-ахлактык адамды сүрөттөгөн түшүнүк. Психологияда болсо Junzi инсандыгы; акылмандык, боорукерлик, тууралык, сылыктык, өзүн-өзү көзөмөлдөө, өзүн өнүктүрүү жана жасабоо керек болгон нерселерден алыс болуу сыяктуу баалуулукка багытталган сапаттарды камтыган маданий инсандык система катары каралат.

Изилдөөнүн негизги суроосу мындай: Адеп-ахлактык баалуулуктарга шайкеш жашоого умтулуу жаштардын өздөрүн баалуураак сезишине салым кошобу? Изилдөө бул байланыштын маанилүү бөлүгүн өзүн-өзү көзөмөлдөө аркылуу түшүндүрүүгө болорун сунуштайт. Өзүн-өзү көзөмөлдөө — адамдын импульстарын жөнгө салуу, кыска мөөнөттүү азгырыктарга туруштук берүү жана жүрүм-турумун узак мөөнөттүү максаттарга шайкеш кармоо жөндөмү.

Кытайдагы төрт университеттен 1.316 студент бир жыл бою үч башка убакытта байкалган. Жыйынтыктарга ылайык, Junzi инсандыгы жогору болгон студенттер башында жогорку өзүн-өзү көзөмөлдөө жана өзүн-өзү сыйлоо көрсөткүчтөрүн билдиришкен. Андан да маанилүүсү, убакыттын өтүшү менен Junzi инсандыгындагы өсүш өзүн-өзү көзөмөлдөөдөгү өсүш менен, ал эми өзүн-өзү көзөмөлдөөдөгү өсүш өзүн-өзү сыйлоодогу өсүш менен байланыштуу болгон. Бул өзүн-өзү сыйлоо жөн гана “өзүн жакшы сезүү” эмес, адамдын өз баалуулуктарына шайкеш жашай алышы менен да байланыштуу болушу мүмкүн экенин көрсөтөт.

Көйгөй эмнеде?

Инсандык менен өзүн-өзү сыйлоонун ортосундагы байланыш психологияда көптөн бери изилденип келет. Өзүн-өзү сыйлоо — адамдын өзүнүн баалуулугу тууралуу жалпы баалоосу. Жогорку өзүн-өзү сыйлоо көбүнчө жакшы психологиялык адаптация, социалдык мамилелер, академиялык иштөө жана психикалык саламаттыктын көрсөткүчтөрү менен байланыштуу.

Бирок мурунку изилдөөлөрдүн чоң бөлүгү Батышка багытталган инсандык моделдерге таянат. Бул моделдер адатта экстраверсия, эмоционалдык туруктуулук, жоопкерчилик, ачыктык жана тил табышуучулук сыяктуу сапаттарды өлчөйт. Бул мамиле маанилүү болгону менен, ар бир маданияттагы инсандык түшүнүктү толук камтый албашы мүмкүн. Айрыкча Чыгыш Азия маданияттарында инсандык жеке ийгилик, автономия же эмоционалдык туруктуулук менен гана эмес; адеп-ахлактык жетилүү, социалдык жоопкерчилик жана өзүн өнүктүрүү аракети менен да байланыштуу.

Ошондуктан изилдөөнүн негизги көйгөйү мындай: Адеп-ахлактык өзүн-өзү тарбиялоого негизделген маданий инсандык система жаштардын өзүн-өзү сыйлоосунун өнүгүшүн түшүндүрө алабы? Мындан тышкары, бул байланыш түздөн-түз гана иштейби же өзүн-өзү көзөмөлдөө сыяктуу өнүгүү механизми аркылуу жүрөбү?

Бул суроо маанилүү, анткени өзүн-өзү сыйлоону жөн гана жеке ишеним же ийгилик сезими катары кароо тар алкак берет. Айрым маданий шарттарда адамдын өзүн баалуу сезиши “мен канчалык ийгиликтүүмүн?” деген суроодон көрө “баалуулуктарыма канчалык шайкеш жашайм?” деген суроо менен көбүрөөк байланыштуу болушу мүмкүн.

Ыкма эмнени сунуштайт?

Изилдөө үч толкундуу узунунан байкоо жүргүзүлгөн изилдөө дизайнын колдонот. Узунунан изилдөө — ошол эле адамдарды белгилүү аралыкта кайра-кайра өлчөө дегенди билдирет. Бул дизайн адамдардын ортосундагы айырмачылыктарды гана эмес, ар бир адамдын убакыт ичиндеги өзгөрүүсүн да талдоого мүмкүндүк берет.

Маалыматтар Кытайдын Guangdong, Jiangxi жана Shanxi аймактарындагы төрт университеттен чогултулган. Өлчөөлөр Март 2025, Сентябрь 2025 жана Март 2026 болуп үч убакта жүргүзүлгөн. Акыркы талдоо үлгүсү үч өлчөө толкунунда жарактуу маалымат берген 1.316 студенттен турган. Орточо жашы болжол менен 18.60 болуп, үлгү аял жана эркек студенттер боюнча салыштырмалуу тең салмактуу бөлүштүрүлгөн.

Junzi инсандыгы 30 пункттан турган Junzi Инсандык Шкаласы менен өлчөнгөн. Шкала беш өлчөмдү камтыйт: акылмандык, боорукерлик жана кайраттуулук; урмат-сый жана сылыктык; тууралык жана жакшы башкарууга маани берүү; башкалар менен атаандашуунун ордуна өзүн өнүктүрүү; жасабоо керек болгон нерселерден алыс болуу.

Өзүн-өзү көзөмөлдөө импульстарды көзөмөлдөө, ден соолукка пайдалуу адаттар, азгырыктарга туруштук берүү, эмгек этикасы жана көңүл ачууну жөнгө салуу сыяктуу тармактарды камтыган өзүн-өзү көзөмөлдөө шкаласы менен өлчөнгөн. Өзүн-өзү сыйлоо болсо Rosenberg Өзүн-өзү Сыйлоо Шкаласы менен бааланган.

Талдоодо latent өсүү модели колдонулган. Latent өсүү модели адамдын баштапкы деңгээлин жана убакыт ичиндеги өзгөрүү ылдамдыгын бир эле учурда изилдөөгө мүмкүндүк берген статистикалык ыкма. Изилдөө ошондой эле өзүн-өзү көзөмөлдөөнүн ортомчу ролун текшерүү үчүн latent өсүү ортомчулук моделин түзгөн. Ортомчулук модели бир өзгөрмө экинчи өзгөрмөгө кайсы аралык механизм аркылуу таасир этиши мүмкүн экенин изилдеген модель.

Формулалар эмнени түшүндүрөт?

Бул изилдөө классикалык мааниде математикалык формулаларга басым жасабайт. Жыйынтыктар көбүнчө түзүмдүк теңдеме модели жана latent өсүү модели диаграммасы аркылуу берилген. Төмөнкү MathJax көрсөтүүлөрү изилдөөдөгү моделдин логикасын Verianla окурманы үчүн жөнөкөйлөштүрүп түшүндүрөт; PDF’те бул теңдемелер сөзмө-сөз ушул формада берилген эмес.

Latent өсүү моделинде ар бир адамдын белгилүү өзгөрмөдөгү баллы баштапкы деңгээл жана убакыт ичиндеги өзгөрүү тенденциясы менен каралат:

Бул жерде Y_t адамдын белгилүү убактагы баллын, I_Y баштапкы деңгээлди, S_Y убакыт ичиндеги өзгөрүү тенденциясын, t өлчөө убактысын, ε_t болсо өлчөө катасын же түшүндүрүлбөгөн бөлүктү билдирет.

Изилдөөнүн негизги байланышы Junzi инсандыгы, өзүн-өзү көзөмөлдөө жана өзүн-өзү сыйлоо ортосунда түзүлгөн:

Бул туюнтма Junzi инсандыгынын өзүн-өзү сыйлоо менен байланышынын бир бөлүгү өзүн-өзү көзөмөлдөө аркылуу жүрөрүн көрсөтөт.

Баштапкы деңгээл үчүн жөнөкөйлөштүрүлгөн ортомчулук түзүмү төмөнкүдөй көрсөтүлөт:

Бул жерде I_JP Junzi инсандыгынын баштапкы деңгээлин, I_SC өзүн-өзү көзөмөлдөөнүн баштапкы деңгээлин, I_SE өзүн-өзү сыйлоонун баштапкы деңгээлин билдирет. Изилдөөдө Junzi инсандыгынын баштапкы деңгээли өзүн-өзү көзөмөлдөөнү күчтүү түрдө божомолдогон, ал эми өзүн-өзү көзөмөлдөө өзүн-өзү сыйлоону оң багытта божомолдогон.

Убакыт ичиндеги өзгөрүү үчүн моделдин жөнөкөй формасы мындай:

Бул жерде S ылдыйлоо/өсүү тенденциясын, башкача айтканда өзгөрүү ылдамдыгын билдирет. Junzi инсандыгынын өсүшү өзүн-өзү көзөмөлдөөнүн өсүшү менен; өзүн-өзү көзөмөлдөөнүн өсүшү болсо өзүн-өзү сыйлоонун өсүшү менен байланыштуу болгон.

Изилдөөдөгү негизги стандартташтырылган коэффициенттер төмөнкүдөй жыйынтыкталат:

Бул жыйынтыктар баштапкы деңгээлде Junzi инсандыгы жогору болгон студенттер жогорку өзүн-өзү көзөмөлдөө жана өзүн-өзү сыйлоо көрсөткүчтөрүнө ээ болууга жакын экенин билдирет.

Бул коэффициенттер болсо өзгөрүү деңгээлиндеги мамилени көрсөтөт. Убакыт өтүшү менен Junzi инсандыгы өскөн студенттерде өзүн-өзү көзөмөлдөө да өсүүгө жакын болгон; өзүн-өзү көзөмөлдөөнүн өсүшү болсо өзүн-өзү сыйлоонун өсүшү менен байланыштуу табылган. Бирок бул жыйынтыктар так себептүүлүктүн далили эмес, узунунан байланыштардын статистикалык моделдөөсү.

График, таблица жана схеманын негизги билдирүүсү

Изилдөөдө таблицалар жана бир модель диаграммасы маанилүү ролду ойнойт. Өлчөө туруктуулугу таблицасы Junzi инсандыгы, өзүн-өзү көзөмөлдөө жана өзүн-өзү сыйлоо шкалалары үч убакыт чекитинде салыштырууга жарактуубу деген суроону баалайт. Модель шайкештигинин көрсөткүчтөрү идеалдуу болбосо да, CFI жана RMSEA өзгөрүүлөрүнүн кабыл алынуучу чектерде калышы үч толкун боюнча өсүү факторлорун салыштыруунун негиздүү экенин көрсөтөт.

Сыпаттоочу статистика жана корреляция таблицасы Junzi инсандыгы, өзүн-өзү көзөмөлдөө жана өзүн-өзү сыйлоо ортосунда бардык убакыт чекиттеринде оң жана маанилүү байланыштар бар экенин көрсөтөт. Корреляциялар орточодон күчтүү деңгээлге чейин өзгөрөт. Бул таблица үч өзгөрмө бир убакта гана эмес, убакыт бою бирге кыймылдай турганы тууралуу алгачкы белги берет.

Модель диаграммасы изилдөөнүн негизги билдирүүсүн визуалдаштырат. Junzi инсандыгы үч убакыт чекитинде өлчөнүп, бул өлчөөлөрдөн баштапкы деңгээл жана өзгөрүү ылдамдыгы чыгарылат. Ушул эле түзүм өзүн-өзү көзөмөлдөө жана өзүн-өзү сыйлоо үчүн да түзүлөт. Диаграмма Junzi инсандыгы баштапкы деңгээлде да, өзгөрүү деңгээлинде да өзүн-өзү көзөмөлдөөнү; өзүн-өзү көзөмөлдөө болсо өзүн-өзү сыйлоону божомолдой турганын көрсөтөт.

Схеманын негизги билдирүүсү мындай: Адеп-ахлактык инсандык адамдын ошол учурдагы өзүн-өзү сыйлоосу менен гана байланыштуу эмес. Убакыттын өтүшү менен адеп-ахлактык өзүн-өзү тарбиялоого умтулуу күчөгөн сайын, адамдын өзүн-өзү көзөмөлдөө жөндөмү да өнүгүшү мүмкүн; бул өнүгүү өзүн кыйла оң баалоо менен байланышта болушу мүмкүн.

Эксперименттер кандай жүргүзүлгөн?

Бул изилдөө эксперименттик кийлигишүү изилдөөсү эмес; башкача айтканда изилдөөчүлөр студенттерге белгилүү бир окуу, терапия же жүрүм-турум программасын колдонгон эмес. Анын ордуна ошол эле студенттер табигый өнүгүү процессинде үч жолу өлчөнгөн. Ошондуктан изилдөө “Junzi инсандыгы өзүн-өзү көзөмөлдөөнү сөзсүз жогорулатат” деген себептик жыйынтык бербейт; бирок убакыт ичиндеги өнүгүү мамилелерин күчтүү түрдө изилдөөгө аракет кылат.

Катышуучулар онлайн сурамжылоолор аркылуу өлчөөлөргө катышкан. Ар бир өлчөө толкунунда Junzi инсандыгы, өзүн-өзү көзөмөлдөө жана өзүн-өзү сыйлоо шкалалары колдонулган. Көңүл бурууну текшерген пункттардан өтпөгөн же өтө кыска убакытта жооп берген катышуучулар талдоодон чыгарылган.

Адегенде шкалалардын ишенимдүүлүгү жана убакыт ичиндеги өлчөөлөрдүн салыштырылышы текшерилген. Андан кийин өзгөрмөлөрдүн ортосундагы корреляциялар изилденген. Акыркы этапта latent өсүү модели жана latent өсүү ортомчулук модели түзүлгөн. Бул моделдер баштапкы деңгээл менен өзгөрүү ылдамдыгын өзүнчө талдоого мүмкүндүк бергендиктен, изилдөөнүн өнүгүү суроосуна ылайыктуу.

Жыйынтыктар эмнени көрсөтөт?

Жыйынтыктар биринчи кезекте Junzi инсандыгы, өзүн-өзү көзөмөлдөө жана өзүн-өзү сыйлоо ортосунда оң байланыштар бар экенин көрсөтөт. Junzi инсандыгы жогору болгон студенттер жалпысынан жогорку өзүн-өзү көзөмөлдөө жана жогорку өзүн-өзү сыйлоо көрсөткүчтөрүн билдиришкен.

Түз таасир моделинде Junzi инсандыгынын баштапкы деңгээли өзүн-өзү сыйлоонун баштапкы деңгээлин оң багытта божомолдогон. Мындан тышкары Junzi инсандыгындагы өзгөрүү өзүн-өзү сыйлоодогу өзгөрүүнү да күчтүү түрдө божомолдогон. Башкача айтканда, убакыт өтүшү менен Junzi инсандыгы өскөн студенттерде өзүн-өзү сыйлоо да өсүүгө жакын болгон.

Ортомчулук модели дагы деталдуу түшүндүрмө берет. Баштапкы деңгээлде Junzi инсандыгы өзүн-өзү көзөмөлдөөнү божомолдогон; өзүн-өзү көзөмөлдөө болсо өзүн-өзү сыйлоону божомолдогон. Бул Junzi инсандыгы жогору болгон студенттер өздөрүн жакшыраак жөнгө сала алышканын жана мунун өзүн оң баалоо менен байланыштуу болушу мүмкүн экенин көрсөтөт.

Убакыт ичиндеги өзгөрүү деңгээлинде да окшош түзүм табылган. Junzi инсандыгынын өсүшү өзүн-өзү көзөмөлдөөнүн өсүшү менен, өзүн-өзү көзөмөлдөөнүн өсүшү болсо өзүн-өзү сыйлоонун өсүшү менен байланыштуу. Бул жыйынтык өзүн-өзү сыйлоонун өнүгүшүнүн бир бөлүгү адеп-ахлактык баалуулуктарга шайкеш жүрүм-турум жана өзүн-өзү көзөмөлдөө процесси менен байланыштуу болушу мүмкүн экенин көрсөтөт.

Ошол эле учурда Junzi инсандыгынын өзүн-өзү сыйлоого түз таасири өзүн-өзү көзөмөлдөө моделге кошулгандан кийин да маанилүү бойдон калган. Бул өзүн-өзү көзөмөлдөө маанилүү, бирок жалгыз механизм эмес экенин көрсөтөт. Адеп-ахлактык идентичтүүлүк, аныктуулук, социалдык байланыш жана жашоонун мааниси сыяктуу башка процесстер да бул мамиледе роль ойношу мүмкүн.

Бул эмне үчүн маанилүү?

Изилдөө инсандык психологиясында маданий ар түрдүүлүктүн маанисин көрсөтөт. Батышка багытталган инсандык моделдер психологияга чоң салым кошкон; бирок ар бир маданиятта өзүн өнүктүрүү бирдей түшүнүктөр менен түшүндүрүлбөшү мүмкүн. Конфуций ой жүгүртүүсүндө адеп-ахлактык өзүн-өзү тарбиялоо адамдын өзүн баалуу көрүшүнүн маанилүү жолу болушу мүмкүн.

Бул табылга өзүн-өзү сыйлоону жеке ийгилик, өзүнө ишеним же жеке автономия аркылуу гана эмес; баалуулуктарга шайкеш жашоо, өзүн жөнгө салуу жана адеп-ахлактык идентичтүүлүк аркылуу да кароого чакырат. Жаш жеткинчектик мезгилде адамдар өздөрүнүн идентичтүүлүгүн, максаттарын жана баалуулуктарын кайра калыптандырып жатканда, өзүн-өзү көзөмөлдөө ошол баалуулуктарды жүрүм-турумга айланткан көпүрө болушу мүмкүн.

Билим берүү психологиясы жагынан изилдөө мүнөздү өнүктүрүү жана өзүн-өзү көзөмөлдөө академиялык ийгиликтен да кеңири мааниге ээ болушу мүмкүн экенин көрсөтөт. Бирок бул мектептерде белгилүү бир адеп-ахлак түшүнүгүн милдеттүү түрдө колдонуу керек дегенди билдирбейт. Жыйынтыктар маданий контекстте адеп-ахлактык баалуулуктарга шайкеш жашоо менен өзүн өнүктүрүүнүн ортосундагы байланышты түшүнүүгө багытталган.

Психикалык саламаттык жагынан да изилдөө көңүл бурарлык. Өзүн-өзү сыйлоо психологиялык адаптация менен байланышкан маанилүү көрсөткүч. Бирок бул мазмун медициналык же психологиялык дарылоо боюнча кеңеш эмес. Өзүн-өзү сыйлоо, өзүн-өзү көзөмөлдөө же идентичтүүлүк маселелерин башынан өткөргөн адамдарга кесипкөй колдоо керек болушу мүмкүн.

Эске ала турган жагдайлар

Изилдөөнүн эң маанилүү чектөөсү себептүүлүк маселеси. Үч толкундуу узунунан дизайн өзгөрүү мамилелерин изилдөө үчүн күчтүү; бирок эксперименттик кийлигишүү болбогондуктан, Junzi инсандыгы өзүн-өзү көзөмөлдөөнү же өзүн-өзү сыйлоону түздөн-түз жогорулатат деп так айтууга болбойт.

Экинчи чектөө — болгону үч өлчөө толкунунун колдонулушу. Үч убакыт чекити сызыктуу өзгөрүүнү изилдөө үчүн жарактуу; бирок татаалыраак жана сызыктуу эмес өнүгүү жолдорун кармоодо чектелүү болушу мүмкүн. Узак мөөнөттүү жана көбүрөөк өлчөө толкундарын камтыган изилдөөлөр өнүгүү процессин жакшыраак көрсөтө алат.

Үчүнчүдөн, изилдөө Junzi инсандыгын Big Five же HEXACO сыяктуу кеңири колдонулган Батышка багытталган инсандык моделдер менен түздөн-түз салыштырган эмес. Ошондуктан Junzi инсандыгы учурдагы инсандык сапаттарга канчалык кошумча түшүндүрүү күчүн берет деген суроо келечекте толугураак текшерилиши керек.

Төртүнчүдөн, үлгү кытайлык университет студенттеринен турат. Жыйынтыктарды башка курактык топторго, башка маданияттарга же башка билим берүү системаларына жалпылоодо этият болуу керек. Junzi инсандыгы күчтүү маданий контекстке ээ болгондуктан, башка коомдордо так ушундай иштебеши мүмкүн.

Жыйынтык

Бул изилдөө адеп-ахлактык инсандык өнүгүү менен өзүн-өзү сыйлоонун ортосундагы байланышка маданий жактан бай көз караш ачат. Жыйынтыктар Junzi инсандыгы баштапкы деңгээлде да, убакыт ичиндеги өзгөрүү деңгээлинде да өзүн-өзү сыйлоо менен оң байланышта экенин көрсөтөт.

Өзүн-өзү көзөмөлдөө бул байланыштын маанилүү бөлүгүн түшүндүрөт. Адам өзүнүн ички адеп-ахлактык баалуулуктарына ылайык жүрүм-турум жасай алганда, жүрүм-турум менен баалуулуктардын ортосундагы шайкештик күчөшү мүмкүн. Бул шайкештик бүтүндүү жана оң өзүн-өзү баалоого салым кошушу мүмкүн.

Verianla окурманы үчүн изилдөөнүн негизги билдирүүсү мындай: Өзүн-өзү сыйлоо жөн гана “өзүнө ишенүү” эмес, адамдын өз баалуулуктарына шайкеш жашай алышы менен да байланыштуу болушу мүмкүн. Адеп-ахлактык өзүн-өзү тарбиялоо, өзүн-өзү көзөмөлдөө жана идентичтүүлүктүн бүтүндүгү жаш жеткинчектик мезгилдеги оң өзүн өнүктүрүүнүн маанилүү бөлүктөрү катары каралышы мүмкүн.

Булак жана ыкма жөнүндө эскертүү

Бул макала Ji Yang, Minglu Zheng, Tianmu Liu, Xuejun Xie жана Yifan Wei тарабынан даярдалган “Does moral personality foster self-esteem development? A three-wave longitudinal study of Junzi personality and self-control” аттуу preprint изилдөөнүн негизинде даярдалган. Изилдөө кытайлык университет студенттеринде Junzi инсандыгы, өзүн-өзү көзөмөлдөө жана өзүн-өзү сыйлоонун ортосундагы өнүгүү мамилелерин үч толкундуу узунунан дизайн жана latent өсүү модели менен изилдейт.

Бул мазмун сөзмө-сөз котормо эмес; изилдөөнүн негизги идеясы Verianla редакциялык багытына ылайык жөнөкөйлөштүрүлүп, оригиналдуу кыргызча редакциялык макалага айландырылган.

Бул мазмун психологиялык кеңеш берүү, медициналык баалоо же билим берүү саясаты боюнча сунуш эмес. Өзүн-өзү сыйлоо, өзүн-өзү көзөмөлдөө жана психикалык саламаттыкка байланыштуу жеке көйгөйлөрдө адистин колдоосуна кайрылуу керек.