Bu tədqiqat beynəlxalq elm və ali təhsil əməkdaşlığının yalnız dövlətlər və ya beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən verilən rəsmi qərarlarla idarə olunmadığını; elmi normalar, ekspert şəbəkələri, universitet–sənaye–dövlət münasibətləri, think tank-lər və beynəlxalq universitet reytinqləri kimi daha səpələnmiş mexanizmlərin də institutların davranışını formalaşdırdığını müdafiə edən konseptual hesabatdır.

Tədqiqatın nəzəri onurğası iki əsas yanaşmadan ibarətdir. Robert Mertonun elmin normativ quruluşu elmi fəaliyyətin hansı normalara söykənməli olduğunu izah etdiyi halda, Michel Foucault-nun governmentality, yəni idarəçilik anlayışı institutların həmişə birbaşa əmr yolu ilə deyil, müəyyən uğur standartlarını daxililəşdirərək öz davranışlarını necə yenidən tənzimləyə biləcəyini izah etmək üçün istifadə olunur.

Mənbə həmçinin universitet, sənaye və dövlət orqanları arasındakı münasibəti Triple Helix modeli ilə; UNESCO-nun elm siyasətinə tarixi təsirini Martha Finnemore-un təhlili ilə; think tank-lərin qlobal ekspertiza dövriyyəsindəki aralıq mövqeyini James McGann-ın tədqiqatlarından çıxış edərək nəzərdən keçirir. Universitet reytinqləri isə tədqiqat yönümlü və beynəlxalq görünürlüğü yüksək olan “uğurlu universitet” modelini görünən etməklə institutların strategiyalarını bu modelə uyğun yenidən qurmasına səbəb ola bilən özünüidarəetmə aləti kimi şərh edilir.

Tədqiqatın nəticəsi qlobal elm və ali təhsil idarəetməsinin iki qatdan ibarət olduğu yönündədir: beynəlxalq təşkilatlar, statistik koordinasiya və ekspert vasitəçiliyi kimi daha görünən və formal mexanizmlər; habelə müqayisə, reytinq və standartların institutlar tərəfindən daxililəşdirilməsinə əsaslanan daha səpələnmiş özünüidarəetmə mexanizmləri. Bu çərçivə empirik səbəbiyyət sınağı deyil, müasir elm sisteminin necə koordinasiya olunduğunu izah etməyə çalışan nəzəri oxunuşdur.

Mertona Görə Elmi Fəaliyyəti Hansı Normalar Daşıyır?

Mənbənin istifadə etdiyi Robert Merton çərçivəsində elmi fəaliyyətin normativ quruluşu bir-biri ilə bağlı dörd prinsipə söykənir: universalizm, kommunalizm, təmənnasızlıq və mütəşəkkil skeptisizm. Bu prinsiplər alimlərin hər şəraitdə faktiki necə davrandığını təsvir edən dəyişməz təbiət qanunları deyil; elmi fəaliyyətin ideal işləmə qaydasına dair normativ gözləntilərdir.

Mənbə mütəşəkkil skeptisizm prinsipini Karl Popperin yanlışlana bilmə düşüncəsi ilə əlaqələndirir. Elmi iddianın elmi xarakterinin mühüm ünsürlərindən biri onun yeni müşahidələr və ya sınaqlar qarşısında yanlış olduğunun göstərilə bilməsinə prinsipcə açıq olmasıdır.

Bu normalar qlobal elm üçün niyə vacibdir?

Elmi tədqiqat müəyyən ölkələrdə, universitetlərdə və ya laboratoriyalarda aparılsa da, elmi iddialar əksər hallarda milli sərhədlər daxilində qapalı qalmır. Tədqiqatçılar birgə nəşrlər hazırlayır, nəticələri bir-birinin işləri ilə müqayisə edir, böyük infrastrukturları paylaşır və oxşar qiymətləndirmə proseslərində iştirak edirlər.

Bu vəziyyət beynəlxalq koordinasiya üçün yalnız hüquqi sazişlərin deyil, ortaq elmi davranış normalarının da vacib olduğunu göstərir. Universalizm müxtəlif ölkələrdən gələn tədqiqatların ortaq meyarlarla qiymətləndirilməsini; kommunalizm bilik yığımının dövriyyəsini; mütəşəkkil skeptisizm isə beynəlxalq tədqiqat ictimaiyyətinin bir-birini tənqid edə bilməsini mümkün edən normativ zəmini yaradır.

Bazar təzyiqi elmi normalarla necə gərginlik yarada bilər?

Mənbə elmi fəaliyyətin milli elm siyasətləri və bazar əsaslı tətbiqlərlə getdikcə daha sıx münasibətlər qurduğunu bildirir. Universitetlər tədqiqat maliyyələşdirilməsi, özəl sektor tərəfdaşlıqları, patentlər, beynəlxalq görünürlük və rəqabət kimi hədəflərlə üz-üzədir.

Bu quruluş elmi normaların aradan qalxması demək deyil. Tədqiqatın sualı elmi bilik istehsalının əməkdaşlıq və açıq tənqid kimi normaları ilə iqtisadi rəqabət, institusional performans və milli strategiya təzyiqlərinin eyni sistem daxilində necə yanaşı mövcud olmasıdır.

Triple Helix Modelində Universitet, Sənaye və Dövlət Necə Birlikdə İşləyir?

Triple Helix modeli innovasiya istehsalını üç əsas institusional sahə arasındakı qarşılıqlı təsirlə izah edir: universitetlər elmi bilik istehsal edir, sənaye bu biliyi tətbiqlərə və iqtisadi fəaliyyətə çevirir, dövlət orqanları isə tədqiqat və innovasiya üçün hüquqi və institusional mühit yaradır.

Model bir ölkənin sərhədləri daxilində düşünüldükdə üç aktor arasındakı qarşılıqlı təsirin böyük hissəsi milli institutlar tərəfindən koordinasiya edilə bilər. Lakin universitetlər, şirkətlər və dövlət qurumları müxtəlif ölkələrdən olduqda yeni bir koordinasiya qatı meydana çıxır.

Mənbə bu nöqtədə beynəlxalq təşkilatların əhəmiyyətini vurğulayır. Bu təşkilatlar müxtəlif milli sistemlərin universitetləri, firmaları və dövlət orqanları arasında ortaq bilik, siyasət, məlumat və əməkdaşlıq zəmini yarada bilər.

Tədqiqat yönümlü universitetlər niyə fərqli mövqedədir?

Mənbə Triple Helix modelindən universitetlərin beynəlxalq rəqabətdəki mövqeyini izah etmək üçün də istifadə edir. Tədqiqat istehsalı, sənaye əlaqələri və dövlət tərəfindən dəstəklənən innovasiya ekosistemlərinə daha çox inteqrasiya olunan tədqiqat yönümlü universitetlər beynəlxalq elm şəbəkələrində daha mərkəzi mövqelər əldə edə bilər.

Əsasən təhsil verməyə yönələn institutların funksiyası daha az əhəmiyyətli deyil; lakin tədqiqat nəticələri, beynəlxalq tərəfdaşlıqlar və istinad performansı kimi meyarların önə çıxdığı qlobal rəqabət mühitində eyni görünürlük mexanizmlərinə malik olmaya bilərlər.

UNESCO və Think Tank-lər Qlobal Elm İdarəetməsində Necə Rol Oynayır?

Mənbə UNESCO-nu dövlətlərin üzərində birbaşa elm siyasətini müəyyən edən qlobal idarəetmə mərkəzi kimi deyil; statistika, ekspertiza, tövsiyə və ortaq normaların dövriyyəsi vasitəsilə milli elm və təhsil sistemlərinin koordinasiyasına töhfə verən beynəlxalq aktor kimi nəzərdən keçirir.

UNESCO-nun tarixi təsiri

Tədqiqat Martha Finnemore-un təhlilinə əsaslanaraq UNESCO-nun elm və təhsil idarəçiliyində bürokratik və statistikaya əsaslanan yanaşmaların yayılmasına töhfə verdiyini bildirir.

Bu yanaşmada milli idarəetmələr elm və təhsil haqqında müntəzəm məlumat toplayır, aidiyyəti nazirliklər və dövlət qurumları yaradır və siyasət hazırlama proseslərində müqayisə edilə bilən məlumatdan istifadə edir. Beynəlxalq təşkilatlar isə texniki ekspertiza, statistik çərçivə və məsləhət təmin edə bilər.

Lakin mənbə bu münasibəti milli suverenliyin aradan qalxması kimi izah etmir. Elmin müəyyən ölkədə necə təşkil ediləcəyi və yönləndiriləcəyi ilə bağlı mühüm səlahiyyətlər milli hökumətlərdə qalmağa davam edir.

Açıq elm qlobal koordinasiyada harada dayanır?

Tədqiqatın mənbələri arasında UNESCO-nun 2021 Open Science Recommendation sənədi də yer alır. Açıq elm yanaşması elmi bilik, məlumat, nəşr, infrastruktur və tədqiqat proseslərinə daha geniş çıxış təmin etməyi və beynəlxalq bilik bərabərsizliklərini azaltmağı hədəfləyən qlobal normativ çərçivə təqdim edir.

Bu vəziyyət Mertonun ortaq bilik istehsalı anlayışı ilə müasir elm siyasətləri arasında əlaqə qurmağa imkan verir. Bununla yanaşı, açıq elmin tətbiq forması milli qanunvericilik, tədqiqat infrastrukturu, maliyyələşdirmə imkanları və fənlərə görə dəyişə bilər.

Think tank nədir və niyə aralıq mövqedədir?

Mənbə think tank-ləri tədqiqat və təhlil istehsal edən, lakin klassik universitet quruluşundan fərqli şəkildə ekspert icmaları, siyasət hazırlayanlar, biznes dünyası, media və vətəndaş cəmiyyəti arasında vasitəçilik edən institutlar kimi araşdırır.

Jurnalist aktual inkişafla bağlı ekspert rəyi axtardıqda, dövlət qurumu müəyyən mövzuda siyasət təhlili istədikdə və ya beynəlxalq müzakirə üçün müqayisəli məlumat lazım olduqda think tank-lər bilik ötürülməsinin aralıq düyünlərinə çevrilə bilər.

Bir think tank necə qlobal ola bilər?

Mənbə think tank sayındakı artımı vətəndaş cəmiyyətinin müstəqil təhlil tələbi, müəssisələrin sərhədlərarası fəaliyyətlərinin genişlənməsi və modernləşmə ilə birlikdə ekspert biliyinə tələbatın artması ilə əlaqələndirir.

Altmetrics nəyi dəyişir?

Elmi təsirin ənənəvi ölçülməsində istinad sayları mühüm yer tutur. Mənbə buna əlavə olaraq tədqiqatın ictimai sahədə dövriyyəsini izləyən altmetrik göstəricilərdən bəhs edir.

Bu göstəricilər tədqiqatın yalnız akademik məqalələrdə neçə dəfə istinad aldığını deyil, ensiklopedik internet mənbələri və ya sosial media kimi daha geniş ictimai mühitlərdə nə dərəcədə müzakirə olunduğunu izləməyə çalışır.

Bu ölçmələrin elmi keyfiyyətlə eyni şey olduğu nəticəsi çıxarılmamalıdır. Mənbə onları daha geniş ictimai əlçatanlığın ölçülməsinə yönəlmiş yeni göstərici kateqoriyası kimi nəzərdən keçirir.

Beynəlxalq tələbələr necə bir əlaqə yarada bilər?

Tədqiqat beynəlxalq tələbə mobilliyini də elm, təhsil və daha geniş beynəlxalq münasibətlər arasındakı əlaqələrdən biri kimi nəzərdən keçirir. Başqa ölkədə təhsil alan tələbənin daha sonra öz ölkəsinə qayıtması, təhsil aldığı institut və ölkə ilə uzunmüddətli akademik və ictimai əlaqələr daşımasına səbəb ola bilər.

Mənbə bunu məcburedici olmayan uzunmüddətli təsir mexanizmi kimi müzakirə edir. Bunun bütün tələbələrdə və ya bütün ölkələrdə eyni nəticəni doğurduğunu göstərən empirik təhlil təqdim etmir.

Universitet Reytinqləri Niyə Bir “İdarəçilik” Mexanizmi Kimi Şərh Edilir?

Mənbə Michel Foucault-nun idarəçilik anlayışından istifadə edərək beynəlxalq universitet reytinqlərinin institutlara birbaşa əmr vermədən, uğurlu universitetin necə görünməli olduğuna dair müqayisə edilə bilən model yaratmaqla universitetlərin öz strategiyalarını bu standartlara uyğun yenidən tənzimləməsinə səbəb ola biləcəyini müdafiə edir.

Foucault-nun üç hakimiyyət forması

Reytinq birbaşa əmr vermədən davranışı necə dəyişə bilər?

Reytinq təşkilatı universitetə “daha çox beynəlxalq birgə nəşr hazırlamalısınız” və ya “tədqiqat potensialınızı artırmağa məcbursunuz” şəklində hüquqi əmr verməyə bilər. Lakin tədqiqat istehsalını, istinad görünürlüğünü, beynəlmiləlləşməni və ya institusional nüfuzu prestijlə əlaqələndirdikdə universitetlər bu performans sahələrini öz strateji hədəflərinə çevirə bilər.

Mənbə baxımından idarəçilik məhz burada meydana çıxır: kənardakı standartın davamlı olaraq birbaşa tətbiq edilməsinə ehtiyac qalmadan institut öz davranışını standarta görə izləməyə və yenidən tənzimləməyə başlayır.

“Dünya standartlı universitet” modeli

Tədqiqatın şərhinə görə beynəlxalq reytinqlər müəyyən universitet modelini görünən edir: yüksək tədqiqat istehsalı, beynəlxalq istinad görünürlüğü və geniş sərhədlərarası akademik əlaqələr.

Bu vəziyyət tarixən əsasən tədrisə və ya müəyyən peşə ixtisaslarına yönəlmiş institutların belə tədqiqat potensialını artırmağa çalışmasına səbəb ola bilər.

Lakin bu, reytinqlərin bütün universitetləri mexaniki şəkildə eyni quruluşa çevirdiyini göstərmir. İnstitutların resursları, tarixləri, vəzifələri və milli ali təhsil sistemləri bir-birindən fərqlidir. Mənbə də tam çevrilmənin uzun və çətin proses ola biləcəyini bildirir.

Reytinqlər yalnız tədqiqatı ölçür?

Mənbənin vurğusu tədqiqat yönümlü model üzərindədir. Bu vurğu universitet reytinqlərinin daha geniş performans sistemləri olduğu gerçəyi ilə birlikdə oxunmalıdır. Mənbənin əsas nəzəri iddiası hər bir reytinqin tək bir göstəricidən istifadə etməsi deyil; beynəlxalq müqayisənin institutların hansı performans xüsusiyyətlərini vacib saymalı olduğu barədə davranışsal istinad yarada bilməsidir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Bu Tədqiqat Qlobal Elm İdarəetməsini Necə Təhlil Edir?

Tədqiqat yeni sorğu, eksperiment, müsahibə, bibliometrik məlumat dəsti və ya statistik model yaratmır. Onun metodu elm sosiologiyası, beynəlxalq münasibətlər, innovasiya tədqiqatları və Foucaultçu siyasi nəzəriyyədən seçilmiş ədəbiyyatı vahid konseptual çərçivədə birləşdirməkdir.

Mənbənin ikiqat idarəetmə modeli

Mənbənin əsas töhfəsi bu iki mexanizmi bir-birinin alternativi kimi deyil, eyni qlobal elm sisteminin birlikdə işləyən qatları kimi göstərməsidir.

Modeldə aktorlar arasındakı münasibət

Universitetlər yeni bilik istehsal edir; sənaye onun tətbiq sahələrini genişləndirə bilər; milli dövlətlər hüquqi və maliyyə şərtlərini tənzimləyir; beynəlxalq təşkilatlar ortaq norma və məlumat sistemlərinin inkişafını dəstəkləyə bilər; think tank-lər elm ilə dövlət siyasəti arasında tərcümə və vasitəçilik edə bilər; reytinqlər isə institutların öz performanslarını beynəlxalq müqayisə daxilində qiymətləndirməsini təşviq edə bilər.

Bu münasibətlərin heç birinin birtərəfli və ya mexaniki olduğu göstərilməyib. Hesabat onları bir-biri ilə əlaqəli idarəetmə mexanizmləri kimi nəzəri şəkildə təşkil edir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi şərhlər

• Beynəlxalq elmi əməkdaşlıq yalnız tədqiqatçılar arasındakı şəxsi münasibətlərə endirilə bilməyəcək qədər institutlaşıb.
• Elmi fəaliyyət milli sistemlər daxilində aparılsa belə, qiymətləndirmə və əməkdaşlıq normaları sərhədlərarası xarakter daşıya bilər.
• Beynəlxalq təşkilatlar elm siyasətinin koordinasiyası üçün məlumat, məsləhət və normativ çərçivələr təmin edə bilər.
• Think tank-lər ekspert icmaları ilə qərarvericilər və ictimai müzakirə arasında vasitəçilik edə bilər.
• Beynəlxalq universitet reytinqləri institutların özlərini qlobal müqayisə meyarları üzərindən qiymətləndirməsinə töhfə verə bilər.
• Tədqiqat yönümlü universitet modeli beynəlxalq ali təhsil rəqabətində mühüm istinad nöqtəsinə çevrilə bilər.

Tədqiqatın sübut etmədiyi nəticələr

• Beynəlxalq təşkilatların milli elm siyasətlərini tamamilə nəzarətdə saxladığı göstərilməyib.
• Universitet reytinqlərinin bütün universitetlərə eyni təsiri yaratdığı empirik şəkildə sınaqdan keçirilməyib.
• Reytinqlərin universitet davranışının yeganə səbəbi olduğu göstərilməyib.
• Tədqiqat yönümlü universitet modelinin tədris yönümlü bütün institutlardan üstün olduğu nəticəsinə gəlinməyib.
• Think tank sayının artmasının tək bir səbəbdən qaynaqlandığı göstərilməyib.
• Beynəlxalq tələbə mobilliyinin hər vəziyyətdə müəyyən siyasi və ya ictimai təsir yaratdığı sübut olunmayıb.
• Formal idarəetmə ilə idarəçilik arasındakı ikiqat bölgü empirik ölçüm modeli kimi təsdiqlənməyib.

Əsas gərginlik: elmi normalar və performans təzyiqləri

Hesabat boyunca təkrarlanan problem elmin ortaq bilik, universal qiymətləndirmə və tənqidi sınaq normalarının rəqabət, maliyyələşdirmə, milli strategiya, bazar ehtiyacları və institusional prestij təzyiqləri ilə eyni sistem daxilində yanaşı işləməsidir.

Beynəlxalq elm idarəetməsinin çətinliyi bu təzyiqlərdən birini tamamilə aradan qaldırmaq deyil. Mənbənin son bölməsinə görə açıq elm prinsiplərinin, etik qoruyucuların və balanslı reytinq metodologiyalarının inkişaf etdirilməsi elmi əməkdaşlıq ilə performans sistemləri arasındakı gərginliyin idarə olunmasında mühüm olaraq qalacaq.

Ən mühüm şərh sərhədi

“Universitet reytinqləri idarəçilik mexanizmidir” cümləsi ölçülmüş fiziki fakt və ya statistik nəticə deyil. Bu, Foucault-nun anlayışının ali təhsil sahəsinə tətbiqi ilə yaradılmış nəzəri şərhdir.

Eyni şəkildə UNESCO, think tank-lər və ya beynəlxalq tələbə mobilliyi ilə bağlı bölmələr də bu hesabatda yeni empirik məlumatla sınaqdan keçirilməyib. Tədqiqatın elmi dəyəri yeni məlumat istehsal etməsindən deyil, müxtəlif ədəbiyyatları vahid idarəetmə arxitekturasında bir araya gətirməsindən qaynaqlanır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq:Global Governance and Governmentality in International Science and Higher Education Cooperation.

Müəllif: Elizaveta Naumenko.

Sənəddə verilən akademik məlumat: Master's Degree in International Relations.

Qurum: MGIMO University.

Tədqiqat növü: Konseptual / nəzəri akademik hesabat.

Resenziya vəziyyəti: Mənbə sənəddə resenziya barədə məlumat verilməyib; resenziyalı məqalə olduğu fərz edilməyib.

Nəşr tarixi: Mənbə sənəddə açıq tarix göstərilməyib.

DOI: Mənbə sənəddə göstərilməyib.

Jurnal / cild / nömrə: Mənbədə verilməyib.

Lisenziya: Yüklənmiş sənəddə təsdiqlənə bilən Creative Commons və ya başqa açıq lisenziya bəyanı olmadığından təkrar istifadə icazəsi fərz edilməyib.

Əsas nəzəri mənbələr: Robert K. Mertonun elmin normativ quruluşu; Karl Popperin elmi yanlışlana bilmə yanaşması; Henry Etzkowitz və Loet Leydesdorffun Triple Helix modeli; Martha Finnemore-un UNESCO və elm siyasəti üzrə işi; Michel Foucault-nun idarəçilik anlayışı.

İnstitusional mənbələr: UNESCO Recommendation on Open Science; James G. McGann-ın 2020 Global Go To Think Tank Index Report-u; Times Higher Education World University Rankings.

Məlumat istehsalı: Tədqiqat yeni eksperimental, sorğu, müsahibə və ya bibliometrik məlumat dəsti istehsal etmir.

Verianla metod qeydi: Bu məzmun mənbə mətnin tam tərcüməsi və ya paraqraf-paraqraf yenidən yazılması deyil. Mənbənin nəzəri aktorları, anlayışları, mexanizmləri və nəticə sərhədləri ayrılıb; müstəqil öyrədici izah arxitekturasında yenidən qurulub. Mənbədə empirik olaraq sınaqdan keçirilməyən Foucaultçu şərhlər açıq şəkildə nəzəri şərh kimi qorunub, mənbədə olmayan səbəb-nəticə və ya normativ nəticələr əlavə edilməyib.