ARDL/ECM-पद्धतिः I(0) तथा I(1) इति integration-स्तरयुक्तानां कालश्रेणीनां मध्ये दीर्घकाले cointegration-सम्बन्धं च अल्पकाले समायोजनस्य गतिशीलतां च एकस्यैव model-परिवारस्य अन्तर्गतं मूल्ययति इति econometric पद्धतिः अस्ति। अस्मिन् अध्ययने Czechia, Denmark, Hungary, Poland, Romania तथा Sweden देशेषु 2000–2024 कालखण्डे आर्थिकवृद्धेः वर्तमान-स्वास्थ्यव्ययस्य, संस्थानानां गुणवत्तायाः, सकल-स्थिर-पूँजी-निर्माणस्य तथा प्रत्यक्ष-विदेशी-निवेशस्य च मध्ये विद्यमानाः गतिशीलसम्बन्धाः देशशः परीक्ष्यन्ते। अध्ययनं रैखिक-अरैखिक-unit root tests, Bai–Perron बहु-संरचनात्मक-विच्छेद-विश्लेषणम्, ARDL bounds cointegration test, Error Correction Model-संरचनाः तथा ECM-आधारित-Granger-analysis इत्येतानि संयुक्ततया उपयुङ्क्ते।

षट्सु अपि देशेषु दीर्घकालीन-सहगमनस्य सांख्यिकं प्रमाणं प्राप्तम्; किन्तु प्रमाणस्य बलं पृथक् coefficients इत्येषां दिशा च देशान्तरं महत्त्वेन भिद्यते। Denmark, Hungary, Poland तथा Romania देशेषु bounds test अधिकं दृढं प्रमाणं ददाति; Czechia तथा Sweden देशेषु तु cointegration-समर्थनं केवलं %10 significance-स्तरे दृश्यते। Czechia तथा Poland देशेषु पृथक् दीर्घकालीन-coefficients महत्त्वपूर्णाः न सन्ति। Denmark तथा Hungary देशेषु सकल-स्थिर-पूँजी-निर्माणं सकारात्मकम्, संस्थानानां गुणवत्तायाः coefficient तु नकारात्मकः महत्त्वपूर्णश्च अस्ति। Romania देशे स्वास्थ्यव्ययः, संस्थानानां गुणवत्ता तथा FDI सकारात्मकाः; GFCF नकारात्मकं महत्त्वपूर्णं च अस्ति। Sweden देशे दीर्घकाले केवलं GFCF सकारात्मकं महत्त्वपूर्णं च अस्ति।

फलानि दर्शयन्ति यत् संस्थानानां गुणवत्ता सर्वेषु देशेषु एकरूपेण कार्यं कुर्वन् एक एव वृद्धियन्त्रः नास्ति। तथापि अध्ययनमध्ये संस्थानानां गुणवत्तायै formal moderation, interaction अथवा threshold-model न आकलितः। IQI model मध्ये प्रत्यक्षतया additive explanatory variable रूपेण प्रविशति; अतः “संस्थानानां गुणवत्तया स्वास्थ्यव्ययस्य अथवा निवेशस्य वृद्धौ प्रभावः सांख्यिकरूपेण moderated” इति निष्कर्षः अस्मात् model तः न निष्कासयितुं शक्यते।

Error-correction coefficients देशानां दीर्घकालीन-सन्तुलनं प्रति पुनरागमनवेगे अत्यन्तं भेदं दर्शयन्ति। Hungary देशः प्रायः −0,92 इत्यनेन शीघ्रं समायोजनं दर्शयति, Czechia तथा Poland तु प्रायः −0,001 तथा −0,004 इत्याभ्यां अत्यन्तं शनैः समायोजनं दर्शयतः। Granger-फलानि अपि देशविशिष्टान् द्विदिशान् एकदिशांश्च prediction-सम्बन्धान् दर्शयन्ति; किन्तु एते सम्बन्धाः संरचनात्मक-कारणप्रभावाः इति न व्याख्येयाः।

अध्ययनस्य मुख्यसमस्या

आर्थिकवृद्धिः केवलं पूँजी-सञ्चयस्य आश्रिता नास्ति। स्वास्थ्यव्ययः श्रमशक्तेः स्वास्थ्यं उत्पादकत्वक्षमतां च, संस्थानानां गुणवत्ता संसाधनवितरणं निवेशपर्यावरणं च, स्थिरपूँजी-निर्माणं उत्पादनक्षमतां, प्रत्यक्ष-विदेशी-निवेशः तु पूँजी-प्रौद्योगिकी-ज्ञानस्य स्थानान्तरणं च प्रभावितुं शक्नोति। किन्तु एतेषां यन्त्राणां वृद्ध्या सह सम्बन्धः प्रत्येकस्मिन् देशे समानः न भवेत्।

अयं अध्ययनः एतान् चतुरः निर्धारकान् एकस्मिन् गतिशील-परिप्रेक्ष्ये समालोच्य द्वौ मुख्यौ प्रश्नौ उत्तरितुं प्रयतते: किं एते variables आर्थिकवृद्ध्या सह दीर्घकाले सामान्यं सन्तुलनसम्बन्धं निर्मिमते, तथा अल्पकालीन-शोकानन्तरं प्रणाली कथं पुनः तत् सन्तुलनं प्रति आगच्छति?

Eurozone-बहिर्भूताः EU-देशाः किमर्थम्?

Czechia, Denmark, Hungary, Poland, Romania तथा Sweden यूरोपीय-संघस्य एकबाजारस्य सामान्यनियामक-संरचनायाश्च अन्तर्गता भवन्ति, किन्तु Eurozone-स्य सामान्य-मौद्रिक-नीति-व्यवस्थायाः बहिः स्थिताः। एषा विशेषता सामान्य-यूरोपीय-एकीकरणस्य सत्त्वेऽपि विभिन्न-मौद्रिक-व्यवस्थाः, संस्थागत-विकास-स्तराः, निवेश-संरचनाः तथा convergence-प्रक्रियाः संयुक्ततया परीक्षितुं शक्नोति।

सैद्धान्तिक-परिप्रेक्ष्यः

अध्ययनं Solow-प्रकारस्य neoclassical-growth-approach तथा Romer-प्रकारस्य endogenous-growth-theory इत्युभयं संयुक्ततया उपयुङ्क्ते। Neoclassical-परिप्रेक्ष्ये पूँजी तथा श्रम उत्पादनस्य मुख्य-inputs स्तः; विस्तारित-growth-models मध्ये स्वास्थ्यं शिक्षा च इत्यादयः मानवपूँजी-तत्त्वानि अपि उत्पादकक्षमतायाः भागरूपेण परिगण्यन्ते।

Endogenous-growth-approach मध्ये ज्ञानं, प्रौद्योगिकी, नवाचारः, मानवपूँजी तथा तेषां सञ्चयं समर्थयन्ति संस्थानानि आर्थिकवृद्धेः आन्तरिकतत्त्वानि सन्ति। अस्मिन् परिप्रेक्ष्ये स्वास्थ्यव्ययः केवलं सार्वजनिकव्ययः न, अपि तु श्रमशक्तेः स्वास्थ्यपूँजीं उत्पादकत्वं च प्रभावितुं शक्नुवन् मानवपूँजी-निवेशः इति व्याख्यायते।

किं संस्थानानां गुणवत्ता अस्मिन् अध्ययने वास्तवमेव moderator रूपेण परीक्षिता?

न। सैद्धान्तिकचर्चायां संस्थानानां गुणवत्ता स्वास्थ्यव्ययस्य, निवेशस्य तथा FDI इत्यस्य प्रभावकारितां आकारयितुं शक्नुवती शर्त् इति विचार्यते, तथापि empirical ARDL/ECM-model मध्ये interaction-term, threshold अथवा formal moderation-संरचना कापि नास्ति। IQI प्रत्यक्ष explanatory variable अस्ति; अतः फलानि संस्थानानां गुणवत्तायाः देशविशिष्टं वृद्धिसम्बन्धं दर्शयन्ति, सांख्यिकरूपेण परिभाषितं moderator-effect न।

मूल-वृद्धि-फलनम्

स्रोतस्य मूल-संकल्पनात्मक-फलनम्:

\[ GDP=f(CHE,IQI,GFCF,FDI) \tag{1} \]

इत्येवं वर्तते।

अत्र:

• GDP: 2015 वर्षस्य स्थिर-US-dollar-मूल्येषु सकल-घरेलू-उत्पादः।
• CHE: वर्तमान-स्वास्थ्यव्ययस्य GDP मध्ये अंशः।
• IQI: संस्थानानां गुणवत्तायाः सूचकः।
• GFCF: सकल-स्थिर-पूँजी-निर्माणस्य GDP मध्ये अंशः।
• FDI: शुद्ध-प्रत्यक्ष-विदेशी-निवेश-प्रवाहस्य GDP मध्ये अंशः।

दीर्घकालीन econometric समीकरणम्

स्रोतस्य logarithmic specification:

\[ LGDP_{it} = \beta_0 + \beta_1 LCHE_{it} + \beta_2 IQI_{it} + \beta_3 LGFCF_{it} + \beta_4 LFDI_{it} + e_{it} \tag{2} \]

इत्येवं वर्तते।

\(i\) देशं, \(t\) वर्षं तथा \(e_{it}\) error-term सूचयति। स्रोतः \(\beta_1\), \(\beta_2\), \(\beta_3\) तथा \(\beta_4\) इत्येतान् दीर्घकालीन-GDP-elasticities इति नाम्ना निर्दिशति। तथापि समीकरणे IQI logarithmic-रूपेण न, level-रूपेण अस्ति; अतः \(\beta_2\) इत्यस्य classical log–log elasticity इति व्याख्या तान्त्रिकसावधानतां अपेक्षते। Verianla अत्र स्रोतस्य सूत्रं न परिवर्तयति।

संस्थानानां गुणवत्तायाः सूचकः

IQI, World Governance Indicators इत्यस्य शासनस्य षट् आयामेषु आधारितः:

• भ्रष्टाचारनियन्त्रणम्।
• शासनप्रभावशीलता।
• राजनैतिकस्थैर्यं तथा हिंसा/आतङ्कवादस्य अभावः।
• विनियमनगुणवत्ता।
• विधिशासनम्।
• अभिव्यक्तिः उत्तरदायित्वं च।

स्रोतः methodology-विभागे वदति यत् एते षट् घटकाः Principal Component Analysis उपयुज्य संस्थानानां गुणवत्तायाः index रूपेण परिवर्तिताः। PCA-component-loadings अथवा eigenvalues लेखस्य मुख्य-method तथा result-tables मध्ये पृथक् न प्रतिवेदिताः; अतः एते मूल्याः Verianla द्वारा न निर्मीयन्ते।

WGI-सूचकाः सापेक्ष-शासन-मापकाः सन्ति। अतः IQI न कश्चन निरपेक्षः “संस्थान-गुणवत्ता-अङ्कः”, किन्तु sample तथा कालान्तरे सापेक्ष-संस्थागत-प्रदर्शन-भेदानां मापकः।

Sample तथा मूल-वर्णनात्मक-संरचना

वर्णनात्मक-सांख्यिकीषु Denmark तथा Sweden संस्थानानां गुणवत्तायाः उच्चतमं औसतस्तरं तथा स्वास्थ्यव्ययस्य तुलनात्मकतया उच्चान् अंशान् धारयतः। Romania sample मध्ये न्यूनतमम् औसत-IQI-स्तरं धारयति। FDI विशेषतः Hungary देशे उच्चतमं परिवर्तनशीलत्वं दर्शयति।

स्रोतस्य चित्र 1–5 इत्येषां वैज्ञानिक-सन्देशः

स्रोतस्य 9–10 पृष्ठेषु चित्र 1–5 क्रमशः GDP, वर्तमान-स्वास्थ्यव्यय, संस्थानानां गुणवत्ता, GFCF तथा FDI इत्येषां देशश्रेणीः दर्शयन्ति। GDP-श्रेणीषु दीर्घकालीन-वृद्धिः तथा 2019–2020 समीपे COVID-19-सम्बद्धा स्पष्टा विकृतिः दृश्यते। स्वास्थ्यव्ययः सामान्यतः वर्धते, किन्तु देशविशिष्टान् विचलनान् दर्शयति। संस्थानानां गुणवत्ता Denmark तथा Sweden देशयोः निरन्तरं उच्चस्तरे अस्ति। GFCF तथा FDI, GDP तथा स्वास्थ्यव्ययस्य तुलनया अधिकं चक्रीयौ शोकसंवेदनशीलौ च स्तः।

रैखिकता-परीक्षणम्

Harvey-test दर्शयति यत् सर्वाः श्रेण्यः रैखिकव्यवहारं न दर्शयन्ति। स्रोते अरैखिकता:

• Czechia देशे GDP तथा IQI मध्ये,
• Denmark देशे FDI मध्ये,
• Hungary देशे GDP मध्ये,
• Romania देशे IQI मध्ये,
• Sweden देशे GDP तथा CHE मध्ये

प्रतिवेदिता। Poland एक एव देशः यत्र सर्वेषु variables मध्ये रैखिक-संरचना-परिकल्पना न निरस्तिता।

Bai–Perron संरचनात्मक-विच्छेदाः

स्रोतः अधिकतमं पञ्च विच्छेदान् अनुमन्यमानं Bai–Perron-approach, Schwarz/BIC तथा LWZ-criteria सहितं, उपयुज्यते। विच्छेदाः विशेषतः चतुर्षु कालसमूहेषु संकेन्द्रिताः:

GDP-श्रेणीषु अधिकांशदेशेषु चत्वारः अथवा पञ्च विच्छेदाः प्राप्ताः इति तथ्यं दर्शयति यत् वृद्धिप्रक्रियायाः एकेन स्थिर-रेजिमेन modelling सीमितं भवेत्। GFCF-विच्छेदानां 2009 समीपे तथा FDI-विच्छेदानां 2008–2009 तथा 2020–2021 इत्यादिषु वैश्विक-शोककालखण्डेषु संकेन्द्रणं निवेशश्रेणीनां चक्रीयसंवेदनशीलतां समर्थयति।

किं cointegration-प्राप्तिः प्रत्येकस्मिन् देशे समानः दीर्घकालीनप्रभावः अस्ति इति अर्थं वहति?

न। Bounds-test षट्सु देशेषु सामान्य-दीर्घकालीन-सहगमनस्य प्रमाणं ददाति, तथापि पृथक् coefficients इत्येषां चिह्नं, महत्त्वं तथा error-correction-वेगः महत्त्वेन भिद्यते। Czechia तथा Poland देशेषु सर्वे दीर्घकालीन-coefficients अमहत्त्वपूर्णाः; Romania, Denmark, Hungary तथा Sweden देशेषु तु भिन्नाः variables प्रमुखाः भवन्ति।

अध्ययनस्य विधिः परिणामाश्च

ARDL-model

स्रोतस्य ARDL-संरचना संक्षेपेण:

\[ \Delta LGDP_t = \beta_0 + \sum \beta_{1i}\Delta LGDP_{t-j} + \sum \beta_{2i}\Delta LCHE_{t-j} + \sum \beta_{3i}\Delta IQI_{t-j} + \sum \beta_{4i}\Delta LGFCF_{t-j} + \sum \beta_{5i}\Delta LFDI_{t-j} \]

\[ + \delta_1LGDP_{t-1} + \delta_2LCHE_{t-1} + \delta_3IQI_{t-1} + \delta_4LGFCF_{t-1} + \delta_5LFDI_{t-1} + e_t \tag{5} \]

इत्येवं वर्तते।

Difference-terms अल्पकालीनगतिं, lagged-level-terms तु दीर्घकालीन-cointegration-संरचनां दर्शयन्ति। Bounds-test मध्ये:

\[ H_0:\delta_1=\delta_2=\delta_3=\delta_4=\delta_5=0 \]

cointegration नास्ति इति सूचयति; alternative hypothesis तु दीर्घकालीनसम्बन्धस्य अस्तित्वं सूचयति।

देशशः चयनिताः ARDL lag-संरचनाः

एते उच्च-lag-स्तराः, यतः प्रत्येकस्मिन् देशे केवलं 25 वार्षिकनिरीक्षणानि सन्ति, degrees of freedom उपरि गम्भीरं दबावं जनयन्ति। अतः स्रोतः coefficients इत्येतान् निश्चित-संरचनात्मक-elasticities इति न, अपि तु देशविशिष्ट-गतिशीलसम्बन्धाः इति व्याख्यातुं अनुशंसति।

Bounds cointegration-फलानि

स्रोतस्य प्रयुक्तानां चतुर्णाम् explanatory variables कृते upper critical bound \(I(1)\) %10 मध्ये 3,56, %5 मध्ये 4,22 तथा %1 मध्ये 5,84 अस्ति।

देशशः दीर्घकालीन-coefficients इत्येषां सारः

एषा सारणी दर्शयति यत् स्रोतस्य सारांशे सामान्यवाक्यानि देशस्तरीय-फलैः सह एव पठनीयानि। उदाहरणार्थं GFCF Denmark, Hungary तथा Sweden देशेषु सकारात्मकं महत्त्वपूर्णं च, किन्तु Romania देशे नकारात्मकं महत्त्वपूर्णं च अस्ति। अतः पूँजी-निर्माणस्य प्रभावः सर्वेषु देशेषु समानचिह्नः नास्ति।

Denmark तथा Hungary देशयोः नकारात्मकः IQI-coefficient कथं व्याख्येयः?

स्रोतः एतान् coefficients संस्थानानि दृढानि भवन्ति चेत् वृद्धिः ह्रसति इति प्रमाणरूपेण न स्वीकरोति। Denmark देशे उच्चा अल्पपरिवर्तनशीला च संस्थानगुणवत्ता marginal-effect इत्यस्य econometric पृथक्करणं कठिनं कर्तुं शक्नोति। Hungary देशे तु simultaneity, omitted variables तथा देशविशिष्ट-राजनैतिक-आर्थिक-गतिशीलता coefficient-चिह्नं प्रभावितुं शक्नुवन्ति।

Error Correction Model

दीर्घकालीनसम्बन्धे निश्चिते model:

\[ \Delta LGDP_t= \text{kısa dönem fark terimleri} + \lambda ECM_{t-1} + \varepsilon_t \tag{6} \]

इति रूपे परिवर्त्यते।

\(\lambda\) error-correction-coefficient अस्ति। नकारात्मकः महत्त्वपूर्णश्च \(\lambda\) दर्शयति यत् अल्पकालीन-विचलनं अनन्तरकालखण्डेषु दीर्घकालीन-सन्तुलनं प्रति संशोध्यते।

Hungary देशे प्रायः %92 वार्षिक-error-correction-दरस्य तथा Czechia, Poland देशयोः प्रायः %0,1 तथा %0,4 मूल्यानां मध्ये भेदः दर्शयति यत् “Eurozone-बहिर्भूतः EU-देशः” इति सामान्यवर्गः महत्त्वपूर्णम् आर्थिक-heterogeneity आच्छादयितुं शक्नोति।

अल्पकालीन-प्रतिरूपम्

अल्पकालीन-coefficients एकं सामान्यं चिह्नं न दर्शयन्ति। स्रोतस्य सामान्य-संश्लेषानुसारं स्वास्थ्यव्ययः केषुचित् देशेषु वर्तमानकालखण्डे सकारात्मकः, किन्तु पश्चात् lag-मध्ये नकारात्मक-coefficients धारयितुं शक्नोति। संस्थानगुणवत्तायाः प्रभावाः प्रायः lag सहितं दृश्यन्ते। GFCF बहुधा वर्तमानकालखण्डे सकारात्मक-प्रभावं ततः पश्चात् नकारात्मक-lags च दर्शयति। FDI-फलानि तु मुख्यतया अल्पकालीनानि देशविशिष्ट-परिवर्तनशीलतायुक्तानि च सन्ति।

Model-स्थैर्यम्

चित्र 7 मध्ये CUSUM-statistics सर्वेषु देशेषु %5 critical bounds अन्तर्गतं तिष्ठन्ति। CUSUMSQ-फलेषु तु Czechia अपवादरूपेण दर्शिता। अतः Czechia-model मध्ये संरचनात्मक-स्थैर्यविषये अतिरिक्त-सावधानी अपेक्षिता।

कच्चेषु series मध्ये Bai–Perron संरचनात्मक-विच्छेदानां प्राप्तिः तथा ARDL-residuals तः निष्पन्नानां CUSUM-स्थैर्यपरीक्षणानां अधिकांशतः सीमायाम् एव स्थितिः अनिवार्यतया विरोधी न स्तः। प्रथमः test श्रेणीषु ऐतिहासिक-regime-परिवर्तनानि अन्वेषयति; द्वितीयः test आकलित-model-coefficients इत्येषां residual-behaviour आधारेण स्थैर्यं मूल्ययति।

Diagnostic-tests मध्ये Romania अपवादः

स्रोतस्य वर्णनं वदति यत् ARCH-tests मध्ये सर्वेषु देशेषु heteroskedasticity न प्राप्तम्। किन्तु Romania कृते प्रकाशितायां सारणी 6 मध्ये Breusch–Godfrey p=0,038 तथा ARCH p=0,013 अस्ति। एतानि मूल्यानि %5 significance-स्तरे null hypotheses इत्येषां निरसनं सूचयन्ति। अतः Romania देशस्य error-term diagnostics अन्यदेशानां तुलनया अधिकसावधानतया मूल्यनीयम्।

ECM-आधारित-Granger-analysis

स्रोतस्य सामान्य-Granger-रूपम्:

\[ \Delta Y_t= \mu_0+ \sum_{i=1}^{p}\alpha_i\Delta Y_{t-i} + \sum_{i=1}^{q}\beta_i\Delta X_{t-i} + \lambda_1ECT_{t-1} + u_t \tag{7} \]

तथा विपरीतदिशायै:

\[ \Delta X_t= \phi_0+ \sum_{i=1}^{p}\gamma_i\Delta Y_{t-i} + \sum_{i=1}^{q}\delta_i\Delta X_{t-i} + \lambda_2ECT_{t-1} + e_t \tag{8} \]

इत्येवं वर्तते।

किं Granger causality संरचनात्मक-आर्थिक-कारणता इति अर्थं वहति?

न। ECM-आधारित-Granger-test परीक्षते यत् एकस्य variable इत्यस्य भूतकालीनमूल्यानि अन्यस्य variable इत्यस्य भविष्यपरिवर्तनानां prediction मध्ये अतिरिक्तसूचनां वहन्ति वा न वा। Simultaneity, reverse causality तथा omitted variables पूर्णतया न निराकृताः; अतः एतानि फलानि “X वास्तविकजगति Y इत्यस्य संरचनात्मकं कारणम् अस्ति” इति न पठनीयानि।

देशशः मुख्याः Granger-सम्बन्धाः

Czechia देशस्य सम्बन्धाः विशेषसावधानतया व्याख्येयाः; यतः दीर्घकालीन-coefficients अमहत्त्वपूर्णाः तथा ECM-समायोजन-वेगः प्रायः शून्यः।

अध्ययनेन समर्थितानि निष्कर्षाः

• षट्सु अपि देशेषु वृद्धि, स्वास्थ्यव्यय, संस्थानानां गुणवत्ता, GFCF तथा FDI इत्येषां मध्ये न्यूनतमं %10-स्तरे दीर्घकालीन-सहगमनस्य प्रमाणम् अस्ति।
• दीर्घकालीन-coefficients इत्येषां चिह्नं महत्त्वं च देशान्तरं बहुधा भिद्यते।
• GFCF Denmark, Hungary तथा Sweden देशेषु सकारात्मकं महत्त्वपूर्णं च दीर्घकालीनसम्बन्धं दर्शयति।
• Romania देशे स्वास्थ्यव्ययः तथा संस्थानानां गुणवत्ता सकारात्मकौ, GFCF नकारात्मकं, FDI सकारात्मकं महत्त्वपूर्णं च अस्ति।
• Czechia तथा Poland देशेषु bounds cointegration प्राप्तमपि पृथक् दीर्घकालीन-coefficients महत्त्वपूर्णाः न सन्ति।
• समायोजन-वेगाः देशान्तरं अत्यन्तं भिन्नाः।
• FDI अल्पकालीन-शोकान् बाह्यस्थितीश्च प्रति तुलनात्मकतया परिवर्तनशीलम्।
• संस्थानगुणवत्ता-निवेशसम्बन्धाः देशस्य संस्थागत-परिपक्वतया आर्थिक-संरचनया च सह परिवर्तन्ते।
• श्रेणीषु अरैखिकता तथा बहवः ऐतिहासिक-संरचनात्मक-विच्छेदाः सन्ति।

अध्ययनेन असमर्थितानि निष्कर्षाः

• संस्थानानां गुणवत्ता स्वास्थ्यव्ययस्य अथवा निवेशस्य वृद्धौ प्रभावं formal-रूपेण moderates इति न दर्शितम्।
• सर्वेषां षण्णां देशानां कृते एकः सामान्यः coefficient अथवा एकं नीतिसूत्रं नास्ति।
• Denmark अथवा Hungary देशस्य नकारात्मकः IQI-coefficient दृढसंस्थानानि वृद्धिं हानयन्ति इति न प्रमाणयति।
• Granger-सम्बन्धाः संरचनात्मक-कारणता न।
• उच्चानि \(R^2\) मूल्यानि एकाकी model इत्यस्य वास्तविकजगति श्रेष्ठं prediction-power प्रमाणयितुं न शक्नुवन्ति।
• 25 निरीक्षणयुक्तेभ्यः देशनमूनेभ्यः प्राप्तानि फलानि अन्यदेशेषु प्रत्यक्षतया सामान्यीकर्तुं न शक्यन्ते।
• Endogeneity, simultaneity तथा omitted-variable-bias पूर्णतया न निवारिताः।
• Trade openness, education, labour-force characteristics तथा population dynamics मुख्य-model मध्ये प्रत्यक्षतया नियंत्रितानि न।

नीतिगतार्थः

स्रोतस्य नीत्यनुशंसा केवलं अधिकं स्वास्थ्यव्ययं वा अधिकं निवेशं वा कर्तव्यम् इति न। व्ययस्य निवेशस्य च आर्थिकफलरूपेण परिवर्तनाय शासनम्, पारदर्शिता, नियामक-प्रभावशीलता, भ्रष्टाचारविरोधः तथा सार्वजनिकक्षमता महत्त्वपूर्णानि।

स्वास्थ्यव्ययः मानवपूँजीं प्रति रणनीतिकनिवेशः इति द्रष्टव्यः; किन्तु केवलं budget-size न, संसाधनानां कुशलोपयोगः तथा मापनीय-स्वास्थ्य/उत्पादकत्व-फलरूपेण तेषां परिवर्तनम् अपि विचारणीयम्।

निवेशनीतेः दृष्ट्या स्थिरं macroeconomic-पर्यावरणम्, पूर्वानुमेय-नियमाः तथा पूँजीप्रवाहान् technology-diffusion तथा उत्पादकक्षमता इत्येतयोः मध्ये परिवर्तयन्ति संस्थागत-यन्त्राणि महत्त्वपूर्णानि।

बहूनां संरचनात्मक-विच्छेदानां कारणात् एकरूप-नीति-उपायस्य स्थाने देशविशिष्टाः शोकानुकूलाः नीतयः अनुशंस्यन्ते। Eurozone-बहिर्भूतत्वं सामान्य-संस्थागत-वर्गं निर्माति, किन्तु Czechia, Denmark, Hungary, Poland, Romania तथा Sweden समान-आर्थिक-यन्त्रयुक्तः समरूपसमूहः न।

सीमाः

प्रथममुख्या सीमा sample-size अस्ति। प्रत्येकस्मिन् देशे केवलं 25 वार्षिकनिरीक्षणानि सन्ति। Differencing तथा lags-प्रयोगः प्रभावी-sample अधिकं लघु करोति; विशेषतः ARDL(2,3,3,3,3) इत्यादिषु उच्चपरिमाण-models मध्ये degrees of freedom उपरि गम्भीरं दबावं जनयति।

द्वितीया सीमा endogeneity अस्ति। GDP, GFCF तथा FDI संयुक्ततया निर्धारितुं शक्यन्ते; संस्थानानां गुणवत्ता आर्थिकप्रदर्शनं प्रभावितुं शक्नोति तथा आर्थिकप्रदर्शनेन अपि प्रभावितुं शक्नोति। ARDL/ECM-स्य lagged-संरचना एतां समस्यां स्वयमेव न निराकरोति।

तृतीया सीमा omitted variables सन्ति। Trade openness, education, labour-force structure, population तथा अन्ये growth-determinants मुख्य-model मध्ये न सन्ति। आकलित-coefficients एतेषां बहिष्कृतकारकाणां प्रभावस्य किञ्चिदंशं वहितुं शक्नुवन्ति।

चतुर्थी सीमा संस्थानगुणवत्ता-यन्त्रस्य रूपम्। IQI केवलं additive explanatory variable अस्ति। संस्थानानि स्वास्थ्यव्ययस्य निवेशस्य वा कार्यक्षमतां कस्मिन् स्तरे कियत् च परिवर्तयन्ति इति दर्शयितुं interaction अथवा threshold-analysis न कृतम्।

पञ्चमी सीमा रैखिक-ARDL-approach अस्ति। स्रोतः केषुचित् series मध्ये अरैखिकतां संरचनात्मक-विच्छेदांश्च प्राप्नोति, तथापि sample-size कारणेन पूर्ण-अरैखिक-models स्थाने parsimonious रैखिक-ARDL/ECM उपयुज्यते। अतः coefficients सर्वेषु ऐतिहासिक-regimes मध्ये अपरिवर्तनीयाः संरचनात्मक-parameters इति न द्रष्टव्याः।

भविष्य-अध्ययनानि दीर्घतर-कालश्रेणीः, panel-techniques, भिन्न-संस्थागत-स्वास्थ्यप्रणाली-सूचकान्, अधिकदृढ-endogeneity-identification-strategies तथा आवश्यकतायां अरैखिक/threshold-models उपयुज्य एतान् सम्बन्धान् पुनः परीक्षितुं शक्नुवन्ति।

स्रोतः तथा विधिः — टिप्पणी

मूल-अध्ययनम्: Health Expenditure, Institutional Quality, and Economic Growth: Evidence from EU Countries Outside the Eurozone.

लेखकौ: Gerasimos Lengos तथा Melina Dritsaki.

सम्पर्क-लेखकः: Melina Dritsaki.

संस्था: Department of Economics, University of Western Macedonia, Kastoria, Greece.

पत्रिका: Economies.

प्रकाशकः: MDPI.

Bibliographic-record: Economies, 2026, 14(7), 254.

DOI: 10.3390/economies14070254.

प्रकाशन-प्रक्रिया: प्राप्तम्: 26 May 2026; संशोधितम्: 13 June 2026; स्वीकृतम्: 16 June 2026; प्रकाशितम्: 5 July 2026.

स्रोत-प्रकारः: peer-reviewed, open-access मूल-अनुसन्धान-लेखः।

License: Creative Commons Attribution (CC BY).

भौगोलिक-व्याप्तिः: Czechia, Denmark, Hungary, Poland, Romania तथा Sweden.

कालः: 2000–2024.

Data-sources: World Bank World Development Indicators तथा Worldwide Governance Indicators.

मुख्य-विधयः: Harvey अरैखिकता-test; Bai–Perron बहु-संरचनात्मक-विच्छेद-test; ADF, KSS, Fourier ADF तथा Fourier KSS unit-root-tests; ARDL bounds cointegration; Error Correction Model; diagnostic-tests; CUSUM/CUSUMSQ; ECM-आधारित-Granger-analysis.

संस्थानानां गुणवत्ता: WGI-स्य षट् शासन-आयामेभ्यः निर्मितः सापेक्ष-IQI-सूचकः। स्रोतः PCA-प्रयोगं निर्दिशति, किन्तु मुख्यपाठे PCA-loadings अथवा explained variance विस्तरेण न प्रतिवेदयति।

वित्तपोषणम्: बाह्य-वित्तपोषणं न प्राप्तम्।

Data-availability: मूल-डेटा World Bank WDI तथा WGI databases मध्ये सार्वजनिकतया उपलब्धाः। Processed dataset तथा estimation-outputs युक्तियुक्त-अनुरोधेन सम्पर्क-लेखकात् प्राप्यन्ते इति निर्दिष्टम्।

हितसंघर्षः: लेखकौ हितसंघर्षं न प्रतिवेदितवन्तौ।

लेखक-योगदानानि: Conceptualization G.L. तथा M.D.; methodology G.L. तथा M.D.; software G.L.; validation M.D.; formal analysis G.L.; investigation G.L. तथा M.D.; resources G.L. तथा M.D.; data curation G.L.; first draft G.L.; review and editing M.D.; visualization G.L.; supervision तथा project management M.D. द्वारा कृतम्।

मुख्य-व्याख्या-सीमा: आकलित-coefficients देशविशिष्ट-गतिशीलसम्बन्धाः; formal causal identification न कृतम्। IQI moderator रूपेण न आकलितम्। लघु-वार्षिक-sample, उच्च-lag-स्तराः, omitted variables तथा endogeneity फलानां संरचनात्मक-parameters रूपेण व्याख्यां सीमितयन्ति।

स्रोत-अन्तर्गत-सामञ्जस्य-टिप्पणी: Romania कृते पाठे “%1 significance” इति वाक्यं FDI-स्य p=0,0145 मूल्यम् पूर्णतया न अनुरूपयति। अपि च सामान्य-diagnostic-वर्णने सर्वेषु देशेषु ARCH-समस्या नास्ति इति उक्तम्, तथापि Romania कृते ARCH p=0,013 प्रतिवेदितम्। Verianla संख्यात्मक-सारणी-मूल्यानि प्राथमिक-प्रमाणरूपेण रक्षति।

दृश्य-पुनर्निर्माण-टिप्पणी: Bounds F-statistics, देशशः दीर्घकालीन-महत्त्व-मात्रिका तथा ECM-समायोजन-वेगाः स्रोतसंख्याभ्यः प्रत्यक्षतया Verianla-कृते मौलिक-graphs रूपेण पुनर्रेखितुं शक्यन्ते। चित्र 1–5 इत्येषां वार्षिक-कालश्रेणीः raw data विना दृश्यात् निश्चितसंख्याः निष्कास्य पुनर्निर्मातुं न युक्ताः। चित्र 7 इत्यस्य CUSUM/CUSUMSQ-संरचना तु स्रोतसम्बन्धे आधारितस्य मौलिक-स्थैर्य-योजनारूपेण पुनर्रेखितुं शक्यते।