Psixoterapiya və məsləhət xidməti insanın yalnız xarici davranışlarını deyil, həm də keçmişini, ailə münasibətlərini, emosional sarsıntılarını, travmalarını, basdırılmış xatirələrini, inanclarını, günahkarlıq hisslərini, qorxularını, məxfilik anlayışını və bəzən utancverici hesab etdiyi yaşantılarını əhatə edə bilən bir prosesdir. Buna görə terapiya otağında məlumat toplamaq adi söhbətdən və ya maraq məqsədilə sual verməkdən fərqlənir. Terapevtin məqsədi müraciət edəni ifşa etmək, mühakimə etmək və ya onun məxfiliyini pozmaq deyil; problemi anlamaq və sağalma üçün düzgün yolu tapmaqdır.

Bununla belə, tədqiqat çox mühüm bir xəbərdarlıqla başlayır: Müalicə məqsədinin xoş niyyətli olması hər cür sualvermə davranışını avtomatik olaraq legitim etmir. Müraciət edənin keçmişi haqqında məlumat almaq psixoterapiya üçün zəruri ola bilər; lakin bu proses İslamda mənfi qiymətləndirilən tajassus anlayışını xatırlada biləcək formalara çevrilə bilər. Xüsusilə bəzi terapiya yanaşmalarında müraciət edəndən “ağlına gələn hər şeyi senzurasız söyləməsi” istənilə bilər. Bu halda müraciət edən keçmişdə etdiyi səhvləri, məxfi saydığı davranışları, utandığı xatirələri və ya dini-əxlaqi baxımdan yalnız Allahla paylaşmalı olduğuna inandığı mövzuları dilə gətirə bilər.

Tədqiqatın əsas sualı məhz burada ortaya çıxır: Müraciət edənin tarixçəsini öyrənmək terapevtik baxımdan zəruridirsə, lakin İslam şəxsi həyatı araşdırmağı qadağan edirsə, bu iki prinsip necə uzlaşdırıla bilər? Başqa sözlə, terapiya otağı məxfilik qadağasının tamamilə dayandırıldığı bir sahədirmi, yoxsa burada da sərt hədlər varmı?

Məqalə məsləhət və psixoterapiya prosesini başlanğıc, orta və son mərhələ kimi nəzərdən keçirir. Başlanğıc mərhələ ilkin qiymətləndirmə, problemin qiymətləndirilməsi, çoxölçülü qiymətləndirmə, müsahibə, test, diaqnoz və hadisənin konseptuallaşdırılması kimi addımları əhatə edir. Müraciət edənin hazırkı probleminin necə yarandığını, necə inkişaf etdiyini, uşaqlıq və inkişaf dövrlərinin təsirini, ailəvi və sosial amilləri, tibbi keçmişi və klinik əlamətləri anlamaq terapiya üçün əsas hesab olunur. Buna görə müraciət edənin tarixçəsinin götürülməsi demək olar ki, bütün terapiya yanaşmalarında ortaq və əvəzolunmaz addımdır.

Buradakı “tarixçə götürmək” yalnız “şikayətiniz nədir?” deyə soruşmaq deyil. Müraciət edənin əlamətləri nə vaxt başladı? Hansı hadisələrlə artdı? Ailədə oxşar problemlər varmı? Uşaqlıqda travmatik yaşantı olubmu? Şəxs özünə və ya başqasına zərər vermək düşüncəsi daşıyırmı? Keçmişdə zorakılıq, asılılıq, bullinq, cinsi problem, güclü günahkarlıq, dini narahatlıq, ailədaxili münaqişə, nikah problemi və ya fiziki xəstəlik yaşayıbmı? Bu cür suallar düzgün terapiya planı üçün bəzən zəruri ola bilər.

Tədqiqat psixoterapiya ədəbiyyatında “azad ifadə”, “senzurasız xatırlama”, “emosional boşalma”, “dürüst açıqlama”, “şüuraltı material”, “ağrılı xatirələr”, “unudulmuş hadisələr”, “narahatedici sirlər” və “maksimum təfərrüat” kimi ifadələrdən istifadə edildiyini bildirir. Bu ifadələr bir çox terapiya yanaşmasında müraciət edənin özünü məhdudlaşdırmadan açmasının mühüm hesab edildiyini göstərir. Lakin İslami baxımdan belə sərhədsiz açıqlıq məxfilik sərhədləri və günahların gərəksiz ifşası baxımından diqqətlə qiymətləndirilməlidir.

Məqalə xüsusilə Freydçi azad assosiasiya texnikasını nümunə göstərir. Azad assosiasiyada müraciət edəndən ağlına gələn hər şeyi, əhəmiyyətsiz, uyğunsuz, utancverici və ya narahatedici olsa belə, söyləməsi istənilir. Psixoanalitik ənənədə bu, şüuraltı materiala çatmaq üçün əsas texnika kimi qəbul edilir. Lakin tədqiqata görə bu yanaşma İslami baxımdan problemli ola bilər; çünki müraciət edəni gərəksiz məxfi açıqlamalara, keçmiş günahların ifşasına və ya müalicə ilə birbaşa əlaqəsi olmayan şəxsi sirlərin açılmasına yönəldə bilər.

Bu nöqtədə tədqiqatın İslami konseptual mərkəzi olan tajassus izah edilir. Tajassus şəxsin gizli və özəl hallarını araşdırmaq, başqalarının nöqsanlarını, sirlərini, məxfi məlumatlarını və ya gizli davranışlarını üzə çıxarmağa çalışmaq deməkdir. Tədqiqat bu anlayışın lüğəvi kökündə nəyisə yumşaq, diqqətli və gizli şəkildə yoxlayaraq öyrənmək mənasının olduğunu bildirir. Buradakı kritik ünsür şəxsin açıqlamaq istəmədiyi şəxsi sahəyə yönəlmək və gizli olanı üzə çıxarmağa çalışmaqdır.

Quranda Hucurat surəsinin 12. ayəsində “təcəssüs etməyin” əmri yer alır. Tədqiqat bu ayənin tajassus qadağası üçün əsas dəlil olduğunu və fiqh alimləri arasında bu ayədən tajassusun haramlığı nəticəsinə gəlməkdə ixtilaf olmadığını bildirir. Bundan əlavə, qeybət ilə tajassus arasında əlaqə qurulur: Qeybət bir şəxsin qüsurunu başqasına açıqlamaqdırsa, tajassus həmin qüsuru və ya gizli halı öyrənməyə çalışmaqdır. Hər ikisi məxfiliyin qorunması ilə bağlıdır.

Tədqiqat yalnız ayəyə deyil, rəvayətlərə də geniş şəkildə istinad edir. Mətndə tajassus, başqalarının nöqsanlarını araşdırmaq, sirləri üzə çıxarmaq, insanların gizli hallarını izləmək, şəxsi utandıracaq məlumatları qurdalamaq kimi davranışların rəvayətlərdə mənfi qiymətləndirildiyi izah edilir. Tədqiqatçılar bu mövzuda əlli rəvayəti araşdırdıqlarını bildirirlər. Bu rəvayətlərdə ortaq vurğu şəxslərin şəxsi və gizli sahələrinin qorunmalı olmasıdır.

Bununla yanaşı, məqalə tajassus qadağasının heç bir istisna qəbul etməyən mütləq hökm kimi başa düşülməməli olduğunu da müdafiə edir. İslam fiqhində bəzi qadağalar daha yüksək zərurət və ya daha mühüm məsləhət olduqda məhdud ölçüdə istisna edilə bilər. Məsələn təhlükəsizlik, ictimai maraq, evlilikdən əvvəl zəruri məlumat əldə etmək və ya müalicə kimi hallarda bəzi araşdırma növləri məhdud və şərtli şəkildə legitim hesab edilə bilər.

Tədqiqatın terapiya kontekstində əsas həlli zərurət anlayışıdır. Əgər müraciət edənin müalicəsi, diaqnozu və ya ciddi zərərin qarşısının alınması üçün müəyyən məlumatın əldə edilməsi lazımdırsa, həmin məlumata məhdud şəkildə çatmaq tajassus qadağasına istisna yarada bilər. Lakin bu istisna sərhədsiz deyil. İslam fiqhindəki “al-darurat tubih al-mahzurat” prinsipi zərurətlərin qadağan edilənləri mübah edə biləcəyini ifadə edir. Lakin bunu tamamlayan prinsip də vardır: “al-darurat tataqaddar bi qadariha”, yəni zərurətlər yalnız zərurət miqdarınca ölçülür.

Bu ikinci prinsip tədqiqatın ən mühüm etik nəticəsini təşkil edir. Terapevt yalnız “müalicə üçün zəruri” olan məlumatı ala bilər. Maraqlanmaq, akademik maraq, müraciət edənin şəxsi dünyasını həddindən artıq qurdalamaq, müalicə ilə əlaqəsi olmayan məxfi təfərrüatları öyrənmək və ya müraciət edəni gərəksiz yerə utandıracaq əlavə suallar vermək legitim deyil. Müraciət edənlə etimad münasibəti qurulsa belə, terapevt bu etimadı məxfiliyi sərhədsiz açmaq səlahiyyəti kimi istifadə edə bilməz.

Tədqiqat bu nəticəni peşə etikası ilə də əlaqələndirir. İran Psixologiya və Məsləhət Sistemi Etik Qaydalarından gətirilən prinsipə görə psixoloq və məsləhətçilər qiymətləndirmə, diaqnoz, müalicə və tədqiqat üçün yalnız zəruri məlumatları toplamalı, gərəksiz əlavə məlumat almaqdan çəkinməlidirlər. Bu peşə prinsipi İslami “zərurət qədər məlumat” yanaşması ilə uyğundur. Beləliklə, tədqiqat psixologiya etikası ilə İslam fiqhinin bu nöqtədə eyni istiqamətə işarə etdiyini göstərməyə çalışır.

Məqalə razılıq ünsürünə də xüsusi önəm verir. Müraciət edənin keçmişi ilə bağlı məlumat toplama prosesi müraciət edən mərkəzli olmalı, onun razılığı olmalı və müraciət edən bu prosesdə öz iradəsi ilə iştirak etməlidir. Terapevtin müraciət edəni məcbur etməsi, utandırması, manipulyasiya etməsi və ya “müalicə üçün hər şeyi deməyə məcbursan” şəklində sərhədsiz təzyiq göstərməsi düzgün deyil. Müraciət edən məlumatlandırılmalı, hansı məlumatların nə üçün istəndiyi izah edilməli və zərurət həddi qorunmalıdır.

Bu nöqtədə tədqiqat müraciət edənin razılığının da sərhədsiz açıqlama icazəsi demək olmadığını düşündürür. Çünki müraciət edən bəzən terapevtə güvənərək və ya terapiya mühitinin avtoriteti altında gərəkdiyindən artıq açıla bilər. Terapevtin peşə və dini məsuliyyəti müraciət edənin dediyi hər şeyi daha da genişləndirmək deyil, müalicə məqsədinə xidmət edən zəruri sərhəd daxilində qalmaqdır. Müraciət edənin öz-özünə açdığı məxfi mövzu belə müalicə ilə əlaqəsizdirsə, terapevt həmin sahəni dərinləşdirməməlidir.

Tədqiqatda nəzərdən keçirilən məsələ yalnız nəzəri deyil; praktik nümunələrlə də konkretləşdirilir. Məsələn paranoid xüsusiyyətlər daşıyan bir elçinin bir qızın son altı aylıq telefon və mesaj qeydlərini istəməsi məxfilik və tajassus baxımından problemli hesab olunur. Məktəb mühitində yeniyetməlik, cinsi sapma, masturbasiya və ya oxşar həssas mövzularla qarşılaşan psixologiya təhsilli müəllimin şagirdlərə nə qədər sual verə biləcəyi də eyni çərçivədə qiymətləndirilir. Ailə daxilində ananın uşağın davranışlarını ataya nə qədər təfərrüatla çatdırmalı olması da oxşar məxfilik sərhədini gündəmə gətirir.

Bu nümunələr tədqiqatın əsas prinsipini aydınlaşdırır: Problemin həlli “heç soruşma” və ya “hər şeyi soruş” ikiliyində deyil. Doğru prinsip müalicə, yönləndirmə və ya ciddi zərərin qarşısını almaq üçün nə qədər məlumat lazımdırsa, yalnız o qədərini soruşmaqdır. Gərəksiz təfərrüat, maraq, şəxsi utandıracaq əlavə sorğu və ya müalicə məqsədi ilə əlaqəsi olmayan məxfi məlumatın arxasınca düşmək həm İslami baxımdan, həm də peşə etikası baxımından zərərlidir.

Tədqiqatın metodu elmi-dini yanaşma kimi müəyyənləşdirilir. Bu yanaşmada psixologiya ədəbiyyatındakı ekspert rəyləri və terapiya zərurətləri birinci məlumat sahəsini təşkil edir. Quran, sünnə, ağıl və icma kimi İslami dəlillər isə ikinci məlumat sahəsini təşkil edir. Tədqiqat bu iki sahəni birbaşa bir-birinə endirmir; əvvəlcə psixoterapiyada məlumat almağın zəruriliyini, sonra tajassus qadağasının əhatəsini araşdırır və sonda ikisini birlikdə qiymətləndirir.

Metodoloji baxımdan tədqiqat ictihadi metoda əsaslanır. Bu metodda əvvəlcə problem müəyyən edilir, mövzu aydınlaşdırılır, ayələr, rəvayətlər və fiqhi prinsiplər toplanır, mətnlərin sənəd və məna tərəfləri qiymətləndirilir, daxili və xarici tutarlılıq təhlili aparılır və nəticə çıxarılır. Tədqiqatda tajassusla bağlı əlli rəvayətin müxtəlif baxımlardan araşdırıldığı bildirilir. Bu, tədqiqatın yalnız psixologiya ədəbiyyatından deyil, İslami mənbə təhlilindən də hərəkət etdiyini göstərir.

Tədqiqatın birinci öncülü psixoterapiya mütəxəssislərinin müraciət edənin tarixçəsini götürməyi zəruri hesab etməsidir. Bu öncül müraciət edənin problemini anlamaq üçün keçmiş təcrübə, ailə və sosial amillər, klinik əlamətlər, travmalar, inkişaf prosesi və şəxsi yaşantılar barədə məlumat almağın terapiyanın əsas hissəsi olduğunu göstərir. Müraciət edəni tanımadan diaqnoz qoymaq yanlış müdaxilə riskini artıra bilər.

İkinci öncül İslamda tajassusun qadağan olmasıdır. Bu öncül Qurandakı qadağa, rəvayətlər, fiqh alimlərinin şərhləri və məxfiliyin qorunmasına dair ümumi etik çərçivə üzərindən əsaslandırılır. Tədqiqata görə bu qadağa yalnız müəyyən qüsur növü ilə məhdudlaşmır; şəxsin açıqlamaq istəmədiyi gizli və məxfi sahələrə yönəlmiş gərəksiz araşdırmaları da əhatə edir.

Son təhlil isə bu iki öncülün birləşdirilməsidir. Məsləhətçi və ya terapevt müraciət edənin müalicəsi üçün zəruri məlumata çatmalıdır. Lakin İslami etika bu məlumat toplama prosesinin hədlərini müəyyənləşdirir. Müalicə zərurəti istisna yaradır; lakin istisna yalnız zərurət miqdarı qədərdir. Beləliklə, tədqiqat psixoterapiyada tarixçə götürməyi tam qadağan etmir; onu məxfilik, razılıq, zərurət və ölçülülük prinsiplərinə bağlayır.

Bu tədqiqatın keçmiş baxımından əhəmiyyəti psixoterapiya ilə İslami məxfilik etikası arasındakı gərginliyi xüsusi olaraq “müraciət edənin tarixçəsinin götürülməsi” üzərindən araşdırmasıdır. Daha əvvəl məxfilik, sirrin qorunması və ya məsləhət etikası haqqında tədqiqatlar olsa da, bu məqalə birbaşa tajassus qadağası ilə psixoterapevtik məlumat toplama arasındakı toqquşmanı araşdırır. Buna görə İslam psixologiyası ədəbiyyatında konkret və praktik boşluğa cavab verir.

Bu gün baxımından tədqiqat xüsusilə müsəlman cəmiyyətlərində çalışan məsləhətçilər, psixoloqlar, psixoterapevtlər, ailə məsləhətçiləri, məktəb məsləhətçiləri və dini həssaslığı yüksək müraciət edənlərlə işləyən mütəxəssislər üçün əhəmiyyətlidir. Müraciət edənlər bəzən “bunu deməyim günahdırmı?”, “keçmiş səhvimi danışmalıyam?”, “terapevtin bunu soruşmağa haqqı varmı?” kimi dilemmalar yaşaya bilər. Terapevt də “diaqnoz üçün bunu soruşmalıyam, amma məxfiliyi pozarammı?” narahatlığı ilə qarşılaşa bilər. Tədqiqat bu dilemmaya sərhədləri müəyyən edilmiş həll təqdim etməyə çalışır.

Gələcək baxımından məqalə İslami psixoterapiya və məsləhət modellərinin yalnız ümumi əxlaq prinsipləri ilə deyil, konkret klinik proseslərlə əlaqələndirilməli olduğunu göstərir. Tarixçə forması necə hazırlanmalıdır? Terapevt hansı sualları əvvəl soruşmalıdır? Hansı həssas mövzular üçün əsaslandırma izah etməlidir? Müraciət edənin razılığı necə alınmalıdır? Müalicə ilə əlaqəsi olmayan məxfi məlumat ortaya çıxanda terapevt nə etməlidir? Bunlar gələcəkdə tətbiq təlimatlarına çevrilə biləcək suallardır.

Gündəlik həyata təsir baxımından tədqiqat məxfilik ilə yardım axtarma arasındakı tarazlığı izah edir. Şəxs psixoloji yardım almaq üçün keçmişini danışmalı ola bilər; bu, onu dini baxımdan günahkar hiss etdirməməlidir. Lakin bu açıqlama sərhədsiz deyil. Müalicə üçün zəruri olan məlumat müraciət edənin razılığı və ləyaqəti qorunaraq paylaşıla bilər. Gərəksiz ifşa, məxfiliyi zədələyən təfərrüat və müalicə ilə əlaqəsi olmayan keçmiş günahların qurdalanması isə düzgün deyil.

Tədqiqatın güclü cəhətlərindən biri psixologiya ədəbiyyatı ilə İslam fiqhini qarşı-qarşıya qoymaq əvəzinə, onları birlikdə qiymətləndirən çərçivə təqdim etməsidir. “Terapiya üçün hər şey sərbəstdir” demir; “tajassus qadağandır, buna görə terapiyada keçmiş haqqında soruşmaq olmaz” da demir. Daha balanslı həll təklif edir: müalicə zərurəti varsa, razılıq varsa, məxfilik qorunursa və sual yalnız zəruri həddədirsə məlumat almaq legitimdir.

Bununla belə, tədqiqatın məhdudiyyətləri də vardır. Məqalə birbaşa klinik hadisə tədqiqatı, müraciət edən müsahibəsi, terapevt sorğusu və ya eksperimental məlumat təqdim etmir. Nəzəri və ictihadi təhlildir. Bundan əlavə, tədqiqat müxtəlif psixoterapiya məktəblərində tarixçə götürmə texnikalarının praktik detallarını geniş şəkildə sınaqdan keçirmir; daha çox ümumi terapiya prinsipləri və İslami fiqh prinsipləri üzərindən normativ həll təqdim edir. Buna görə nəticələrin klinik protokollara çevrilməsi üçün tətbiqi tədqiqatlara ehtiyac vardır.

Tədqiqatın dediyi budur: Psixoterapiyada müraciət edənin keçmişini öyrənmək İslami baxımdan avtomatik olaraq qadağan deyil; müalicə zərurəti və razılıq olduqda məhdud ölçüdə legitim ola bilər. Tədqiqatın demədiyi isə budur: Terapevt müraciət edənin bütün məxfi həyatını sərhədsiz şəkildə araşdıra bilər, hər metod İslami baxımdan uyğundur və ya müraciət edənin razılığı bütün hədləri aradan qaldırır. Tədqiqatın əsas tarazlığı müalicə ehtiyacı ilə məxfilik hüququnu birlikdə qorumaqdır.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat elmi-dini yanaşma və ictihadi metod istifadə edilərək hazırlanmışdır. Araşdırma psixoterapiyada müraciət edənin tarixçəsini öyrənməyin zəruriliyi ilə İslamda tajassus qadağası arasındakı görünən ziddiyyəti həll etməyə çalışır.

Tədqiqatın əsas araşdırma sualları:

• Psixoterapiyada müraciət edənin keçmişini öyrənmə zəruriliyi ilə İslamın şəxsi həyata müdaxilə edən araşdırma qadağası necə uzlaşdırıla bilər?
• Terapiya otağı tajassus qadağası baxımından tamamilə istisna sahədir?
• İctihadi metod bu dilemmanın həllini verə bilərmi?
• Əgər həll varsa, onun sərhədləri nələrdir?

İctihadi metodun tədqiqat daxilində addımları:

Tədqiqatın iki əsas öncülü:

Psixoterapiya ədəbiyyatından çıxarılan nəticələr:

• Müraciət edənin tarixçəsi terapiya prosesinin başlanğıc mərhələsində əsas ünsürdür.
• Qiymətləndirmə, diaqnoz, test, hadisənin konseptuallaşdırılması və müdaxilə planı üçün keçmiş məlumat lazımdır.
• Müraciət edənin inkişaf keçmişi, ailə və sosial mühiti, tibbi keçmişi, klinik əlamətləri və problemlərinin inkişaf gedişi əhəmiyyətlidir.
• Bəzi psixoterapiya yanaşmaları müraciət edənin senzurasız, azad və emosional şəkildə özünü açmasını təşviq edir.
• Xüsusilə azad assosiasiya, yuxu analizi, şüuraltı material və basdırılmış xatirələr kimi mövzular məxfilik problemini dərinləşdirə bilər.
• Məlumat toplama müraciət edənin razılığı və əməkdaşlığı ilə aparılmalıdır.

İslami mənbələrdən çıxarılan nəticələr:

Tədqiqatın gəldiyi əsas prinsip:

[ Tedavi\ İçin\ Bilgi\ Alma = Rıza + Gereklilik + Mahremiyetin\ Korunması + Ölçülülük ]

Bu formula mənbə mətndə riyazi şəkildə verilməmişdir; tədqiqatın nəticə məntiqini izah etmək üçün sadələşdirilmiş xülasə əlaqəsidir. Burada razılıq müraciət edənin məlumatvermə prosesində şüurlu iştirakını; zərurət soruşulan məlumatın müalicə ilə birbaşa əlaqəli olmasını; məxfiliyin qorunması müraciət edənin ləyaqəti və gizliliyinin qorunmasını; ölçülülük isə gərəksiz təfərrüatdan qaçmağı ifadə edir.

Tajassus qadağası ilə terapiya zərurətini uzlaşdıran hədlər:

Tədqiqatda müzakirə olunan praktik nümunələr:

• Paranoid xüsusiyyətlər daşıyan bir elçinin evlənmək istədiyi şəxsin altı aylıq telefon və mesaj qeydlərini istəməsi məxfilik və tajassus baxımından problemli sayılır.
• Məktəb mühitində yeniyetməlik, cinsəllik və həssas davranışlarla bağlı sual verən məsləhətçi və ya müəllim yalnız yönləndirmə üçün zəruri həddə qalmalıdır.
• Ailə daxilində uşağın davranışlarının valideynə çatdırılması tərbiyə və zərərin qarşısını alma ehtiyacı ilə məhdud olmalıdır.
• Müraciət edənin keçmiş səhvlərini və ya günahlarını açıqlaması yalnız terapiya ilə birbaşa əlaqəlidirsə və zəruri ölçüdə nəzərdən keçirilməlidir.
• Özünə zərər vermə, intihar riski və ya başqasına zərər vermə kimi hallar müalicə və təhlükəsizlik baxımından daha açıq zərurət sahələri yarada bilər.

Tədqiqatın əsas nəticələri:

• Psixoterapiyada müraciət edənin tarixçəsini götürmək effektiv qiymətləndirmə və müalicə üçün əsas zərurətdir.
• İslamda tajassus, yəni başqalarının gizli və şəxsi hallarını araşdırmaq prinsip etibarilə qadağandır.
• Terapiya otağı tajassus qadağasını tamamilə ləğv edən sərhədsiz sahə deyil.
• Müalicə zərurəti müraciət edənin razılığı və məxfiliyin qorunması şərti ilə məhdud məlumat almağı legitim edə bilər.
• Bu icazə yalnız müalicə üçün lazım olan miqdarla məhduddur.
• Gərəksiz əlavə məlumat toplamaq həm İslami baxımdan, həm də peşə etikası baxımından zərərlidir.
• Azad assosiasiya kimi texnikalar İslami məxfilik sərhədləri baxımından diqqətlə qiymətləndirilməlidir.
• Müraciət edənin özünü açması terapevtik ola bilər; lakin onun məxfiliyi və ləyaqəti qorunmalıdır.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri:

• Tədqiqat klinik eksperiment, hadisə təhlili, müraciət edən müsahibəsi və ya terapevt sorğusu təqdim etmir.
• Nəticələr nəzəri, fiqhi və normativ təhlil xarakterlidir.
• Müxtəlif psixoterapiya məktəblərinin bütün texnikaları ətraflı klinik tətbiq səviyyəsində müqayisə edilməmişdir.
• İctihadi şərh müəyyən İslami mənbə və metod çərçivəsinə əsaslanır; müxtəlif məzhəb və ya metodoloji yanaşmalarda detallar dəyişə bilər.
• Tətbiqdə terapevtlərin hansı sualları necə məhdudlaşdıracağına dair daha ətraflı klinik protokollara ehtiyac vardır.

Nəticə olaraq: Bu tədqiqat psixoterapiyada müraciət edənin tarixçəsini götürməyin İslami baxımdan qadağan edilmiş tajassus forması olmaq məcburiyyətində olmadığını, lakin bunun yalnız müalicə zərurəti, müraciət edənin razılığı, məxfiliyin qorunması və ehtiyac miqdarı ilə məhdud qalmaq şərtləri ilə mümkün olduğunu müdafiə edir.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu məqalə Mohammad Kaviani və Zahra Azizollahi tərəfindən hazırlanmış “Obtaining Patient History in Psychotherapy and Its Conflict with ‘Tajassus’ (Intrusive Inquiry) from an Islamic Perspective” başlıqlı tədqiqata əsasən hazırlanmışdır. Tədqiqat Studies in Islam & Psychology jurnalında dərc edilmiş görünür; biblioqrafik məlumatda 2025 Spring, 19(36), 95-113 məlumatı və DOI: 10.30471/PSY.2024.10311.2262 yer alır.

Mənbənin növü jurnal biblioqrafiyası və “Original Article” ifadəsinə görə orijinal tədqiqat məqaləsi kimi qiymətləndirilə bilər. Mətndə daxilolma və qəbul tarixləri vardır. Bununla belə, PDF daxilində resenziya prosesinin detalları ayrıca açıqlanmadığı üçün tədqiqat bu yazıda jurnal qəbul məlumatı olan, lakin resenziya prosesi mətn üzərindən detallı doğrulanmayan orijinal tədqiqat məqaləsi kimi ehtiyatla müəyyənləşdirilmişdir.

Tədqiqat eksperimental psixoterapiya araşdırması deyil. Metodu psixoterapiya ədəbiyyatının araşdırılması və İslami mənbələrin ictihadi metodla təhlilidir. Tədqiqatçılar psixoterapiyada müraciət edənin tarixçəsini götürməyin zəruriliyini psixologiya ədəbiyyatı, tajassus qadağasını isə Quran, rəvayətlər və fiqhi prinsiplər üzərindən qiymətləndirmişlər. Mətndə tajassusla bağlı əlli rəvayətin araşdırıldığı bildirilir.

Bu məzmun hazırlanarkən tədqiqatın əsas sualı, metodu, iki öncülü, tajassus anlayışı, psixoterapiyada məlumat toplama zəruriliyi, azad assosiasiya nümunəsi, Hucurat 49:12 vurğusu, zərurət prinsipi, “zəruri olduğu qədər məlumat” nəticəsi, peşə etikası ilə uyğunluq və məhdudiyyətlər qorunmuşdur. PDF-də olmayan klinik effektivlik iddiası, məzhəblərarası qəti hökm ümumiləşdirməsi, bütün terapiya texnikaları üçün birbaşa tətbiq hökmü və ya terapevtlərə sərhədsiz sualvermə səlahiyyəti əlavə edilməmişdir.

Tədqiqatın nəticələri xüsusilə müsəlman cəmiyyətlərində psixoterapiya və məsləhət tətbiqlərində məxfilik, razılıq, zərurət və müalicə məsuliyyəti arasındakı tarazlığı düşünmək üçün əhəmiyyətlidir. Lakin tətbiq yönümlü ətraflı sual formaları, klinik protokollar və müxtəlif terapiya məktəblərinə uyğunlaşdırılmış bələdçilər üçün əlavə tədqiqatlara ehtiyac vardır.