Bu tədqiqat, mütəxəssis proqramlaşdırma və ya coğrafi informasiya sistemi becerilərine sahip olmayan yerli aktorların öz bölgələrinə xas tsunami təxliyə sorunlarını agent əsaslı bir simulyasiya üzerinde diaqnozmlayıp çözüm öneriləri tasarlayıp tasarlayamayactorını yoxlamaktedir. Tədqiqatçılar; yol, harita və zamana btorlı tsunami su basması görüntülərinden kurulabilən Scratch əsaslı bir simulyasiya platformu geliştirmiş və çərçivəyi Japonya'nın Kamakura kentinde 13-14 yaşındaki orta məktəb şagirdləriyle yürütülen beş oturumluk bir uygulamada dəyərlendirmiştir. İncelenen 10 şagirdden 7'si işlədilə bilən bir tahliye önlemi oluşturmuş; müqayisə edilə bilən 6 tasarımın tamamında simulyasiyadaki uğurlu təxliyə sayısı başlanğıc ssenarisina göre 401,0 ilə 672,7 kişi arasında artmışdır. Bununla belə bu nəticələr küçük bir şagird grubuna, tek bir bölgeye və çok sayıda fərziyyə içeren bir modele dayanmaktadır; real bir tsunami sırasında aynı nəticələrin ortaya çıkactorını sübut etmir.

Çerçevənin əsas yeniliği, yerel kişiləri yalnızca uzmanlar tarafından önceden belirlenmiş yerimə sürəti və ya tahliyeye başlama zamanı gibi parametreleri değiştiren kullanıcılar olmaktan çıkarmasıdır. Öğrencilər yol şəbəkəsinı, təxliyə nöqtələrinı, bölgelere göre hedef dtorılımını və “təxliyə binası dolarsa başka bir noktaya yönel” gibi dinamik şərt qaydalarını kendiləri tasarlayabilmiştir. Böylece simulyasiya, hazır ssenariyu izləmə aracından yerel sorunları ifade etmeye və fərqli “nə olardı?” durumlarını sınamaya yarayan bir tasarım ortamına dönüştürülmüştür.

Simülasyon kullanılmadan önce şagirdlərin qiymətləndirməleri çoğunlukla dar yollar, eğim, görüş alanı və bina yüksəkliği gibi mevcut mekânsal koşullarla sınırlı kalmıştır. Simülasyon sonrasında isə tsunami ilərlerken tahliye merkezlerinin dolması, insanların fərqli sürətlarda hareket etmesi, belirli yollarda yığılma oluşması və önerilən bir önlemin yeni sorunlar üretmesi gibi zamana və kollektiv davranışa btorlı durumlar daha görünür hâle gelmiştir. Bu değişim, şagirdlərin yalnızca sabit bir haritayı değil, tahliyeyi zaman üçünde gelişen və birbirini etkiləyen unsurlardan oluşan dinamik bir proses olaraq düşünmeye başladığını göstərir.

Türkiyə baxımından qiymətləndirmə: Tədqiqat Türkiyə'de realleştirilmemiştir və nəticələri birbaşa Türkiyə'deki kıyı yerleşimlerine ümumilərütubətez. Bununla belə önerilən yaklaşma; yerel yol şəbəkəsi, rəsmi su basması ssenariları, tahliye strukturlarının real tutumleri və bölge sakinlerinin hareket xüsusilikleri kullanılarak uyarlanabiləcek bir üsul sunmaktadır. Türkiyə'deki bir uygulamada bina möhkəmlikı, erişiləbilirlik, mülkiyet, təxliyə nöqtələrinın rəsmi statüsü, maneəli və yaşlı şəxslərin hareketi, mevsimsel nüfus və sahə tatbikatları ayrıca doğrulanmalıdır. Tədqiqat, böyle bir uyarlamanın başarılı olactorını değil, yerel kişilərin simulyasiyala çözüm tasarımına katılabiləceğini gösteren ön kanıt sunmaktadır.

Tədqiqatın əsas sorunu nədir?

Tsunami tahliye planlarında yalnızca en yakın tahliye noktasını harita üzerinde göstermek yeterli olmayabilir. İnsanlar aynı anda hareket ettiğinde yollar kalabalıklaşabilir, tahliye binaları tutumuni doldurabilir, bazı güzergâhlar su altında kalabilir və başlangıçta uygun görülen bir önlem yeni bir darboğaz oluşturabilir. Sabit haritalar yol genişliği, bina mövqeu və yüksək alan gibi mekânsal xüsusilikleri gösterebilse de insanların və tsunami su basmasısının zaman üçündeki hareketini birlikdə temsil edemez.

Ajan tabanlı tahliye simulyasiyaları bu değişimleri canlandırabilir. Bu tür modellerde her tahliye edilən kişi və ya kişi grubu, belirli bir başlangıç zamanı, hareket sürətı, hedef və davranış kuralı bulunan bir “agent” olaraq temsil edilir. Ancaq geleneksel bir simulyasiyaun hazırlanması; programlama, yol şəbəkəsi oluşturma, coğrafi vəri işləmə, sayısal hesablama və davranış kurallarını kodlama beceriləri gerektirir. Bu niyəle yerel halkın yoxlamak istediği sorunlar çoğu zaman tədqiqatçılar və ya danışmanlar tarafından modele aktarılmaktadır.

Tədqiqatnın tədqiqat boşluğu tam olaraq burada ortaya çıkmaktadır: Yerel aktörler simulyasiya nəticələrinı izleyebilmekte və ya birkaç hazır parametreyi değiştirebilmekte, ancaq tahliye alanını, davranışları və duruma btorlı tepki mantığını birbaşa kendiləri tasarlayamamaktadır. Tədqiqatçılar bu uzman btorımlılığını azaltacak bir çərçivə önermiştir.

Yerel aktör kavramı neyi ifade etmektedir?

Tədqiqatda “yerel aktör”, tsunami riski bulunan bir coğrafi bölgede yaşayan və ya günlük faaliyetlerini sürdüren və bir afet sırasında kendisi de tahliye olmak zorunda kalacak kişi olaraq müəyyən edilmişdir. Bu kişilər yerel yolları, riskli noktaları, günlük hareket biçimlerini və kullanılabiləcek strukturları dışarıdan gelen uzmanlardan daha ayrıntılı biçimde diaqnozyabilir.

Uygulamada orta məktəb şagirdlərinin seçilmesinin iki gerekçesi bulunmaktadır. Öğrencilər yerel okullarda uzun süre bulunmakta və afet sırasında kendiləri de tahliye edilmesi gereken bireylerdir. Aynı zamanda dijital araç və zondlem həlli beceriləri kazanan, gelecekte yerel afet risk azaltma faaliyetlerinde rol üstlenebiləcek bir kuştorı temsil etmektedirler. Tədqiqat bütün yerli aktorların şagird olması gerektiğini savunmamakta; şagirdləri önerilən çərçivənin uygulanabilirliğini sınamak üçün seçilmiş bir yerel aktör grubu olaraq qiymətləndirməktedir.

Önerilən çərçivə hansı biləşenlerden oluşmaktadır?

Şekil 1'de gösterilən çərçivə üç ana parçadan oluşmaktadır: vəri hazırlama, simulyasiya platformu və kullanıcı tarafından yürütülen önlem tasarımı. Sistem, karmaşık coğrafi vəri işləməlerini azaltmak amacıyla üç görüntü türünden yararlanmaktadır:

• Yol görüntüsü: Kavşakları və dönüş noktalarını temsil eden düyünlər ilə bu düyünləri btorlayan yol btorlantılarının çıkarılmasında kullanılır.
• Temel harita görüntüsü: Yerleşimin coğrafi struktursını və təxliyə nöqtələrinı ekranda göstermek üçün fon oluşturur.
• Zamana btorlı tsunami su basması görüntüləri: Su basan alanların simulyasiya zamanı ilərledikçe animasyon biçiminde genişləməsini storlar.

Tədqiqatçılar yol görüntüsünden düyün-btorlantı vərisini yarı otomatik çıkaran bir ön işləmə aracı geliştirmiştir. Elde edilən koordinatlar Scratch ortamına dönüştürülmektedir. Kullanıcı daha sonra yol ekleyebilmekte, yol siləbilmekte, geçiləmeyen noktaları diaqnozmlayabilmekte və tahliye hedefleriyle yol btorlantılarını düzenleyebilmektedir.

Simülasyon çekirdeğinin dört qatı

Simülasyon çekirdeği birbirine btorlı dört qatla tədqiqatktadır:

1. Tahliye alanı qatı: Yol düyünlərini, btorlantıları, bütün noktalar arasındaki önceden hesaplanan ən qısa yolları və her yol üzerindeki agent sayısını saklar.
2. Tahliye agentı qatı: Ajanın beklemesini, belirli bir sürətla hareket etmesini, yol doluluk bilgilərinin güncellenmesini və tsunamiyle temas edip etmediğinin belirlenmesini storlar.
3. Tsunami qatı: Zamana btorlı su basması görüntülərini sırayla değiştirerek suyun ilərlemesini canlandırır.
4. Simülasyon kontrol qatı: Gerçek zaman ilə simulyasiya zamanı arasındaki nisbətı, zamanlayıcıyı və bütün biləşenlerin eş zamanlı başlatılmasını yönetir.

En kısa yollar simulyasiya başlamadan önce hesaplanıp keşə alınmaktadır. Böylece çok sayıda agent hareket ederken her adımda yeniden yol araması strukturlmamakta və hesablama yükü azaltılmaktadır. Tədqiqatda btorımsız bir matematiksel denklem sunulmamış; modelin işleyişi parametreler, ən qısa yol vəriləri və Scratch kod bloklarıyla müəyyən edilmişdir.

Yerel kullanıcılar hansı tasarımları yapabilmektedir?

Çerçevəde üç tasarım faaliyeti bulunmaktadır:

• Tahliye alanı tasarımı: Yol, düyün və btorlantı ekleme və ya silme; tahliye hedefi oluşturma; tutum və geçiləmezlik gibi mekânsal xüsusilikleri diaqnozmlama.
• Tahliye agentı davranış tasarımı: Ajanın nerede və ne zaman ortaya çıkactorını, hansı sürətla hareket edeceğini, hansı hedefe və hansı güzergâhtan gideceğini belirleme.
• Tahliye agentı davranış kuralı tasarımı: Yolun kapanması, hedefin dolması, kalabalıklaşma və ya tsunami yaklaşması gibi bir durum algılandığında uygulanacak eylemi belirleme.

Şekil 2'deki Scratch arayüzünün sol bölümünde programlama blokları, stor bölümünde isə yol şəbəkəsi və simulyasiya animasyonu bulunmaktadır. Kullanıcı, “hedefteki kişi sayısı belirli bir eşiği aşarsa alternatif hedefe git” gibi bir koşulu görsel blokları birbirine btorlayarak kurabilmektedir. Bu xüsusilik, yalnızca sürət və ya başlangıç zamanı değiştirmekten fərqli olaraq tahliye kararının mantığını birbaşa tasarlamaya olanak vərmektedir.

Uygulama hansı bölgede və kimlerle strukturldı?

Uygulama, Japonya'nın Kanagawa bölgesindeki Kamakura kentinde bulunan Zaimokuza 5-chome kıyı yerleşimini modellemiştir. Kullanılan afet ssenarisunda Sagami Çökəkliyi'nun batı tarafında oluşacak bir zəlzələ sonrasında yaklaşık 13 metreye ulaşabiləcek bir tsunaminin bölgeye yaklaşık 14 dakikada varactorı öngörülmektedir. Yaklaşık 1.400 kişinin yaşadığı bölge, tsunami təxliyəsinin güç olduğu bir alan olaraq müəyyən edilmişdir.

Katılımcılar 13-14 yaşlarında birinci və ikinci sinif orta məktəb şagirdləridir. Katılım gönüllü olduğu və bazı okul etkinlikleriyle çaxıntığı üçün oturumlara katılan şagird sayısı değişmiştir: ilk oturumda 17, ikinci oturumda 15, üçüncü oturumda 17, dördüncü oturumda 13 və beşinci oturumda 12 şagird bulunmuştur. Öğrencilərden, vəlilərden və okul müdüründen yazılı onam alınmış; uygulama etika komitə tarafından Non-medical 2025-85 numarasıyla razılıqlanmıştır.

Yol torı və tsunami ssenarisu necə oluşturuldu?

Şekil 3, Zaimokuza yerleşimini və rəsmi tahliye binaları ilə açıq tahliye alanlarını göstərir. Bölgedeki bazı rəsmi strukturların 60 və 480 kişilik belirtilmiş tutumleri bulunmaktadır. Şekil 4'teki simulyasiya yol şəbəkəsi, 130 düyün və 173 btorlantıdan oluşmaktadır. Kırmızı numaralar yol düyünlərini, siyah çizgilər isə agentların kullanabildiği yol btorlantılarını göstərir.

Tsunami görüntüləri, Sagami Çökəkliyi'nun batı modeli əsas alınarak üretilən su basması vərilərinden hazırlanmışdır. Görüntü dizisi zəlzələ anı t = 0 kabul edilərek 30 saniyelik aralıklarla oluşturulmuştur. Şekil 5'te 300, 600, 900 və 1.800 saniyedeki yayılım gösterilmektedir. Animasyon 10 metrelik tor hücrelerine dayanmaktadır və renkli hücreler 30 santimetrelik tsunami su basması derinliğini temsil etmektedir.

Öğrencilər beş oturumda ne yaptı?

İlk dört oturum, şagirdlərin gerekli tasarım becerilərini mərhələlı biçimde edinmesine ayrılmıştır. Beşinci oturumda şagirdlər kendi önlemlerini serbest biçimde tasarlamıştır.

• 1. oturum: Scratch, koordinatlar, dəyişənler, obyekt hareketi və if-then koşulları öğretildi.
• 2. oturum: Tsunami varış zamanı, su basması derinliği və təhlükə zonası anlatıldı; şagirdlər örnek koddan yararlanarak kıyıdan başlayan agentlar oluşturdu.
• 3. oturum: Öğrencilər sahəda yüksək alanları, tahliye binalarını, dar yolları və riskli noktaları gözlemledi.
• 4. oturum: Saha gözlemleri strukturşkan notlarla kâğıt haritaya aktarıldı və əsas simulyasiya kuruldu.
• 5. oturum: Temel ssenariya göre uğurlu təxliyə sayısını artırmayı amaçlayan özgün önlemler tasarlandı və uygulama sonrasında sorunlar yeniden not edildi.

Başlangıç simulyasiyaunun fərziyyəları nelerdi?

Temel ssenarida bir agent beş bölge sakinini temsil etmiştir. Yaklaşık 1.400 kişilik nüfus, yol şəbəkəsindaki düyünləre eşit biçimde dtorıtılmış 280 agent ilə modellenmiştir. Her agent üçün:

• Tahliyeye başlama zamanı 120 ilə 300 saniye arasındaki düzgün rastgele dtorılımdan seçilmiştir.
• Yürüme sürətı 1,0 ilə 1,2 metre/saniye arasındaki düzgün rastgele dtorılımdan seçilmiştir.
• Ajanın bələdiyyə tarafından belirlenen tahliye noktasına ən qısa yoldan gittiği fərz edilmişdir.

Temel simulyasiyada uğurlu təxliyə edilən kişi sayısı 687,8 ± 28,2 kişi olaraq hesablanmışdır. Buradaki dəyər 30 simulyasiya çalıştırmasının ortası və standart yawsıdır. Öğrencilərin sonucu yalnızca realçi olmayan bir sürət artışıyla yükseltmesini önlemek amacıyla agent sayısı, başlangıç zamanı və yerimə sürəti sabit tutulmuştur.

Önlemler necə dəyərlendirildi?

İlk tədqiqat sorusu üçün vəri göndermeyi kabul eden 10 şagirdnin programı iki ölçütle incelenmiştir. Birinci ölçüt, şagirdnin düşündüğü önlemin yol alanı, agent davranışı və ya şərt qaydası biçiminde işlədilə bilən olaraq uygulanıp uygulanmadığıdır. İkinci ölçüt, sabit parametreler korunarak 30 kez çalıştırılan şagird simulyasiyaunun uğurlu təxliyə ortasının əsas ssenariyu aşıp aşmadığıdır.

İkinci tədqiqat sorusu üçün şagirdlərin simulyasiya öncesi və sonrası strukturşkan notları dört kategoride siniflandırılmıştır:

• Mevcut mekânsal koşullar,
• Zamansal-mekânsal değişim,
• Kalabalık davranışı,
• Önlem uygulandıktan sonraki durumlar.

Bir açıqlama birden fazla kategoriye peykğunda bütün ilgili kategorilərde sayılmıştır. Bu niyəle kategori toplamları, şagird açıqlamalarının toplam sayısından daha yüksək olabilmektedir.

Ana nicel bulgular nə göstərir?

Değerlendirilən 10 şagirdnin 7'si kendi tahliye önlemini işlədilə bilən biçimde uygulamıştır. Bu yedi şagirdden altısının sonucu əsas ssenariyla karşılaştırılabilmiştir. Altı önlemin tamamı modelde uğurlu təxliyə sayısını artırmış və artışlar +401,0 ilə +672,7 kişi arasında değişmiştir. Ancaq tədqiqat bu farklar üçün p dəyəri, etibar intervalı və ya başka bir çıkarımsal anlamlılık testi bildirmemiştir. Sonuclar tekrarlı simulyasiyaların orta və standart yayınmalarına dayalı betimsel müqayisəlardır.

Öğrenci A'nın tutumye btorlı dinamik yönlendirmesi

Öğrenci A, sahə yoxlamasinde belirlenen 86 numaralı noktadaki bir binayı yeni tahliye hedefi olaraq eklemiş və binanın tutumuni fərziyyəsal olaraq 600 kişi kabul etmiştir. Tahliye edilənleri başlangıç bölgelerine göre dört gruba ayırmış və fərqli hedefler diaqnozmlamıştır. Yeni hedef 600 kişiye ulaştığında agentları 74 numaralı rəsmi tahliye alanına yönlendiren bir if-then kuralı eklemiştir.

Şekil 7, bölgelere göre hedef dtorılımını; Şekil 8, tutum kontrolü yapan Scratch kodunu göstərir. Kod, 86 numaralı noktadaki kişi sayısı 600'ün altındaysa agentı başarılı saymakta; tutum dolmuşsa agentı 74 numaralı noktaya yönlendirmektedir. Şekil 9'da yeşil işaretler hareket eden agentları, mavi tor tsunami su basmasısını, gri işaretler tsunamiye yakalanan agentları göstərir.

Öğrenci A'nın 30 çalıştırmadaki uğurlu təxliyə ortası 1.189,7 ± 10,9 kişi olmuş və əsas ssenariyu 501,9 kişi aşmıştır. Şekil 9'daki tek örnek çalıştırmada 900. saniyede 1.200 başarılı və 200 başarısız tahliye görülmektedir. Görseldeki tek çalıştırma ilə 30 çalıştırmanın ortası birbirine karıştırılmamalıdır. Görsel ayrıca, yeni binanın tutumu dolduktan sonra yönlendirilən bazı agentların tsunamiye yakalanabildiğini göstererek önlemin yeni bir risk üretebiləceğini ortaya koymaktadır.

Öğrenci B'nin tahliye tutumuni bölgelere ayırması

Öğrenci B, kıyıya en yakın agentlar üçün 28 numaralı və yalnızca 60 kişilik rəsmi təxliyə binasının tutumuni korumaya çalışmıştır. Bu noktaya yakın olmakla birlikdə kıyıdan biraz daha uzakta bulunan agentları 86 numaralı yeni hedefe yönlendirmiştir. Böylece herkesin yalnızca en yakın hedefi seçmesi yerine, sınırlı tutumnin kıyıya daha yakın və zamanı daha az olan kişiləre ayrıldığı bir görev paylaşmaı tasarlanmıştır.

Bu tasarım 30 çalıştırmada 1.330,5 ± 8,5 kişi uğurlu təxliyə ortası üretmiş və əsas ssenariyu 642,7 kişi aşmıştır. Bununla belə 86 numaralı binanın tahliye struktursı olaraq kullanılabilirliği və 600 kişilik tutumu real sahə vərisiyle təsdiqlənməmişdir.

Simülasyon şagirdlərin sorun algısını necə değiştirdi?

Simülasyon öncesinde kaydedilən 26 açıqlamanın 24'ü mevcut mekânsal koşullarla, yalnızca 2'si kalabalık davranışıyla ilgiliydi. Zamansal-mekânsal değişim və önlem sonrası durum kategorilərinde hiçbir açıqlama bulunmamıştır.

Simülasyon sonrasında kaydedilən 20 açıqlama dört kategoriye de dtorılmıştır: mevcut mekânsal koşullar 7, zamansal-mekânsal değişim 8, kalabalık davranışı 7 və önlem sonrası durumlar 7 kez kodlanmıştır. Birden fazla kategori içeren açıqlamalar her kategoriye ayrı ayrı dâhil edildiği üçün bu sayıların toplamı 20'yi aşmaktadır.

Simülasyon öncesindeki ifadeler “yollar dar”, “eğim çıkmak zor” və ya “təxliyə binası beklenenden alçak” gibi sabit gözlemlere fokuslanmıştır. Simülasyon sonrasında şagirdlər şu tür ilişkiləri ifade etmeye başlamıştır:

• Kıyıdaki insanlar hedefe ulaştığında binanın tutumunin zaten dolmuş olabiləceği,
• Farklı yürüme sürətları niyəiyle bazı kişilərin geride kalabiləceği,
• Yeni təxliyə binasından başka bir hedefe yönlendirilən insanların yolda tsunamiye yakalanabiləceği,
• Yeni hedef dolduktan sonra içeri giremeyen kişilərin zamanında tahliye olamayabiləceği,
• Belirli bir təxliyə binasında yoğunlaşmanın azaltılması gerektiği.

Bu bulgu, şagirdlərin yalnızca ayrı risk unsurlarını değil; başlangıç zamanı, yürüme süresi, tsunami varışı, hedef tutumu və kalabalıklaşma arasındaki btorlantıları birlikdə düşünmeye başladığını göstərir. Ancaq tədqiqat, bu bilişsel değişimin kalıcı olduğunu, real bir afet sırasındaki davranışı değiştirdiğini və ya yalnızca simulyasiyadan mənbəlandığını kanıtlayan kontrollü bir təlim təcrübəi değildir.

Tədqiqatnın güclü yönleri nelerdir?

• Yerel iştirakçıları hazır nəticələrin alıcısı değil, model və önlem tasarımcısı olaraq mövqelandırmaktadır.
• Saha gözlemi, tehlike haritası, yol şəbəkəsi və dinamik simulyasiyau aynı öğrenme sürecinde birleştirmektedir.
• Yalnızca sürət və başlangıç zamanı değil, tutumye btorlı yön değiştirme gibi koşullu davranış kurallarını dəstəkləyir.
• Temel parametreleri sabit tutarak nəticələrin yapay sürət değişiklikleriyle yükseltilmesini sınırlandırmıştır.
• Her müqayisə edilə bilən tasarımı 30 kez çalıştırarak təsadüfi başlanğıc zamanı və sürətların oluşturduğu dəyişənliği orta və standart yawyla göstərmişdir.
• Başarılı örneklerin yanında kod hatası niyəiyle tamamlanamayan şagird tədqiqatlarını da raporlamıştır.
• Öğrenci, vəli və okul onamı ilə etika komitə razılıqı açıqça qeyd edilmişdir.

Tədqiqatnın məhdudiyyətləri nelerdir?

• Tədqiqat rəyçi qiymətləndirməsindən keçməmiş bir preprinttir.
• Değerlendirme yalnızca 10 şagird, bir okul və tek bir kıyı bölgesiyle sınırlıdır.
• Kontrol grubu, rastgele grup ataması və ya fərqli bir təlim üsuluyle müqayisə yoxdur.
• Algı değişimleri strukturşkan notların betimsel təsnifatsına dayanmakta, istatistiksel anlamlılık testi sunulmamaktadır.
• Yol torı ayrık düyün və btorlantılara indirgenmiş; insan davranışı, tsunami ilərlemesi və karar prosesleri bturşuleştirilmiştir.
• Yeni təxliyə binasının təhlükəsizği, mülkiyeti, erişiləbilirliği, real tutumu və afet anında işletilmesi təsdiqlənməmişdir.
• Başarılı tahliye, agentların modelde belirli bir hedefe ulaşmasına göre müəyyən edilmişdir; yaralanma, panik, araçlar, enkaz, rabitə kesintisi və karmaşık insan qarşılıqlı təsirlerinin tamamı temsil edilmemiştir.
• Üç şagird işlədilə bilən bir önlem tamamlayamamıştır. Bu durum, blok tabanlı ortamda hata bulma və düzeltme desteğine ihtiyaç olduğunu göstərir.
• Model nəticələri real bir tahliye tatbikatı və ya realleşmiş tsunami vərisiyle təsdiqlənməmişdir.

Tədqiqat neyi dəstəkləyir, neyi sübut etmir?

Tədqiqatnın desteklediği nəticə: Bu pilot uygulamada orta məktəb şagirdlərinin çoğu, uzman səviyyəinde programlama və ya coğrafi informasiya sistemi işləməi yapmadan yerel tsunami təxliyə önlemlerini işlədilə bilən bir simulyasiyaa aktarabilmiştir. Simülasyonla tədqiqat, şagirdlərin zamana btorlı değişimler, tutum sorunları, kalabalık davranışı və önlem sonrasında oluşabiləcek yeni riskler hakkında daha ayrıntılı ifadeler üretmesiyle birlikdə görülmüştür.

Tədqiqatnın kanıtlamadığı nəticə: Simülasyondaki sayı artışı, aynı önlemin real bir tsunamide aynı sayıda insanı kurtaractorını göstermez. Tədqiqat yeni seçilən binaların təhlükəsiz olduğunu, şagirdlərin tasarladığı rotaların rəsmi olaraq uygulanabilir olduğunu, sistemin bütün yaş gruplarında aynı başarıyı göstereceğini və ya bu təlimin real afet davranışını kalıcı biçimde iyiləştireceğini sübut etmir.

Tədqiqatnın Yöntemi və Bulguları

Teknik üsul xülasəi

Öğrenci tasarımlarının nicel nəticələri

Aştorıdaki cədvəlda bildirilən artışlar, 687,8 ± 28,2 kişilik əsas simulyasiya ortasına göre hesaplanan model nəticələridır.

En yüksək bildirilən artış Öğrenci E'nin tasarımında +672,7 kişi, en aştorı müqayisə edilə bilən artış isə Öğrenci F'nin tasarımında +401,0 kişi olmuştur. Bu fərqlilıklar simulyasiya üçündeki nəticələrdır və real hayattaki kişi sayısı tahmini olaraq yorumlanmamalıdır.

Öğrenci açıqlamalarının simulyasiya öncesi və sonrası dtorılımı

Simülasyon öncesinde toplam 26, sonrasında toplam 20 açıqlama bulunmaktadır. Bir açıqlama birden fazla kategoriye atanabildiğinden, xüsusilikle simulyasiya sonrası kategori sayımlarının toplamı açıqlama sayısından büyüktür. Bu niyəle cədvəl, btorımsız iştirakçı yüzdeleri və ya bir örütubət testi olaraq dəyərlendirilmemelidir.

Kaynak və Yöntem Notu

Tədqiqatnın ana metindeki tam özgün adı: A Simulation-Based Framework Enabling Local Actors to Design Tsunami Evacuation Countermeasures

Başlık tutarsızlığı: Dosyanın sonundaki başlık sayfasında “A Simulation-Based Framework Empowering Local Actors to Design Tsunami Evacuation Countermeasures” biçimi istifadə edilmişdir. Ana metin və dövriçi bibliyoqraf qeyd “Enabling” biçimini kullandığı üçün bu içerikte ana metindeki sürüm esas alınmıştır. Farklılık yayın öncesinde müəlliflər və ya platform tarafından netleştirilmelidir.

Yazarlar, doğru sıralamayla: Kunihiro Nakahara; Takahiro Kubo; Kensuke Takenouchi; Michinori Hatayama.

Eş birinci müəllif və ya eş katkı: Metinde eş birinci müəlliflık ya da eş katkı bildirimi yer almır.

Sorumlu müəllif: Kunihiro Nakahara — Disaster Prevəntion Research Institute, Kyoto Univərsity.

Kurumsal btorlantılar:

• Kunihiro Nakahara və Michinori Hatayama: Disaster Prevəntion Research Institute, Kyoto Univərsity, Uji, Kyoto, Japonya.
• Takahiro Kubo: College of Education və Typhoon Research and Technology Center, Yokohama National Univərsity, Yokohama, Japonya.
• Kensuke Takenouchi: Typhoon Research and Technology Center, Yokohama National Univərsity, Yokohama; Department of Engineering and Design, Kagawa Univərsity, Takamatsu, Japonya.

DOI:10.2139/ssrn.7169962

Dergi: Hakemli bir dergi adı bu sürümde yer almır.

Yayın platformu: SSRN.

Platform müəssisəcisi: Elsevier.

Yayın yılı: 2026.

Kaynak türü: Özgün tədqiqat içeren preprint və pilot simulyasiya uygulaması.

Hakemlik durumu: Bu tədqiqat bir preprinttir və resenziyadan keçməmişdir. Bulgular bu məhdudiyyət dikkate alınarak okunmalıdır.

Resmî preprint btorlantısı:SSRN tədqiqat kaydı

Etik razılıq: Öğrencilərden, vəlilərden və okul yönetiminden yazılı onam alınmış; tədqiqat Non-medical 2025-85 numarasıyla etika komitə razılıqı almıştır.

Finansman: Tədqiqat JSPS KAKENHI 25K17176 numaralı destek və Kyoto Univərsity Disaster Prevəntion Research Institute 2025 Genel Ortak Tədqiqat Programı 2025GC-07 numaralı destek kapsamında finanse edilmiştir.

Veri erişimi: Bireysel səviyyədeki vərilər onam və etika komitə məhdudiyyətlamaları niyəiyle kamuya açıq değildir. Kimliksizleştirilmiş destekleyici vərilərin, vəri istifadə sözleşmesi tamamlandıktan sonra makul talep üzerine sorumlu müəllifdan alınabiləceği qeyd edilmişdir.

Yapay zekâ istifadə bildirimi: Yazarlar, tədqiqat metninin hazırlanması sırasında ChatGPT'yi İngilizce dil düzenlemesi amacıyla kullandıklarını; içeriği sonradan kendilərinin gözden geçirip düzenlediklerini və sorumluluğunu üstlendiklerini açıqlamıştır.

Tablo numaralandırma notu: Ana metin, simulyasiya öncesi və sonrası açıqlama təsnifatlarına Tablo 4 və Tablo 5 olaraq gönderme yapmaktadır. İlgili cədvəl başlıklarında isə yeniden Table 1 və Table 2 numaraları istifadə edilmişdir. Bu editoryal tutarsızlık bilimsel nəticələri değiştirmese de nihai sürümde düzeltilmelidir.

Bu türk dili açıqlama yüklenen tədqiqatın metni, üsullari, cədvəlları, simulyasiya görselleri və ekleri esas alınarak hazırlanmışdır. Tədqiqatda bulunmayan bilimsel nəticələr, real sahə başarısı iddiaları və ya klinik və ticari çıkarımlar eklenmemiştir. Dış mənbəlar yalnızca DOI və SSRN platform kimliyinin bibliyoqraf kontrolü üçün istifadə edilmişdir.

Tədqiqatnın əsas məhdudiyyətləri; küçük örneklem, tek okul və tek bölge, kontrol grubunun bulunmaması, nəticələrin simulyasiya fərziyyəlarına btorımlı olması, yeni tahliye strukturlarının real təhlükəsizlik və tutum koşullarının doğrulanmaması, üç şagirdnin işlədilə bilən program tamamlayamaması və real yaşam tahliye başarısının sınanmamış olmasıdır. Simülasyonda başarılı görülen bir önlem, real afet koşullarında otomatik olaraq təhlükəsiz və ya uygulanabilir kabul edilmemelidir.