ARDL/ECM çərçivəsi, I(0) və I(1) inteqrasiya dərəcələrinə malik zaman sıraları arasında həm uzunmüddətli kointeqrasiya əlaqəsini, həm də qısamüddətli uyğunlaşma dinamikasını eyni model ailəsi daxilində qiymətləndirən ekonometrik yanaşmadır. Bu tədqiqat Çexiya, Danimarka, Macarıstan, Polşa, Rumıniya və İsveçdə 2000–2024 dövründə iqtisadi artım ilə cari səhiyyə xərcləri, institusional keyfiyyət, ümumi əsas kapitalın formalaşması və birbaşa xarici investisiya arasındakı dinamik əlaqələri ölkələr üzrə araşdırır. Tədqiqat xətti və qeyri-xətti vahid kök testlərini, Bai–Perron çoxsaylı struktur qırılma təhlilini, ARDL bounds kointeqrasiya testini, Error Correction Model strukturlarını və ECM əsaslı Granger təhlilini birlikdə istifadə edir.

Altı ölkənin hamısında uzunmüddətli birgə hərəkət üçün statistik sübut aşkar edilmişdir; lakin sübutun gücü və ayrı-ayrı əmsalların istiqaməti ölkələr arasında əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir. Danimarka, Macarıstan, Polşa və Rumıniyada bounds testi daha güclü, Çexiya və İsveçdə isə yalnız %10 əhəmiyyətlilik səviyyəsində kointeqrasiya dəstəyi verir. Çexiya və Polşada fərdi uzunmüddətli əmsallar əhəmiyyətli deyil. Danimarka və Macarıstanda ümumi əsas kapitalın formalaşması müsbət, institusional keyfiyyət əmsalı isə mənfi və əhəmiyyətlidir. Rumıniyada səhiyyə xərcləri, institusional keyfiyyət və FDI müsbət; GFCF mənfi və əhəmiyyətlidir. İsveçdə uzun müddətdə yalnız GFCF müsbət və əhəmiyyətlidir.

Nəticələr institusional keyfiyyətin bütün ölkələrdə eyni şəkildə işləyən vahid artım mexanizmi olmadığını göstərir. Bununla belə, tədqiqatda institusional keyfiyyət üçün formal moderasiya, qarşılıqlı təsir və ya hədd modeli qiymətləndirilməmişdir. IQI modelə birbaşa additiv izahedici dəyişən kimi daxil edilir; buna görə də “institusional keyfiyyət səhiyyə və ya investisiyanın artıma təsirini statistik olaraq moderasiya etdi” nəticəsi bu modeldən çıxarıla bilməz.

Xəta korreksiyası əmsalları ölkələrin uzunmüddətli tarazlığa qayıtma sürətlərində çox böyük fərqlər olduğunu göstərir. Macarıstan təxminən −0,92 ilə sürətli uyğunlaşma nümayiş etdirərkən, Çexiya və Polşa təxminən −0,001 və −0,004 dəyərləri ilə son dərəcə yavaş uyğunlaşma göstərir. Granger nəticələri də ölkəyə xas ikitərəfli və birtərəfli proqnoz əlaqələri göstərir; lakin bu əlaqələr struktur səbəbli təsirlər kimi şərh edilməməlidir.

Tədqiqatın əsas problemi

İqtisadi artım yalnız kapital yığımından asılı deyil. Səhiyyə xərcləri işçi qüvvəsinin sağlamlıq və məhsuldarlıq qabiliyyətinə, institusional keyfiyyət resurs bölgüsünə və investisiya mühitinə, əsas kapitalın formalaşması istehsal gücünə, birbaşa xarici investisiya isə kapital, texnologiya və bilik transferinə təsir göstərə bilər. Lakin bu mexanizmlərin artımla əlaqəsi hər ölkədə eyni olmaya bilər.

Bu tədqiqat sözügedən dörd müəyyənedicini vahid dinamik çərçivədə nəzərdən keçirərək iki əsas suala cavab verməyə çalışır: Bu dəyişənlər uzun müddətdə iqtisadi artımla ümumi tarazlıq əlaqəsi yaradırmı və qısamüddətli şoklardan sonra sistem bu tarazlığa necə qayıdır?

Niyə Avrozonadan kənar Aİ ölkələri?

Çexiya, Danimarka, Macarıstan, Polşa, Rumıniya və İsveç Avropa İttifaqının vahid bazarı və ümumi tənzimləyici strukturu daxilində olduğu halda, avrozonanın ümumi pul siyasəti rejimindən kənarda qalır. Bu xüsusiyyət ümumi Avropa inteqrasiyasına baxmayaraq fərqli pul rejimlərini, institusional inkişaf səviyyələrini, investisiya strukturlarını və yaxınlaşma proseslərini birlikdə araşdırmağa imkan verir.

Nəzəri çərçivə

Tədqiqat Solow tipli neoklassik artım yanaşmasını və Romer tipli endogen artım nəzəriyyəsini birlikdə istifadə edir. Neoklassik çərçivədə kapital və əmək istehsalın əsas girdiləridir; genişləndirilmiş artım modellərində səhiyyə və təhsil kimi insan kapitalı elementləri də məhsuldar potensialın bir hissəsi kimi qiymətləndirilir.

Endogen artım yanaşmasında isə bilik, texnologiya, innovasiya, insan kapitalı və onların yığılmasını təmin edən institutlar iqtisadi artımın daxili elementləridir. Səhiyyə xərcləri bu çərçivədə yalnız dövlət xərci deyil, işçi qüvvəsinin sağlamlıq kapitalına və məhsuldarlığına təsir göstərə bilən insan kapitalı investisiyası kimi şərh olunur.

İnstitusional keyfiyyət bu tədqiqatda həqiqətən moderator kimi sınaqdan keçirilibmi?

Xeyr. İnstitusional keyfiyyət nəzəri müzakirədə səhiyyə xərclərinin, investisiyanın və FDI-nin effektivliyini formalaşdıra bilən şərt kimi nəzərdən keçirilsə də, empirik ARDL/ECM modelində heç bir qarşılıqlı təsir termini, hədd və ya formal moderasiya strukturu yoxdur. IQI birbaşa izahedici dəyişəndir; buna görə nəticələr institusional keyfiyyətin ölkəyə xas artım əlaqəsini göstərir, statistik olaraq müəyyən edilmiş moderator təsirini göstərmir.

Əsas artım funksiyası

Mənbənin əsas konseptual funksiyası:

\[ GDP=f(CHE,IQI,GFCF,FDI) \tag{1} \]

şəklindədir.

Burada:

• GDP: sabit 2015 ABŞ dolları qiymətləri ilə ümumi daxili məhsul.
• CHE: cari səhiyyə xərclərinin GDP-də payı.
• IQI: institusional keyfiyyət göstəricisi.
• GFCF: ümumi əsas kapitalın formalaşmasının GDP-də payı.
• FDI: xalis birbaşa xarici investisiya daxilolmalarının GDP-də payı.

Ekonometrik uzunmüddətli tənlik

Mənbənin loqarifmik spesifikasiyası:

\[ LGDP_{it} = \beta_0 + \beta_1 LCHE_{it} + \beta_2 IQI_{it} + \beta_3 LGFCF_{it} + \beta_4 LFDI_{it} + e_{it} \tag{2} \]

şəklindədir.

\(i\) ölkəni, \(t\) ili və \(e_{it}\) xəta terminini ifadə edir. Mənbə \(\beta_1\), \(\beta_2\), \(\beta_3\) və \(\beta_4\)-ü uzunmüddətli GDP elastiklikləri adlandırır. Bununla belə, tənliyin təqdimatında IQI loqarifmik deyil, səviyyə formasında yer aldığı üçün \(\beta_2\)-ni klassik log–log elastikliyi kimi qiymətləndirmək texniki baxımdan ehtiyat tələb edir. Verianla burada mənbə formulunu dəyişdirmir.

İnstitusional keyfiyyət göstəricisi

IQI, World Governance Indicators-ın altı idarəetmə ölçüsünə əsaslanır:

• Korrupsiyaya nəzarət.
• Hökumətin effektivliyi.
• Siyasi sabitlik və zorakılığın/terrorizmin olmaması.
• Tənzimləmə keyfiyyəti.
• Qanunun aliliyi.
• Səs hüququ və hesabatlılıq.

Mənbə metodologiya bölməsində bu altı komponentin Principal Component Analysis istifadə edilərək institusional keyfiyyət indeksinə çevrildiyini bildirir. PCA komponent yükləri və ya öz qiymətləri məqalənin əsas metod və nəticə cədvəllərində ayrıca təqdim edilmədiyi üçün bu dəyərlər Verianla tərəfindən yaradılmır.

WGI göstəriciləri nisbi idarəetmə ölçüləridir. Buna görə IQI mütləq “institut keyfiyyəti balı” deyil, nümunə və zaman daxilində nisbi institusional fəaliyyət fərqlərinin ölçüsüdür.

Nümunə və əsas təsviri struktur

Təsviri statistikada Danimarka və İsveç ən yüksək orta institusional keyfiyyət səviyyələrinə və nisbətən yüksək səhiyyə xərcləri paylarına malikdir. Rumıniya nümunədə ən aşağı orta IQI səviyyəsinə malikdir. FDI xüsusilə Macarıstanda ən yüksək dəyişkənliyi göstərir.

Mənbə Şəkil 1–5-in elmi mesajı

Mənbənin 9–10-cu səhifələrindəki Şəkil 1–5 müvafiq olaraq GDP, cari səhiyyə xərcləri, institusional keyfiyyət, GFCF və FDI üzrə ölkə sıralarını göstərir. GDP sıralarında uzunmüddətli yüksəliş və 2019–2020 ətrafında COVID-19 mənşəli aydın pozulma görünür. Səhiyyə xərcləri ümumilikdə yüksəlsə də, ölkəyə xas yayınmalar göstərir. İnstitusional keyfiyyət Danimarka və İsveçdə davamlı olaraq daha yüksək səviyyədədir. GFCF və FDI isə GDP və səhiyyə xərcləri ilə müqayisədə daha tsiklik və şoklara həssasdır.

Xəttilik sınağı

Harvey testi bütün sıraların xətti davranmadığını göstərir. Mənbədə qeyri-xəttilik:

• Çexiyada GDP və IQI-də,
• Danimarkada FDI-də,
• Macarıstanda GDP-də,
• Rumıniyada IQI-də,
• İsveçdə GDP və CHE-də

bildirilir. Polşa bütün dəyişənlər üzrə xətti struktur hipotezinin rədd edilmədiyi yeganə ölkədir.

Bai–Perron struktur qırılmaları

Mənbə maksimum beş qırılmaya imkan verən Bai–Perron yanaşmasını Schwarz/BIC və LWZ meyarları ilə istifadə etmişdir. Qırılmalar xüsusilə dörd zaman qrupunda cəmlənir:

GDP sıralarında ölkələrin çoxunda dörd və ya beş qırılmanın olması artım prosesinin vahid və sabit rejim kimi modelləşdirilməsinin məhdud ola biləcəyini göstərir. GFCF qırılmalarının 2009 ətrafında, FDI qırılmalarının isə 2008–2009 və 2020–2021 kimi qlobal şok dövrlərində cəmlənməsi investisiya sıralarının tsiklik həssaslığını dəstəkləyir.

Kointeqrasiya tapılması hər ölkədə eyni uzunmüddətli təsirin olması deməkdirmi?

Xeyr. Bounds testi altı ölkədə ümumi uzunmüddətli hərəkət üçün sübut versə də, ayrı-ayrı əmsalların işarəsi, əhəmiyyətliliyi və xəta korreksiyası sürəti əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Çexiya və Polşada uzunmüddətli əmsalların hamısı əhəmiyyətsiz olduğu halda, Rumıniya, Danimarka, Macarıstan və İsveçdə müxtəlif dəyişənlər ön plana çıxır.

Tədqiqatın metodu və nəticələri

ARDL modeli

Mənbənin ARDL strukturu ümumilikdə:

\[ \Delta LGDP_t = \beta_0 + \sum \beta_{1i}\Delta LGDP_{t-j} + \sum \beta_{2i}\Delta LCHE_{t-j} + \sum \beta_{3i}\Delta IQI_{t-j} + \sum \beta_{4i}\Delta LGFCF_{t-j} + \sum \beta_{5i}\Delta LFDI_{t-j} \]

\[ + \delta_1LGDP_{t-1} + \delta_2LCHE_{t-1} + \delta_3IQI_{t-1} + \delta_4LGFCF_{t-1} + \delta_5LFDI_{t-1} + e_t \tag{5} \]

şəklindədir.

Fərq terminləri qısamüddətli hərəkətləri, gecikmiş səviyyə terminləri isə uzunmüddətli kointeqrasiya strukturunu təmsil edir. Bounds testində:

\[ H_0:\delta_1=\delta_2=\delta_3=\delta_4=\delta_5=0 \]

kointeqrasiyanın olmadığını, alternativ hipotez isə uzunmüddətli əlaqənin mövcudluğunu ifadə edir.

Ölkələr üzrə seçilmiş ARDL gecikmə strukturları

Bu yüksək gecikmə dərəcələri hər ölkə üzrə cəmi 25 illik müşahidə olduğuna görə sərbəstlik dərəcələrinə ciddi təzyiq yaradır. Buna görə mənbə əmsalların dəqiq struktur elastikliklər kimi deyil, ölkəyə xas dinamik əlaqələr kimi qiymətləndirilməsini tövsiyə edir.

Bounds kointeqrasiya nəticələri

Mənbənin istifadə etdiyi dörd izahedici dəyişən üçün yuxarı kritik sərhəd \(I(1)\) %10-da 3,56, %5-də 4,22 və %1-də 5,84-dür.

Uzunmüddətli əmsalların ölkələr üzrə xülasəsi

Bu cədvəl mənbə xülasəsindəki ümumi ifadələrin mütləq ölkə səviyyəli nəticələrlə birlikdə oxunmalı olduğunu göstərir. Məsələn, GFCF Danimarka, Macarıstan və İsveçdə müsbət və əhəmiyyətlidir, lakin Rumıniyada mənfi və əhəmiyyətlidir. Buna görə kapital formalaşmasının təsiri bütün ölkələrdə eyni işarəyə malik deyil.

Danimarka və Macarıstandakı mənfi IQI əmsalı necə şərh edilməlidir?

Mənbə bu əmsalları güclü institutların artımı azaltdığının sübutu kimi görmür. Danimarkada yüksək və az dəyişən institusional keyfiyyət marjinal təsirin ekonometrik olaraq ayrılmasını çətinləşdirə bilər. Macarıstanda isə eyni vaxtlılıq, buraxılmış dəyişənlər və ölkəyə xas siyasi-iqtisadi dinamika əmsalın işarəsinə təsir göstərə bilər.

Error Correction Model

Uzunmüddətli əlaqə müəyyən edildikdən sonra model:

\[ \Delta LGDP_t= \text{kısa dönem fark terimleri} + \lambda ECM_{t-1} + \varepsilon_t \tag{6} \]

formasına çevrilir.

\(\lambda\) xəta korreksiyası əmsalıdır. Mənfi və əhəmiyyətli \(\lambda\), qısamüddətli sapmanın sonrakı dövrlərdə uzunmüddətli tarazlığa doğru düzəldildiyini göstərir.

Macarıstanda təxminən %92 illik xəta korreksiyası nisbəti ilə Çexiya və Polşadakı təxminən %0,1 və %0,4 dəyərləri arasındakı fərq ümumi “Avrozonadan kənar Aİ ölkəsi” kateqoriyasının mühüm iqtisadi heterogenliyi gizlədə biləcəyini göstərir.

Qısamüddətli nümunə

Qısamüddətli əmsallar vahid ümumi işarə göstərmir. Mənbənin ümumi sintezinə görə, səhiyyə xərcləri bəzi ölkələrdə cari dövrdə müsbət, lakin sonrakı gecikmələrdə mənfi əmsallara malik ola bilər. İnstitusional keyfiyyət təsirləri əsasən gecikmiş şəkildə görünür. GFCF tez-tez müsbət cari dövr təsiri və onu izləyən mənfi gecikmələr göstərir. FDI nəticələri isə əsasən qısamüddətli və ölkəyə xas dəyişkənliyə malikdir.

Model sabitliyi

Şəkil 7-də CUSUM statistikaları bütün ölkələrdə %5 kritik sərhədləri daxilində qalır. CUSUMSQ nəticələrində isə Çexiya istisna kimi göstərilir. Buna görə Çexiya modelində struktur sabitliyi ilə bağlı əlavə ehtiyat tələb olunur.

Xam sıralarda Bai–Perron struktur qırılmalarının tapılması ilə ARDL qalıqlarından əldə edilən CUSUM sabitlik sınaqlarının əsasən sərhədlər daxilində qalması zəruri olaraq ziddiyyət təşkil etmir. Birinci test sıralarda tarixi rejim dəyişikliklərini axtararkən, ikinci test qiymətləndirilmiş model əmsallarının qalıq davranışı əsasında sabitliyini qiymətləndirir.

Diaqnostik testlərdə Rumıniya istisnası

Mənbə mətnində ARCH testlərində bütün ölkələrdə heteroskedastikliyin olmadığı bildirilir. Lakin Rumıniya üçün dərc edilmiş Cədvəl 6-da Breusch–Godfrey p=0,038 və ARCH p=0,013-dür. Bu dəyərlər %5 əhəmiyyətlilik səviyyəsində sıfır hipotezlərinin rədd edilməsinə işarə edir. Buna görə Rumıniya üçün xəta termini diaqnostikası digər ölkələrlə müqayisədə daha ehtiyatla qiymətləndirilməlidir.

ECM əsaslı Granger təhlili

Mənbənin ümumi Granger forması:

\[ \Delta Y_t= \mu_0+ \sum_{i=1}^{p}\alpha_i\Delta Y_{t-i} + \sum_{i=1}^{q}\beta_i\Delta X_{t-i} + \lambda_1ECT_{t-1} + u_t \tag{7} \]

və əks istiqamət üçün:

\[ \Delta X_t= \phi_0+ \sum_{i=1}^{p}\gamma_i\Delta Y_{t-i} + \sum_{i=1}^{q}\delta_i\Delta X_{t-i} + \lambda_2ECT_{t-1} + e_t \tag{8} \]

şəklindədir.

Granger səbəbiyyəti struktur iqtisadi səbəbiyyət deməkdirmi?

Xeyr. ECM əsaslı Granger testi bir dəyişənin keçmiş dəyərlərinin başqa bir dəyişənin gələcək dəyişmələrini proqnozlaşdırmaq üçün əlavə məlumat daşıyıb-daşımadığını sınaqdan keçirir. Eyni vaxtlılıq, əks səbəbiyyət və buraxılmış dəyişənlər tam həll edilmədiyi üçün bu nəticələr “X, Y-nin real dünyadakı struktur səbəbidir” kimi oxunmamalıdır.

Ölkələr üzrə əsas Granger əlaqələri

Çexiyadakı əlaqələr xüsusilə ehtiyatla şərh edilməlidir; çünki uzunmüddətli əmsallar əhəmiyyətsizdir və ECM uyğunlaşma sürəti demək olar ki, sıfırdır.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Altı ölkənin hamısında artım, səhiyyə xərcləri, institusional keyfiyyət, GFCF və FDI arasında ən azı %10 səviyyəsində uzunmüddətli birgə hərəkət sübutu vardır.
• Uzunmüddətli əmsalların işarəsi və əhəmiyyətliliyi ölkələr arasında böyük ölçüdə dəyişir.
• GFCF Danimarka, Macarıstan və İsveçdə müsbət və əhəmiyyətli uzunmüddətli əlaqə göstərir.
• Rumıniyada səhiyyə xərcləri və institusional keyfiyyət müsbət, GFCF mənfi, FDI müsbət və əhəmiyyətlidir.
• Çexiya və Polşada bounds kointeqrasiyası tapılsa da, fərdi uzunmüddətli əmsallar əhəmiyyətli deyil.
• Uyğunlaşma sürətləri ölkələr arasında çox fərqlidir.
• FDI qısamüddətli şoklara və xarici şəraitə qarşı nisbətən dəyişkəndir.
• İnstitusional keyfiyyət və investisiya əlaqələri ölkənin institusional yetkinliyi və iqtisadi quruluşundan asılı olaraq dəyişir.
• Sıralarda qeyri-xəttilik və çoxsaylı tarixi struktur qırılmalar mövcuddur.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• İnstitusional keyfiyyətin səhiyyə xərclərinin və ya investisiyanın artıma təsirini formal olaraq moderasiya etdiyi göstərilməmişdir.
• Altı ölkənin hamısı üçün vahid ümumi əmsal və ya vahid siyasət formulu yoxdur.
• Danimarka və ya Macarıstandakı mənfi IQI əmsalı güclü institutların artıma zərər verdiyini sübut etmir.
• Granger əlaqələri struktur səbəbiyyət deyil.
• Yüksək \(R^2\) dəyərləri təkbaşına modelin real dünyada üstün proqnoz gücünü sübut etmir.
• 25 müşahidəli ölkə nümunələrindən əldə olunan nəticələr birbaşa başqa ölkələrə ümumiləşdirilə bilməz.
• Endogenlik, eyni vaxtlılıq və buraxılmış dəyişən qərəzi tam aradan qaldırılmayıb.
• Ticarət açıqlığı, təhsil, işçi qüvvəsinin xüsusiyyətləri və əhali dinamikası əsas modeldə birbaşa nəzarət edilməyib.

Siyasət baxımından mənası

Mənbənin siyasət tövsiyəsi yalnız daha çox səhiyyə xərci və ya daha çox investisiya etmək deyil. Xərclərin və investisiyanın iqtisadi nəticələrə çevrilə bilməsi üçün idarəetmə, şəffaflıq, tənzimləmə effektivliyi, korrupsiyaya qarşı mübarizə və dövlət potensialı vacibdir.

Səhiyyə xərcləri insan kapitalına strateji investisiya kimi nəzərdən keçirilməlidir; lakin yalnız büdcənin həcmi deyil, resursların səmərəli istifadəsi və ölçülə bilən sağlamlıq/məhsuldarlıq nəticələrinə çevrilməsi də nəzərə alınmalıdır.

İnvestisiya siyasətləri baxımından sabit makroiqtisadi mühit, proqnozlaşdırıla bilən tənzimləmələr və kapital daxilolmalarının texnologiya yayılması və məhsuldar potensiala çevrilməsini təmin edən institusional mexanizmlər vacibdir.

Çoxsaylı struktur qırılmalar səbəbindən vahid tip siyasət yanaşması əvəzinə ölkəyə xas və şoklara uyğunlaşa bilən siyasətlər tövsiyə olunur. Avrozonadan kənarda olmaq ümumi institusional kateqoriya yaratsa da, Çexiya, Danimarka, Macarıstan, Polşa, Rumıniya və İsveç eyni iqtisadi mexanizmə malik homogen qrup deyil.

Məhdudiyyətlər

Birinci əsas məhdudiyyət nümunə ölçüsüdür. Hər ölkədə cəmi 25 illik müşahidə vardır. Fərqlərin alınması və gecikmələrin istifadəsi effektiv nümunəni daha da kiçildir; xüsusilə ARDL(2,3,3,3,3) kimi yüksək ölçülü modellərdə sərbəstlik dərəcələrinə ciddi təzyiq yaradır.

İkinci məhdudiyyət endogenlikdir. GDP, GFCF və FDI birlikdə müəyyən edilə bilər; institusional keyfiyyət iqtisadi göstəricilərə təsir göstərə bildiyi kimi iqtisadi göstəricilərdən də təsirlənə bilər. ARDL/ECM-in gecikməli strukturu bu problemi avtomatik həll etmir.

Üçüncü məhdudiyyət buraxılmış dəyişənlərdir. Ticarət açıqlığı, təhsil, işçi qüvvəsinin strukturu, əhali və digər artım müəyyənediciləri əsas modelə daxil edilməyib. Qiymətləndirilmiş əmsallar bu buraxılmış amillərin təsirinin bir hissəsini daşıya bilər.

Dördüncü məhdudiyyət institusional keyfiyyət mexanizminin formasıdır. IQI yalnız additiv izahedici dəyişəndir. İnstitutların səhiyyə xərclərinin və ya investisiyanın səmərəliliyini hansı səviyyədə və nə qədər dəyişdirdiyini göstərəcək qarşılıqlı təsir və ya hədd təhlili aparılmayıb.

Beşinci məhdudiyyət xətti ARDL yanaşmasıdır. Mənbə bəzi sıralarda qeyri-xəttilik və struktur qırılmalar tapsa da, nümunə ölçüsünə görə tam qeyri-xətti modellər əvəzinə parsimonik xətti ARDL/ECM istifadə edir. Buna görə əmsallar bütün tarixi rejimlərdə dəyişməz struktur parametrlər kimi qəbul edilməməlidir.

Gələcək tədqiqatlar daha uzun zaman sıraları, panel metodları, müxtəlif institusional və səhiyyə sistemi göstəriciləri, daha güclü endogenlik identifikasiya strategiyaları və lazım olduqda qeyri-xətti/hədd modellərindən istifadə etməklə bu əlaqələri yenidən sınaqdan keçirə bilər.

Mənbə və metod qeydi

Orijinal tədqiqat: Health Expenditure, Institutional Quality, and Economic Growth: Evidence from EU Countries Outside the Eurozone.

Müəlliflər: Gerasimos Lengos və Melina Dritsaki.

Məsul müəllif: Melina Dritsaki.

Qurum: Department of Economics, University of Western Macedonia, Kastoria, Greece.

Jurnal: Economies.

Nəşriyyat: MDPI.

Biblioqrafik qeyd: Economies, 2026, 14(7), 254.

DOI: 10.3390/economies14070254.

Nəşr prosesi: Alındı: 26 May 2026; yenidən işlənib: 13 İyun 2026; qəbul edilib: 16 İyun 2026; dərc edilib: 5 İyul 2026.

Mənbə növü: Resenziyalı, açıq girişli orijinal tədqiqat məqaləsi.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Coğrafi əhatə: Çexiya, Danimarka, Macarıstan, Polşa, Rumıniya və İsveç.

Dövr: 2000–2024.

Məlumat mənbələri: World Bank World Development Indicators və Worldwide Governance Indicators.

Əsas metodlar: Harvey qeyri-xəttilik testi; Bai–Perron çoxsaylı struktur qırılma testi; ADF, KSS, Fourier ADF və Fourier KSS vahid kök testləri; ARDL bounds cointegration; Error Correction Model; diaqnostik testlər; CUSUM/CUSUMSQ; ECM əsaslı Granger təhlili.

İnstitusional keyfiyyət: WGI-nin altı idarəetmə ölçüsündən yaradılan nisbi IQI göstəricisi. Mənbə PCA istifadəsini bildirir, lakin əsas mətndə PCA yüklərini və ya izah olunan dispersiyanı ətraflı təqdim etmir.

Maliyyələşmə: Xarici maliyyələşmə alınmayıb.

Məlumatların əlçatanlığı: Əsas məlumatlar World Bank WDI və WGI verilənlər bazalarında ictimaiyyətə açıqdır. Emal olunmuş məlumat dəsti və qiymətləndirmə nəticələrinin əsaslandırılmış sorğu əsasında məsul müəllifdən əldə edilə biləcəyi bildirilmişdir.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşmasını bəyan etməyiblər.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma G.L. və M.D.; metod G.L. və M.D.; proqram təminatı G.L.; yoxlama M.D.; formal təhlil G.L.; tədqiqat G.L. və M.D.; resurslar G.L. və M.D.; məlumatların emalı G.L.; ilkin layihə G.L.; nəzərdən keçirmə və redaktə M.D.; vizuallaşdırma G.L.; nəzarət və layihənin idarə edilməsi M.D. tərəfindən həyata keçirilib.

Əsas şərh məhdudiyyəti: Qiymətləndirilmiş əmsallar ölkəyə xas dinamik əlaqələrdir; formal səbəbli identifikasiya aparılmayıb. IQI moderator kimi qiymətləndirilməyib. Kiçik illik nümunə, yüksək gecikmə dərəcələri, buraxılmış dəyişənlər və endogenlik nəticələrin struktur parametrlər kimi şərhini məhdudlaşdırır.

Mənbədaxili uyğunluq qeydi: Rumıniya üçün mətn daxilindəki “%1 əhəmiyyətlilik” ifadəsi FDI-nin p=0,0145 dəyərinə tam uyğun gəlmir. Bundan əlavə, ümumi diaqnostik izahda bütün ölkələrdə ARCH probleminin olmadığı bildirilsə də, Rumıniya üçün ARCH p=0,013 təqdim olunur. Verianla rəqəmsal cədvəl dəyərlərini əsas sübut kimi qoruyur.

Vizual yenidənqurma qeydi: Bounds F-statistikaları, ölkələr üzrə uzunmüddətli əhəmiyyətlilik matrisi və ECM uyğunlaşma sürətləri birbaşa mənbə rəqəmlərindən Verianla üçün orijinal qrafiklər kimi yenidən çəkilə bilər. Şəkil 1–5-in illik zaman sıraları xam məlumat əldə edilmədən vizualdan dəqiq rəqəmlər çıxarılaraq yenidən qurulmamalıdır. Şəkil 7-nin CUSUM/CUSUMSQ strukturu isə mənbə əlaqəsinə əsaslanan orijinal sabitlik sxemi kimi yenidən çəkilə bilər.