Tədqiqatın əsas problemi TikTok-un niyə yalnız əyləncə tətbiqi kimi deyil, bəzi cəmiyyətlərdə daha dərin rəqəmsal sığınacaq, görünürlük sahəsi və ekzistensial qaçış mexanizmi kimi işlədiyi sualıdır. Müəllif sosial media istifadəsini klassik “insanlar əylənmək üçün tətbiqdən istifadə edir” izahından kənara çıxarır. Onun fikrincə, xüsusilə qısa video platformaları alqoritmik strukturları sayəsində istifadəçini təkcə məzmun istehlakçısı deyil, özünü davamlı şəkildə yenidən formalaşdıran, platformaya uyğunlaşan və görünürlük naminə davranışını tənzimləyən bir varlığa çevirir.

Bu yanaşmanın mərkəzində CM-PIM modeli dayanır. Model rəqəmsal mühiti sadə ünsiyyət vasitəsi kimi deyil, öz daxili qanunları ilə işləyən qapalı varoluş sistemi kimi görür. Bu baxışda alqoritmlər yalnız məzmunu sıralayan texniki vasitələr deyil; istifadəçinin nə görəcəyini, nəyin dəyərli sayılacağını, hansı davranışların mükafatlandırılacağını və hansı mənlik formalarının görünür olacağını müəyyənləşdirən struktur qüvvələrdir.

Tədqiqatda CM-PIM modelinin riyazi qanunu aşağıdakı kimi verilir:

\[ V(t) = e^{(\beta-\alpha)t} \]

Bu formulda V(t) zaman ərzində rəqəmsal görünürlük, yayılma və ya platforma təsirinin böyüklüyünü təmsil edən dəyişən kimi oxuna bilər. t zamanı ifadə edir. e təbii eksponensial artım bazasıdır. Formulda yer alan β və α dəyişənləri mənbə mətndə ayrıca ətraflı şəkildə müəyyən edilməmişdir; lakin modelin ümumi məntiqində β−α fərqi artımı sürətləndirən və yavaşladan qüvvələr arasındakı xalis fərq kimi işləyir. Əgər β, α-dan böyükdürsə, ifadə zamanla eksponensial şəkildə böyüyür; yəni kiçik başlanğıc təsirləri belə zaman ərzində çox böyük görünürlük və yayılma nəticələrinə çevrilə bilər.

Bu formulun gündəlik mənası budur: Rəqəmsal platformalarda yayılma həmişə düz xətt kimi artmır. Bəzi sistemlərdə kiçik bir məzmun, kiçik bir davranış və ya kiçik bir qarşılıqlı əlaqə alqoritmik çoxaltma mexanizmi sayəsində sürətlə böyüyə bilər. TikTok kimi qısa video platformalarında bu vəziyyət daha qabarıq ola bilər; çünki məzmun qısadır, istehlakı sürətlidir, yenidən istehsalı asandır və alqoritmik sınaq-yayılma dövrü çox intensivdir.

Tədqiqatın ilk əsas anlayışı exponential explosion, yəni eksponensial partlayışdır. Bu anlayış qısa video platformalarının böyüməsini yalnız istifadəçi sayı ilə izah etmir. Əsas vurğu platformanın struktur olaraq yayıla bilən məzmun istehsalına və həmin məzmunların sürətlə çoxaldılmasına uyğun olmasına edilir. Yəni TikTok-un uğuru yalnız “insanlar bu məzmunları sevir” şəklində deyil; “platformanın arxitekturası məzmunları alqoritmik olaraq çoxaltmağa çox uyğundur” şəklində şərh olunur.

Müəllif buna görə TikTok-u Complete Exponential Medium, yəni tam eksponensial mühit adlandırır. Bu anlayışla TikTok-un üç ölçüsü birləşdirilir: istifadəçi miqyası, istifadə dərinliyi və texniki məzmun istehsalı infrastrukturu. Tədqiqata görə TikTok-un 2 milyard aylıq aktiv istifadəçi həddini keçməsi miqyas ölçüsünü; gündəlik 95 dəqiqə orta istifadə və bəzi bazarlarda ayda 44 saatdan çox istifadə dərinlik ölçüsünü; redaktə alətləri, AR filtrləri və generativ süni intellekt alətləri isə texniki çoxaltma infrastrukturunu göstərir.

Tədqiqatda TikTok-un Facebook-la müqayisədə 20 dəfədən çox qarşılıqlı əlaqə üstünlüyü göstərdiyi də bildirilir. Müəllif bunu klassik sosial media qarşılıqlı əlaqəsindən fərqli alqoritmik sıxlaşma kimi oxuyur. Burada vacib olan yalnız neçə nəfərin hesab açması deyil. İstifadəçinin nə qədər müddət qalması, nə qədər məzmun yaratması, nə qədər sürətlə geribildirim alması və platformanın onu təkrar-təkrar məzmun yaratmağa necə təşviq etməsi də əhəmiyyətlidir.

Bu məqamda tədqiqatın ikinci əsas anlayışı olan self-dissolution, yəni mənliyin çözülməsi işə düşür. Bu anlayış istifadəçinin platformadan sadəcə istifadə etmədiyini; zamanla öz ifadə tərzini, görünürlük arzusunu, sosial dəyər qavrayışını və gündəlik varoluşunu alqoritmik mühitə uyğun şəkildə yenidən qurduğunu izah edir. Müəllif xüsusilə marginallaşmış cəmiyyətlərdə platforma istifadəsini “əyləncə” deyil, existential migration, yəni ekzistensial miqrasiya kimi şərh edir.

“Ekzistensial miqrasiya” ifadəsi tədqiqatın ən güclü və ən mübahisəli anlayışlarından biridir. Burada fiziki köçdən söhbət getmir. İstifadəçi bədəncə yaşadığı ölkədə, şəhərdə və ya məhəllədə qalır; lakin tanınma, dəyər görmə, özünü ifadə etmə və ümid yaratma baxımından alqoritmik platformaya yönəlir. Maddi dünya yavaş, məhdudlaşdırıcı, iyerarxik və maneə yaradan görünərkən; alqoritmik dünya sürətli, ani, görünürlük vəd edən və insana bir növ rəqəmsal qarşılıq verən sahəyə çevrilir.

Tədqiqatın İraqı “ontoloji laboratoriya” kimi nəzərdən keçirməsi məhz buna görə vacibdir. Müəllif İraqda TikTok-un yüksəlişini yalnız sosial media bazarı baxımından deyil, maddi reallıq ilə insan arzuları arasındakı böyük boşluq üzərindən qiymətləndirir. Mətnə görə İraqda 2025-ci ilin əvvəli etibarilə 34.3 milyon sosial media istifadəçisi vardır və bu rəqəm ümumi əhalinin %73.8-nə uyğun gəlir. TikTok-un 2023-cü ildə 23.88 milyon istifadəçidən 2025-ci ildə 34.3 milyon istifadəçiyə yüksəldiyi və tək bir ildə 2.35 milyon istifadəçi əlavə etdiyi bildirilir.

Müəllif bu rəqəmləri “istehlakçı seçimi” kimi deyil, ictimai qaçış siqnalı kimi şərh edir. Onun fikrincə, işsizlik, marginallaşma, tanınma çatışmazlığı, qapalı gələcək gözləntisi və maddi dünyadakı yavaş irəliləyiş istifadəçiləri alqoritmik dünyaya doğru çəkir. Buna görə TikTok tədqiqatda algorithmic homeland, yəni alqoritmik vətən adlandırılır. Bu ifadə platformanın yalnız bir tətbiq deyil, insanın özünü daha görünən, daha sürətli və daha çox təsdiqlənmiş hiss edə bildiyi alternativ varoluş zəmini kimi işlədiyini bildirir.

Lakin burada ehtiyatlı olmaq lazımdır. Tədqiqatın bu şərhi birbaşa fərdlərin psixoloji ölçmələrindən, klinik müsahibələrdən və ya sorğu məlumatlarından çıxmır. Müəllif makro platforma istifadə məlumatlarını CM-PIM nəzəriyyəsi ilə şərh edir. Buna görə “İraqdakı hər TikTok istifadəçisi ekzistensial qaçış yaşayır” kimi nəticəyə gəlmək düzgün olmaz. Tədqiqatın dediyi budur ki, yüksək intensivlikli istifadə ictimai səviyyədə belə nəzəri göstərici kimi oxuna bilər.

Məqalənin ölkələrarası müqayisəli bölməsi İraq nümunəsinin tək bir istisna olub-olmadığını, yoxsa daha geniş nümunənin bir hissəsini təşkil edib-etmədiyini müzakirə edir. Tədqiqat on ölkəni nəzərdən keçirir: İraq, Misir, Ukrayna, Sudan, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Qətər, İsveç, Danimarka, Almaniya və Albaniya. Bu ölkələr iqtisadi təsnifat, əhali, internet/sosial media penetrasiyası, TikTok istifadə intensivliyi və təxmini reallıq-arzu boşluğu baxımından müqayisə edilir.

Tədqiqatda reality-aspiration gap anlayışı insanların yaşadığı maddi reallıq ilə ümid, arzu, tanınma və gələcək gözləntisi arasındakı fərqi ifadə edir. Əgər cəmiyyətdə gənclərin böyük gözləntiləri olsa da, iş, gəlir, sosial mobillik və tanınma imkanları məhduddursa, bu boşluq böyüyür. Müəllifin iddiasına görə bu boşluq böyüdükcə TikTok kimi alqoritmik platformaların cazibəsi də artır.

Cədvəldə İraq “developing/middle-income” kimi, təxminən 46.5 milyon əhali ilə, yüksək sosial media istifadəsi və çox yüksək TikTok istifadə intensivliyi ilə göstərilir. İstifadə intensivliyi “>3 hrs/day”, yəni gündə 3 saatdan çox kimi qeyd olunur və reallıq-arzu boşluğu “very large” kimi təsnif edilir. Misirdə sosial media penetrasiyası %43.4 kimi verilir və TikTok istifadə intensivliyi “very high” kimi təsnif olunur. Ukrayna müharibənin təsiri altındakı inkişaf etməkdə olan ölkə kimi nəzərdən keçirilir; TikTok istifadəsinin əhalinin %67-sinə çatdığı bildirilir. Albaniya da yüksək TikTok istifadə intensivliyi və böyük reallıq-arzu boşluğu ilə təsnif edilir.

Bunun əksinə, İsveç, Danimarka və Almaniya kimi yüksək gəlirli rifah cəmiyyətləri aşağı boşluqlu nümunələr kimi təqdim olunur. İsveçdə TikTok artımının +%12, Danimarkada +%15 olduğu bildirilir. Almaniya üçün istifadə Avropa ortalaması daxilində və aşağı kimi qiymətləndirilir. Müəllif bu vəziyyəti belə şərh edir: Maddi reallıq ilə gözlənti arasındakı boşluq daha dar olduqda TikTok istifadəsi daha çox funksional və ya əyləncə məqsədli qalır; insanın kollektiv şəkildə alqoritmik sahəyə “köç etməsinə” ehtiyac qalmır.

Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri nümunəsi tədqiqatda xüsusi əks hal kimi təqdim olunur. BƏƏ-də internet və sosial media çıxışı demək olar ki, universal səviyyədədir; buna baxmayaraq TikTok istifadə intensivliyi İraqdakı kimi ekzistensial qaçış şəklində şərh edilmir. İstifadə “moderate”, yəni daha mülayim və çoxplatformalı davranış daxilində qiymətləndirilir. Müəllif bu fərqdən çıxış edərək belə iddia edir: Müəyyənedici olan yalnız internet çıxışı və ya zənginlik deyil; platformaya yönəlmənin keyfiyyətini müəyyən edən amil maddi reallıq ilə ekzistensial gözlənti arasındakı gərginliyin xarakteridir.

Bu fərq tədqiqatın ən mühüm konseptual töhfələrindən biridir. TikTok-da keçirilən vaxtın “miqdarı” qədər həmin vaxtın “keyfiyyəti” də vacibdir. Bir insan platformadan dincəlmək, əylənmək və ya məlumat almaq üçün istifadə edə bilər. Başqa bir insan üçün eyni platforma maddi dünyada tapa bilmədiyi görünürlük, status, tanınma və ya qaçış hissini təmin edən əsas sahəyə çevrilə bilər. Müəllif bu fərqi “leisure versus escape”, yəni asudə vaxt/əyləncə ilə qaçış arasındakı fərq kimi şərh edir.

Tədqiqatın cədvəl bölməsi oxucu baxımından xüsusilə əhəmiyyətlidir; çünki nəzəri iddianı ölkələrarası nümunəyə bağlayır. Cədvəldə yüksək boşluqlu ölkələrdə TikTok istifadə intensivliyinin daha yüksək, aşağı boşluqlu rifah cəmiyyətlərində isə artım və istifadə intensivliyinin daha yavaş və ya daha parçalı olduğu göstərilməyə çalışılır. Lakin cədvəl statistik reqressiya, səbəbiyyət testi və ya fərdi sorğu analizi əvəzinə müqayisəli təsviri xarakter daşıyır. Buna görə cədvəl güclü müzakirə zəmini yaradır; lakin təkbaşına qəti səbəbiyyət sübutu hesab edilməməlidir.

Tədqiqatın nəticə bölməsində müəllif iki əsas təklifin dəstəkləndiyini müdafiə edir. Birincisi, TikTok-un qısa video formatı və alqoritmik quruluşu səbəbindən “Complete Exponential Medium” kimi görülə bilməsidir. İkincisi isə yüksək marginallaşma və böyük reallıq-arzu boşluğu olan cəmiyyətlərdə TikTok istifadəsinin daha intensiv olması və bunun “self-dissolution” hipotezini dəstəkləməsidir.

Bu məqamda tədqiqatın elmi dəyərini düzgün mövqeləndirmək lazımdır. Məqalə rəqəmsal platforma istifadəsini yalnız texnologiya, marketinq və ya istifadəçi vərdişi baxımından deyil; sosial bərabərsizlik, ekzistensial gərginlik və rəqəmsal mənlik anlayışları üzərindən nəzərdən keçirir. Bu baxımdan güclü nəzəri çərçivə və müzakirə təklif edir. Lakin eyni zamanda iddiaları çox geniş və fəlsəfi yüklüdür. “Mənliyin çözülməsi”, “alqoritmik vətən”, “ontoloji miqrasiya” kimi anlayışlar birbaşa ölçülməsi çətin anlayışlardır. Tədqiqat bu anlayışları platforma məlumatları ilə əlaqələndirir; lakin anlayışların fərd səviyyəsindəki psixoloji qarşılıqlarını birbaşa ölçmür.

Keçmiş baxımından bu tədqiqat təbliğat, kütləvi kommunikasiya və media təsirləri müzakirələrinin rəqəmsal dövrdəki yeni formasına bağlanır. Ənənəvi təbliğat modellərində məzmun istehsalçısı, mesaj və qəbul edən arasındakı əlaqə daha aydın ola bilər. Alqoritmik platformalarda isə məzmun axını, istifadəçi davranışı, bəyənmə, təkrar baxış, paylaşım, şərh və istehsal alətləri qapalı dövrəyə çevrilir. İstifadəçi həm qəbul edən, həm istehsalçı, həm də alqoritmin məlumat mənbəyi olur.

Bu gün baxımından tədqiqat TikTok və oxşar qısa video platformalarının yalnız “gənclərin əyləndiyi tətbiqlər” kimi görülməməli olduğunu vurğulayır. Xüsusilə iqtisadi sıxıntı, sosial təcrid və gələcək narahatlığı yaşayan cəmiyyətlərdə bu platformalar fərdlərin özlərini görünən etdiyi, müvəqqəti də olsa tanınma hissi yaşadığı və maddi reallığın sərhədlərindən qaçdığı sahələrə çevrilə bilər. Bu, təhsildən siyasətə, psixi sağlamlıqdan media savadlılığına qədər bir çox sahəni maraqlandırır.

Gələcək baxımından tədqiqat sosial media araşdırmalarında yalnız istifadəçi sayı və ya ekran vaxtını ölçməyin kifayət etməyə biləcəyini göstərir. Eyni müddət müxtəlif cəmiyyətlərdə fərqli məna daşıya bilər. Bir ölkədə TikTok əyləncə və asudə vaxt vasitəsi olduğu halda, başqa ölkədə sosial gərginliyin rəqəmsal boşalma kanalına çevrilə bilər. Gələcəkdə bu cür iddiaların daha möhkəm sınaqdan keçirilməsi üçün fərdi istifadəçi sorğuları, dərin müsahibələr, platforma istifadə gündəlikləri, alqoritmik tövsiyə analizi, iqtisadi göstəricilərlə kəmiyyət modelləşdirməsi və uzunmüddətli tədqiqatlar tələb olunur.

Gündəlik həyata təsiri baxımından tədqiqat ailələrin, təhsil işçilərinin, media tədqiqatçılarının və siyasət qurucularının sosial media istifadəsini yalnız “asılılıq” və ya “vaxt itkisi” kimi görməməli olduğunu düşündürür. Əgər bir gənc və ya sosial qrup platformaya həddindən artıq yönəlirsə, bunun arxasında yalnız şəxsi seçim deyil, real həyatda tanınma, ümid, iş, status və ya gələcək çatışmazlığı da ola bilər. Bu, sosial media problemini yalnız tətbiq qadağaları və ya ekran vaxtı xəbərdarlıqları ilə izah etməyin kifayət etməyə biləcəyini göstərir.

Tədqiqatın güclü tərəfi platforma məlumatlarını fəlsəfi və sosial modellə birləşdirməyə çalışmasıdır. TikTok-un miqyasını, istifadə dərinliyini, texniki istehsal alətlərini, İraq nümunəsini və on ölkəlik müqayisəni vahid çərçivədə nəzərdən keçirir. Bundan əlavə, internet çıxışı ilə platformaya ekzistensial miqrasiya arasında fərq qoyması BƏƏ nümunəsi üzərindən mühüm nüans təqdim edir.

Məhdudiyyətləri də eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. Tədqiqat hakem rəyindən keçməmişdir. İstifadə olunan ölkə məlumatları ikinci dərəcəli mənbələrə əsaslanır. “Reality-aspiration gap” kəmiyyətcə ətraflı indekslə hesablanmış görünmür; daha çox iqtisadi məhrumiyyət, işsizlik, marginallaşma və sosial şəraitin nəzəri birləşməsi kimi təqdim olunur. TikTok istifadə intensivliyi ilə mənliyin çözülməsi arasında birbaşa fərdi psixoloji ölçmə aparılmamışdır. Buna görə nəticələr güclü nəzəri şərh verir; lakin qəti səbəbiyyət sübutu kimi oxunmamalıdır.

Tədqiqatın dediyi budur: TikTok-un alqoritmik arxitekturası eksponensial yayılmanı dəstəkləyir və yüksək sosial gərginlik yaşayan ölkələrdə intensiv istifadə CM-PIM modelinə görə ekzistensial qaçışın makro göstəricisi kimi oxuna bilər. Tədqiqatın demədiyi isə budur: TikTok istifadə edən hər fərd mənliyini itirir; hər yüksək istifadə psixoloji çözülmə deməkdir; yaxud platforma istifadəsinin sosial problemlərin təkbaşına səbəbi və ya nəticəsi olduğu qəti şəkildə sübut edilmişdir. Bu fərqləri qorumaq tədqiqatı düzgün və elmi baxımdan dürüst şəkildə başa düşmək üçün vacibdir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat CM-PIM modelindən çıxarılan iki əsas hipotezi platforma məlumatları və ölkələrarası müqayisəli cədvəl vasitəsilə sınamağa çalışan nəzəri-empirik preprint məqaləsidir. Eksperimental laboratoriya işi, fərdi sorğu, klinik qiymətləndirmə və ya alqoritmə birbaşa çıxış ehtiva etmir. Metod ictimaiyyətə açıq rəqəmsal platforma metrikləri və ölkələrarası müqayisəli şərh üzərində qurulmuşdur.

Sınaqdan keçirilən iki əsas hipotez:

CM-PIM modelində verilən əsas formul:

\[ V(t) = e^{(\beta-\alpha)t} \]

Bu formul rəqəmsal varoluşun tədqiqatda eksponensial proses kimi konseptuallaşdırıldığını göstərir. V(t) zaman ərzində platforma təsiri, görünürlük və ya yayılma böyüklüyü kimi şərh edilə bilər. t zamanı təmsil edir. β və α mənbə mətndə ətraflı müəyyən edilməmişdir; lakin formulun ümumi məntiqində iki qüvvə arasındakı fərq artımın istiqamətini müəyyən edir. β−α müsbət olduqda sistem xətti deyil, eksponensial şəkildə böyüyən yayılma göstərə bilər.

Tədqiqatın üç səviyyəli tədqiqat dizaynı:

• Qlobal səviyyə: TikTok-un “Complete Exponential Medium” olub-olmaması miqyas, istifadə dərinliyi və texniki məzmun istehsalı infrastrukturu üzərindən müzakirə edilmişdir.
• İraq nümunəsi: İraq sosial gərginliyin və platformaya yönəlmənin intensiv göründüyü “ontoloji laboratoriya” kimi nəzərdən keçirilmişdir.
• Ölkələrarası müqayisə: On ölkə üzərindən reallıq-arzu boşluğu ilə TikTok istifadə intensivliyi arasındakı nümunə qiymətləndirilmişdir.

TikTok-un eksponensial mühit kimi qiymətləndirilməsində istifadə olunan göstəricilər:

İraq nümunəsində verilən əsas məlumatlar:

On ölkəlik müqayisəli cədvələ görə ümumi təsnifat:

Cədvəldə önə çıxan bəzi ölkə məlumatları:

Tədqiqatın əsas nəticələri:

• TikTok qısa video arxitekturası və alqoritmik yayılma qabiliyyəti səbəbindən tədqiqatda “Complete Exponential Medium” kimi müəyyən edilir.
• Eksponensial partlayış istifadəçi sayı, istifadə müddəti, qarşılıqlı əlaqə nisbəti və istehsal/modulyasiya alətləri üzərindən əməliyyatlaşdırılır.
• İraq nümunəsi yüksək sosial gərginlik və intensiv platforma istifadəsi səbəbindən “ontoloji laboratoriya” kimi nəzərdən keçirilir.
• Müəllif İraqdakı 34.3 milyon istifadəçini yalnız platformanın yayılması deyil, cəmiyyət miqyasında alqoritmik sahəyə yönəlmə əlaməti kimi şərh edir.
• On ölkəlik müqayisə yüksək reallıq-arzu boşluğu olan cəmiyyətlərdə TikTok istifadəsinin daha intensiv olduğunu irəli sürür.
• Rifah səviyyəsi yüksək və aşağı boşluqlu cəmiyyətlərdə TikTok artımı daha yavaş və ya istifadə daha funksional/əyləncə yönümlü şərh olunur.
• BƏƏ nümunəsi internet çıxışının yüksək olmasının təkbaşına intensiv ekzistensial platforma istifadəsini izah etmədiyini göstərmək üçün istifadə olunur.
• Tədqiqat platforma uğurunu yalnız texnologiya və ya iqtisadiyyatla deyil, maddi dünyadakı ekzistensial çatlarla izah etməyə çalışır.

Metodun məhdudiyyətləri:

• Tədqiqat hakem rəyindən keçməmiş preprintdir.
• İstifadə edilən məlumatlar ictimaiyyətə açıq ikinci dərəcəli platforma və ölkə hesabatlarına əsaslanır.
• “Mənliyin çözülməsi” birbaşa fərd səviyyəsində psixoloji testlərlə ölçülməmişdir.
• “Reality-aspiration gap” anlayışı kəmiyyət, standartlaşdırılmış və ətraflı indeks kimi qurulmamışdır; şərhedici/composite dəyişən kimi istifadə edilmişdir.
• Cədvəl müqayisəli və təsviridir; səbəbiyyət sübutu təqdim etmir.
• TikTok istifadəsinin yüksəkliyi müxtəlif mədəni, demoqrafik, dil, siyasi və ya media ekosistemi amillərindən də təsirlənə bilər.
• Ölkələrarası məlumatların ölçmə üsulları və mənbə ardıcıllığı məhdud ola bilər.
• Tədqiqat platforma alqoritminə birbaşa çıxış və ya istifadəçi davranışının mikro səviyyəli izləmə məlumatını təqdim etmir.

Nəticə olaraq: Tədqiqat TikTok-un alqoritmik və qısa video əsaslı quruluşunu eksponensial yayılma modeli ilə, intensiv platforma istifadəsini isə sosial gərginlik və rəqəmsal mənliyin çözülməsi ilə əlaqələndirən güclü nəzəri təklif təqdim edir. Lakin bu təklif hakemli və daha ətraflı kəmiyyət/empirik tədqiqatlarla dəstəklənmədən qəti sosial qanun kimi qəbul edilməməlidir. Ən düzgün oxunuş bu məqaləni rəqəmsal platformaların sosial bərabərsizlik, ümid boşluğu və ekzistensial qaçışla necə əlaqələnə biləcəyini müzakirə edən erkən mərhələli nəzəri-empirik tədqiqat kimi qiymətləndirməkdir.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu məqalə Alaa H. Al-Turfi Alaa Hussein Abbas tərəfindən hazırlanmış “TikTok and the Exponential Explosion: A Cross-National Empirical Test of the CM-PIM Model of Self-Dissolution” başlıqlı tədqiqata əsaslanaraq hazırlanmışdır.

Mənbə mətn SSRN üzərində yerləşən preprint tədqiqat məqaləsidir. Mətndə açıq şəkildə “This preprint research paper has not been peer reviewed” ifadəsi olduğu üçün tədqiqat hakem rəyindən keçməmişdir. Buna görə tədqiqatın nəticələri hakemli jurnal nəşri ilə qəti nəticəyə çevrilmiş tapıntılar kimi deyil, sınaqdan keçirilməli nəzəri-empirik təklif kimi oxunmalıdır.

Tədqiqatın metodu CM-PIM modelindən çıxarılan iki hipotezin TikTok-a dair qlobal platforma metrikləri, İraq nümunəsi və on ölkəlik müqayisəli cədvəl üzərindən şərh olunmasına əsaslanır. Məqalədə eksperimental laboratoriya işi, fərd səviyyəsində psixoloji ölçmə, istifadəçi sorğusu, alqoritmin daxili məlumatı və ya ətraflı ekonometrik səbəbiyyət modeli təqdim edilmir.

Bu məzmun hazırlanarkən tədqiqatın əsas anlayışları, CM-PIM formulu, TikTok-un “Complete Exponential Medium” kimi şərh edilməsi, İraq nümunəsi, ölkələrarası müqayisə cədvəli, BƏƏ əks nümunəsi, nəticə iddiaları və məhdudiyyətlər qorunmuşdur. PDF-də olmayan əlavə statistika, xarici doğrulama, klinik/psixoloji diaqnoz, qəti səbəbiyyət və ya platformanın bütün istifadəçilər üzərindəki təsirinə dair ümumiləşdirici iddia əlavə edilməmişdir.

Tədqiqatın ən diqqətlə oxunmalı cəhəti “self-dissolution” anlayışının çox güclü fəlsəfi-sosioloji şərh olmasıdır. Məqalə bu anlayışı yüksək intensivlikli TikTok istifadəsi və reallıq-arzu boşluğu üzərindən makro səviyyədə müzakirə edir; lakin fərdlərin psixi vəziyyətini birbaşa ölçmür. Buna görə tədqiqat TikTok istifadəsini anlamaq üçün mühüm və düşündürücü çərçivə təqdim etsə də, hər istifadəçi və ya hər ölkə üçün qəti hökm vermir.