Sistematik icmal və meta-analiz (SRMA), əvvəlcədən müəyyən edilmiş meyarlarla bir neçə tədqiqatı sistematik şəkildə toplayan və kifayət qədər müqayisə edilə bilən məlumatlar olduqda nəticələrini kəmiyyətcə birləşdirən sübut sintezi metodudur. Bu tədqiqat kömür mədəni işçilərində psixi sağlamlıq problemlərinin və peşə tükənməsinin birləşdirilmiş prevalansını hesablamaq və bu işçi qrupunda sınaqdan keçirilmiş psixi sağlamlıq müdaxilələrini araşdırmaq məqsədilə 2000-ci ildən etibarən dərc olunmuş tədqiqatları sistematik şəkildə nəzərdən keçirmişdir. Dörd məlumat bazasında müəyyən edilən 14.048 qeyddən 34 tədqiqat və ümumilikdə 38.996 kömür mədənçisi icmala daxil edilmişdir. Nəticələr əhəmiyyətli psixi sağlamlıq yükünə işarə edir; lakin bəzi nəticələrdə tədqiqatlararası heterogenliyin çox yüksək olması birləşdirilmiş prevalansların universal və dəqiq nisbətlər kimi şərh edilməsinə mane olur.
Meta-analizdə peşə tükənməsi üç tədqiqat və 4119 iştirakçı üzrə %53,75 (%95 etibar intervalı: %50,64–56,86) ilə ən yüksək birləşdirilmiş prevalanslardan birini göstərmişdir. Ümumi psixi sağlamlıq əlamətlərinin birləşdirilmiş prevalansı %32,98, depressiv əlamətlərin REML qiymətləndirməsi %35,35, narahatlıq əlamətlərinin prevalansı %18,91 və travmadan sonrakı stress əlamətlərinin prevalansı %21 hesablanmışdır.
Bu nisbətlərin qeyri-müəyyənliyi bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Peşə tükənməsində I²=%3,45 olduğu halda, ümumi psixi sağlamlıq əlamətlərində I²=%97,11, depressiv əlamətlərin REML analizində I²=%97,41 və travmadan sonrakı stress əlamətlərində I²=%92,91-dir. Narahatlıq üçün I²=%29,26-dır. Buna görə xüsusilə ümumi psixi sağlamlıq, depressiya və travmadan sonrakı stress nəticələri müxtəlif ölkə, nümunə, ölçmə vasitəsi və iş şəraitlərindəki böyük müxtəliflik səbəbindən ehtiyatla şərh edilməlidir.
Müdaxilə sübutu yayılma sübutundan xeyli məhduddur. Yalnız iki müdaxilə tədqiqatı müəyyən edilmişdir. Hindistanda COPD-si olan kömür mədənçilərində tətbiq edilən 12 həftəlik Integrated Approach of Yoga Therapy proqramı depressiya və narahatlıq göstəricilərində yaxşılaşmalar bildirmişdir. Avstraliyadakı səkkiz kömür mədəni sahəsində tətbiq edilən həmyaşıd əsaslı psixi sağlamlıq və intiharın qarşısının alınması proqramı ilə rəhbər təlimi psixi sağlamlıq problemlərini tanımaq və dəstək göstərmək baxımından özünəinamın artdığını bildirmişdir. Lakin ikinci tədqiqatın kritik qərəz riski daşıması və müdaxilə tədqiqatlarının ümumi sayının cəmi iki olması səbəbindən müdaxilələrin effektivliyinə dair sübut səviyyəsi aşağıdır.
Kömür Mədənçilərində Psixi Sağlamlıq Yükü Nə Qədər Yüksəkdir?
Bu meta-analizdə araşdırılan nəticələr kömür mədənçilərində psixi sağlamlıq problemlərinin və xüsusilə peşə tükənməsinin nəzərəçarpacaq yük yarada biləcəyini göstərir; lakin hər bir prevalans qiymətləndirməsinin əsaslandığı tədqiqat sayı, coğrafi əhatə və heterogenlik fərqli olduğundan vahid bir nisbət bütün kömür mədənçilərinə tətbiq edilə bilməz.
| Nəticə | Tədqiqat sayı | İştirakçı | Birləşdirilmiş prevalans | %95 etibar intervalı | I² |
|---|---|---|---|---|---|
| Peşə tükənməsi | 3 | 4119 | %53,75 | %50,64–56,86 | %3,45 |
| Depressiv əlamətlər — REML | 7 | 5308 | %35,35 | %16,43–54,28 | %97,41 |
| Ümumi psixi sağlamlıq əlamətləri | 4 | 5537 | %32,98 | %17,45–48,52 | %97,11 |
| Travmadan sonrakı stress əlamətləri | 3 | 1009 | %21,00 | Mənbə mətndə vahid yekun interval verilməyib | %92,91 |
| Narahatlıq əlamətləri | 3 | 454 | %18,91 | %7,67–30,15 | %29,26 |
Cədvəldəki ən yüksək birləşdirilmiş nisbət peşə tükənməsidir. Lakin peşə tükənməsi meta-analizindəki üç tədqiqatın hamısı Çində aparılmışdır. Buna görə aşağı heterogenlik müxtəlif ölkələrdəki kömür mədənçiliyi şəraitinin eyni prevalansı göstərəcəyi demək deyil.
Ümumi psixi sağlamlıq əlamətləri
Dörd tədqiqat və 5537 mədənçini əhatə edən analizdə ayrı-ayrı tədqiqatların prevalansları %18,3 ilə %53,4 arasında dəyişmişdir. Birləşdirilmiş prevalans %32,98 hesablanmış, lakin I²=%97,11 müəyyən edilmişdir.
Çindəki tədqiqatlar ayrıca qiymətləndirildikdə birləşdirilmiş prevalans %37,88 (%95 EA: %20,61–55,16) və I²=%96,85 olmuşdur. Leave-one-out həssaslıq analizində tədqiqatlar bir-bir çıxarıldıqda ümumi qiymətləndirmə %26,27 ilə %37,88 arasında dəyişmişdir.
Depressiv əlamətlər
Depressiv əlamətlərin ayrı-ayrı tədqiqatlardakı prevalansı %3,5 ilə %66,1 arasında dəyişmişdir.
Yeddi tədqiqat və 5308 iştirakçı ilə aparılan DerSimonian–Laird analizində birləşdirilmiş prevalans %37,29 (%95 EA: %24,17–50,41; I²=%94,29) müəyyən edilmişdir.
Tədqiqatçılar metodun tədqiqatlararası variasiyanı aşağı qiymətləndirə bilməsi ehtimalını nəzərə alaraq REML analizi də aparmışlar. REML nəticəsində prevalans %35,35-ə, etibar intervalı %16,43–54,28-ə və I² %97,41-ə çatmışdır.
Buna görə %35,35 dəyəri mənbənin xülasəsində önə çıxarılan dayanıqlılıq qiymətləndirməsidir; lakin çox yüksək heterogenlik səbəbindən təkbaşına “kömür mədənçilərinin %35,35-i depressiyadadır” şəklində universal nəticə kimi oxunmamalıdır.
Narahatlıq əlamətləri
Üç tədqiqat və 454 iştirakçının meta-analizində narahatlıq əlamətlərinin birləşdirilmiş prevalansı %18,91 (%95 EA: %7,67–30,15) hesablanmışdır.
I²=%29,26 olduğuna görə heterogenlik depressiya və ümumi psixi sağlamlıq nəticələri ilə müqayisədə daha aşağıdır.
Hindistan tədqiqatlarının alt qrup analizində prevalans %28,79 (%95 EA: %11,76–45,81) və I²=%0 kimi bildirilmişdir. Lakin bu alt qrup daha məhdud sübut bazasını təmsil edir.
Travmadan sonrakı stress əlamətləri
Üç tədqiqat və 1009 iştirakçının meta-analizində travmadan sonrakı stress əlamətlərinin birləşdirilmiş prevalansı %21 hesablanmışdır. I²=%92,91 olması tədqiqatlar arasında çox böyük fərq olduğunu göstərir.
Leave-one-out analizində birləşdirilmiş prevalansın %6,92 ilə %31,08 arasında dəyişə bilməsi də qiymətləndirmənin tək bir tədqiqatın daxil edilib-edilməməsinə həssas olduğunu göstərir.
Mənbənin müzakirə bölməsində travmadan sonrakı stress üçün “beş tədqiqat” ifadəsi işlədilsə də, nəticələr bölməsi və əsas forest plot üç tədqiqatlıq meta-analizi göstərir. Buna görə kəmiyyət nəticəsi üçün üç tədqiqat əsas götürülməlidir; mənbə daxilindəki say fərqi səssiz şəkildə düzəldilməməlidir.
Peşə tükənməsi
Peşə tükənməsinin ayrı-ayrı prevalansı üç tədqiqatda %52,7 ilə %55 arasında dəyişmiş və birləşdirilmiş prevalans %53,75 olmuşdur.
I²=%3,45 digər əsas nəticələrin əksəriyyətindən xeyli aşağı heterogenliyə işarə edir. Leave-one-out analizində birləşdirilmiş prevalans %53,20 ilə %54,45 arasında qalmışdır.
Bununla belə, bütün tədqiqatlar Çində aparıldığı üçün statistik uyğunluq ilə coğrafi ümumiləşdirilə bilmə bir-birindən ayrılmalıdır.
I² Nəyi Göstərir və Bu Tədqiqatda Niyə Vacibdir?
I², meta-analizdə müşahidə olunan tədqiqatlararası fərqin yalnız seçmə xətasından gözləniləndən nə dərəcədə böyük olduğunu ifadə edən heterogenlik ölçüsüdür; bu tədqiqatda I²-nin %90-dan yuxarı olduğu bəzi nəticələr birləşdirilmiş prevalans dəyərlərinin fərqli populyasiya və iş şəraitlərini vahid sabit nisbət kimi təmsil etməməli olduğunu göstərir.
Mənbə I² üçün:
- %25-dən aşağı olanı aşağı,
- %25–75 arasını orta,
- %75-dən yuxarını yüksək heterogenlik
kimi qiymətləndirmişdir.
Bu hədlərə görə ümumi psixi sağlamlıq əlamətləri, depressiv əlamətlər və travmadan sonrakı stress əlamətləri açıq şəkildə yüksək heterogenlik göstərir.
Peşə tükənməsindəki %3,45 aşağı; narahatlıqdakı %29,26 isə orta səviyyəli heterogenlik çərçivəsindədir.
Heterogenlik nədən qaynaqlana bilər?
İcmalda mümkün mənbələr arasında:
- fərqli ölkələr və mədən mühitləri,
- fərqli psixi sağlamlıq ölçmə vasitələri,
- nümunə ölçülərinin dəyişməsi,
- fərqli seçmə strategiyaları,
- yeraltı və açıq mədən şəraitində mümkün fərqlər,
- yaş və cins bölgüsü,
- tədqiqat keyfiyyəti,
- işçilərin fiziki sağlamlıq vəziyyəti
yer alır.
Lakin məlumat çatışmazlığı səbəbindən bu dəyişənlərin hamısı üçün ətraflı alt qrup analizləri aparılmamışdır.
Proqnoz intervalı niyə ayrıca vacibdir?
Etibar intervalı meta-analizin hesabladığı orta birləşdirilmiş prevalansın qeyri-müəyyənliyini göstərdiyi halda, proqnoz intervalı oxşar gələcək mühitdə real prevalansın hansı geniş aralıqda müşahidə oluna biləcəyini qiymətləndirməyə çalışır.
Mənbədə bəzi proqnoz intervalları çox genişdir:
| Nəticə | Proqnoz intervalı |
|---|---|
| Narahatlıq əlamətləri | −0,408 ilə 0,783 |
| Depressiv əlamətlər | −0,076 ilə 0,822 |
| Ümumi psixi sağlamlıq əlamətləri | −0,398 ilə 1,057 |
| Travmadan sonrakı stress əlamətləri | −0,678 ilə 3,090 |
| Peşə tükənməsi | 0,340 ilə 0,735 |
Prevalans bioloji baxımdan 0 ilə 1 arasında olmalı olsa da, bəzi statistik proqnoz intervallarının bu sərhədlərdən kənara çıxması gerçək mənada “mənfi prevalans” və ya “%100-dən yüksək prevalans” demək deyil. Mənbə bunu yüksək heterogenliklə birlikdə istifadə olunan normal yanaşmanın riyazi nəticəsi kimi izah edir.
Kömür mədənçilərində başqa hansı problemlər bildirilib?
Kifayət qədər müqayisə edilə bilən tədqiqat olmadığı üçün hər psixi sağlamlıq nəticəsi meta-analizə daxil edilə bilməmişdir.
Tək bir tədqiqatda psixozla əlaqəli əlamətlərin prevalansı %6 kimi bildirilmiş; başqa məhdud məlumat qrupunda somatik əlamətlər %16 olmuşdur. Bu nəticələr üçün meta-analiz aparılmamışdır.
Ayrı-ayrı tədqiqatlarda həmçinin:
- emosional tükənmə %82-yə,
- yuxusuzluq %76,7-yə,
- siqaret istifadəsi %72-yə,
- alkoqol istifadəsi %71-ə,
- peşə stressi %50,2-yə
qədər yüksələ bilmişdir.
Bu nisbətlər birləşdirilmiş prevalans deyil; fərqli tədqiqatların ayrı nəticələridir və eyni populyasiyada birlikdə ölçülmüş vahid epidemioloji profil kimi şərh edilməməlidir.
Fiziki iş mühiti niyə vacibdir?
Kömür mədənçiliyi uzun növbələr, fiziki cəhətdən ağır iş, iş qəzası riski, toz və digər iş yeri təhlükələri ilə xarakterizə oluna bilən yüksək riskli peşədir.
Mənbə ədəbiyyatı zəif yuxu, nizamsız növbələr, pnevmokonioz və digər tənəffüs xəstəlikləri, iş–ailə münaqişəsi, məhdud sosial dəstək, iqtisadi qeyri-müəyyənlik və təhlükəli iş şəraiti ilə psixi sağlamlıq nəticələrinin birlikdə müşahidə oluna biləcəyini müzakirə edir.
Lakin icmaldakı prevalans tədqiqatları kəsiyvari olduğuna görə bu amillərin depressiya, narahatlıq və ya tükənməyə səbəb olduğu bu meta-analizlə göstərilməmişdir.
Tədqiqatlar hansı ölkələrdən idi?
| Ölkə | Tədqiqat sayı | Pay |
|---|---|---|
| Çin | 22 | %64,70 |
| Avstraliya | 5 | %14,70 |
| Hindistan | 2 | %5,89 |
| Türkiyə | 2 | %5,89 |
| Braziliya | 1 | %2,94 |
| Amerika Birləşmiş Ştatları | 1 | %2,94 |
| Serbiya | 1 | %2,94 |
Bu bölgü tədqiqatın əsas xarici etibarlılıq məhdudiyyətlərindən biridir. Qlobal kömür mədənçiliyi şəraiti bir ölkənin iş təşkili, səhiyyə sistemi, yeraltı şəraiti, sosial quruluşu və ya ölçmə mədəniyyəti ilə təmsil oluna bilməz.
Cins bölgüsü
Tədqiqatların %52,95-i yalnız kişi iştirakçıları əhatə edir. Qarışıq cinsli tədqiqatlarda qadınların nisbəti %5,4 ilə %34,3 arasında dəyişmişdir.
Buna görə qadın kömür mədənçilərində psixi sağlamlıq yükü və mümkün cins fərqləri barədə güclü alt qrup nəticələri əldə edilə bilməmişdir.
Kömür Mədənçilərinə Yönəlik Psixi Sağlamlıq Müdaxilələrinin Effektiv Olduğu Göstərilibmi?
Hələ güclü şəkildə göstərilməyib. İcmalda yalnız iki müdaxilə tədqiqatı tapılmışdır; bunlardan biri aşağı qərəz riskli randomizə olunmuş tədqiqat, digəri isə kritik qərəz riski daşıyan yarı-eksperimental/tətbiqi tədqiqat olduğundan müdaxilə effektivliyinə dair ümumi sübutun dəqiqliyi aşağıdır.
12 həftəlik yoqa əsaslı müdaxilə
Hindistanda COPD-si olan kömür mədənçilərində aparılan randomizə olunmuş tədqiqat 12 həftəlik Integrated Approach of Yoga Therapy (IAYT) proqramını qiymətləndirmişdir.
Proqram:
- nəfəs məşqləri,
- rahatlama tətbiqləri,
- fiziki yoqa duruşları,
- pranayama,
- meditasiya,
- rahatlama texnikaları,
- həftəlik kriya seansları
əhatə etmişdir.
| Ölçmə | Başlanğıc | 12 həftədən sonra |
|---|---|---|
| COPD Assessment Test | 20,69 ± 5,53 | 15,92 ± 6,51 |
| BDI-II depressiya | 22,25 ± 8,47 | 16,56 ± 7,03 |
| STAI vəziyyət narahatlığı | 39,61 ± 8,73 | 33,28 ± 9,92 |
| STAI davamlı narahatlıq | 41,06 ± 7,82 | 35,58 ± 9,14 |
Nəzarət qrupunda bu nəticələrdə yalnız minimal dəyişikliklər bildirilmişdir.
Risk-of-bias qiymətləndirməsində bu randomizə olunmuş tədqiqat aşağı qərəz riski daşıyır. Buna baxmayaraq, yalnız COPD-li kömür mədənçilərindən ibarət xüsusi klinik alt qrupda aparıldığı üçün bütün kömür mədəni işçi qüvvəsinə birbaşa ümumiləşdirilə bilməz.
Avstraliyadakı həmyaşıd və rəhbər təlim proqramı
Avstraliyada New South Wales və Queensland-dəki səkkiz açıq və yeraltı kömür mədəni sahəsində başqa bir psixi sağlamlıq proqramı tətbiq edilmişdir.
Proqram:
- həmyaşıd əsaslı psixi sağlamlıq fəaliyyətləri,
- intiharın qarşısının alınması fəaliyyətləri,
- rəhbərlərə/supervayzerlərə psixi sağlamlıq problemlərini tanımaq və dəstək göstərmək üzrə təlim
əhatə etmişdir.
İştirakçılar özlərində, iş yoldaşlarında və ya ailə üzvlərində psixi sağlamlıq problemlərini tanımaq və onlar haqqında danışmaq baxımından daha çox özünəinam bildirmişlər. Rəhbərlər də psixoloji sıxıntı yaşayan işçilərə dəstək verməkdə daha yüksək özünəinam bildirmişlər.
Lakin tədqiqat kritik qərəz riski daşıyır və proses qiymətləndirməsi iştirakçıların qavrayış və münasibətlərini ölçmüşdür. Buna görə münasibət dəyişikliyinin real yardım axtarma davranışına, klinik nəticələrə və ya uzunmüddətli psixi sağlamlıq yaxşılaşmasına çevrildiyi göstərilməmişdir.
İş yeri dəstəyi niyə vacib ola bilər?
İcmala daxil olan müşahidə tədqiqatları qavranılan təşkilati dəstək, psixoloji kapital, ümid, dayanıqlılıq və nikbinlik kimi amillərin bəzi kömür mədənçisi nümunələrində daha aşağı depressiya və narahatlıq səviyyələri ilə əlaqəli olduğunu bildirmişdir.
Bu əlaqələr dəstəkləyici iş mühitlərinin mümkün əhəmiyyətini göstərir, lakin müdaxilə effektivliyinin eksperimental sübutu deyil.
Psixi sağlamlıq xidmətinə çıxış
Mənbə mədən sektorunda psixi sağlamlıq xidmətinə çıxışın:
- psixoloji yardım axtarma ilə bağlı damğalanma,
- mədənlərin uzaq coğrafi yerləşməsi,
- sosial-iqtisadi maneələr,
- məxfiliklə bağlı narahatlıqlar
səbəbindən məhdud ola biləcəyini müzakirə edir.
Müəlliflər buna görə əlçatan, məxfiliyi qoruyan və iş kontekstinə mədəni baxımdan uyğunlaşdırılmış dəstək sistemlərinin əhəmiyyətini vurğulayırlar.
Tədqiqatın Metodu və Nəticələri
Tədqiqat dizaynı
Tədqiqat sistematik icmal və meta-analizdir.
Protokol PROSPERO-da CRD42024536144 identifikatoru ilə qeydiyyata alınmış və hesabatlılıq PRISMA 2020 təlimatına uyğun həyata keçirilmişdir.
Daxil edilən tədqiqat növləri
Psixi sağlamlıq yükünü qiymətləndirmək üçün kömür mədənçilərində prevalansı bildirən kəsiyvari tədqiqatlar daxil edilmişdir.
Müdaxilələr üçün əlavə olaraq:
- randomizə olunmuş nəzarətli tədqiqatlar,
- klaster-randomizə olunmuş tədqiqatlar,
- yarı-randomizə olunmuş tədqiqatlar,
- nəzarətli əvvəl-sonra tədqiqatları
daxil edilməyə uyğun hesab edilmişdir.
2000-ci ildən sonrakı nəşrlər qiymətləndirilmiş və dil və ya coğrafiya məhdudiyyəti tətbiq edilməmişdir.
Ədəbiyyat axtarışı
İstifadə olunan məlumat bazaları:
- Scopus,
- Embase,
- PubMed,
- Cochrane Central
olmuşdur.
Tədqiqat sualı Population–Exposure–Intervention–Comparator–Outcome komponentlərinə bölünmüş və MeSH ilə title/abstract terminləri istifadə edilmişdir.
Bundan əlavə, daxil edilən tədqiqatların istinad siyahılarında geriyə doğru və onlara istinad edən tədqiqatlarda irəliyə doğru əl ilə axtarış aparılmışdır.
İlk axtarış Aprel 2024-də, son axtarış Mart 2025-də aparılmışdır.
PRISMA seçim axını
| Mərhələ | Qeyd |
|---|---|
| Məlumat bazalarından müəyyən edilən qeyd | 14.048 |
| Skrininqdən əvvəl çıxarılan təkrar qeyd | 5115 |
| Başlıq/xülasə skrininqinə daxil olan | 8933 |
| Tam mətni tələb edilən hesabat | 209 |
| Əldə edilməyən hesabat | 9 |
| Uyğunluq üçün qiymətləndirilən tam mətn | 200 |
| Tam mətndə xaric edilən | 166 |
| Yekun icmala daxil edilən tədqiqat | 34 |
Skrininq və məlumatların çıxarılması
Tədqiqat seçimi üçün Rayyan proqram təminatından istifadə edilmişdir.
Başlıqlar və xülasələr iki tədqiqatçı tərəfindən müstəqil şəkildə yoxlanılmış; daha sonra tam mətnlər qiymətləndirilmişdir. Fikir ayrılıqları müzakirə və ya üçüncü tədqiqatçının hakimliyi ilə həll edilmişdir.
Məlumatlar Cochrane Data Extraction Form istifadə edilərək çıxarılmışdır.
Keyfiyyət və qərəz riski
| Tədqiqat növü | Alət |
|---|---|
| Kəsiyvari tədqiqat | AXIS |
| Randomizə olunmuş nəzarətli tədqiqat | RoB 2 |
| Randomizə olunmamış / yarı-eksperimental müdaxilə | ROBINS-I |
32 prevalans tədqiqatının hamısı kəsiyvari dizayndadır. Tədqiqatların %78,12-si nümunə ölçüsünü əsaslandırmış, %87,50-si məhdudiyyətləri müzakirə etmiş və %96,87-si etik məsələlər barədə məlumat vermişdir.
Natamam və ya yetərsiz bildirilən sahələrin başında nümunə ölçüsünün əsaslandırılması, cavabsızlığın idarə edilməsi və non-response nisbətləri gəlmişdir.
Müdaxilə tədqiqatlarından RCT aşağı riskli, digər tədqiqat isə kritik qərəz riskli kimi qiymətləndirilmişdir.
Statistik metod
Meta-analiz Stata 17 ilə aparılmışdır.
Hər psixi sağlamlıq nəticəsi ayrıca təhlil edilmişdir:
- ümumi psixi sağlamlıq əlamətləri,
- depressiv əlamətlər,
- narahatlıq əlamətləri,
- travmadan sonrakı stress əlamətləri,
- peşə tükənməsi.
Tədqiqatlararası heterogenlik gözlənildiyi üçün təsadüfi effektlər modellərindən istifadə edilmişdir.
Hartung–Knapp–Sidik–Jonkman metodu
Tədqiqat sayı daha az olan nəticələrdə Hartung–Knapp–Sidik–Jonkman yanaşmasından istifadə edilmişdir. Bu yanaşma təsadüfi effektlər meta-analizində, xüsusilə az sayda tədqiqat olduqda, tədqiqatlararası qeyri-müəyyənliyi nəzərə almaq üçün istifadə edilmişdir.
Depressiya analizində DL və REML
Depressiv əlamətlər üzrə daha çox tədqiqat olduğu üçün əsas analizdə DerSimonian–Laird yanaşması tətbiq edilmiş, daha sonra nəticələrin dayanıqlılığını sınamaq üçün REML qiymətləndirməsi hesablanmışdır.
| Metod | Birləşdirilmiş prevalans | %95 EA | I² |
|---|---|---|---|
| DerSimonian–Laird | %37,29 | %24,17–50,41 | %94,29 |
| REML | %35,35 | %16,43–54,28 | %97,41 |
İki metod oxşar mərkəzi qiymətləndirmələr vermiş, lakin qeyri-müəyyənliyin çox yüksək olduğunu göstərmişdir.
Freeman–Tukey çevrilməsi
Prevalansların variasiyasını sabitləşdirmək məqsədilə Freeman–Tukey ikiqat arcsine çevrilməsi tətbiq edilmişdir. Bu əməliyyat fərqli prevalans səviyyələrindəki tədqiqatların təsadüfi effektlər meta-analizində birləşdirilməsini asanlaşdıran statistik çevrilmədir.
Leave-one-out həssaslıq analizi
Hər tədqiqat növbə ilə meta-analizdən çıxarılaraq birləşdirilmiş qiymətləndirmənin tək bir tədqiqata həddən artıq asılı olub-olmadığı qiymətləndirilmişdir.
| Nəticə | Ayrı-ayrı tədqiqatlar çıxarıldıqda birləşdirilmiş qiymətləndirmə aralığı |
|---|---|
| Ümumi psixi sağlamlıq əlamətləri | %26,27–37,88 |
| Depressiv əlamətlər | %30,94–42,58 |
| Narahatlıq əlamətləri | %14,59–21,57 |
| Travmadan sonrakı stress əlamətləri | %6,92–31,08 |
| Peşə tükənməsi | %53,20–54,45 |
Bu müqayisədə peşə tükənməsi qiymətləndirməsi kifayət qədər dar aralıqda qaldığı halda, travmadan sonrakı stress qiymətləndirməsi daha çox dəyişir.
Tədqiqatın dəstəklədiyi
- Araşdırılan ədəbiyyatda kömür mədənçilərində əhəmiyyətli psixi sağlamlıq və peşə tükənməsi yükü bildirilmişdir.
- Peşə tükənməsi üç Çin tədqiqatında %53,75 birləşdirilmiş prevalans göstərmişdir.
- Depressiv əlamətlər üçün REML birləşdirilmiş prevalansı %35,35-dir.
- Ümumi psixi sağlamlıq əlamətləri %32,98, narahatlıq əlamətləri %18,91 və travmadan sonrakı stress əlamətləri %21 birləşdirilmiş prevalans göstərmişdir.
- Ümumi psixi sağlamlıq, depressiya və travmadan sonrakı stress nəticələrində tədqiqatlararası heterogenlik yüksəkdir.
- Psixi sağlamlıq skrininqinin dövri peşə sağlamlığı qiymətləndirmələrinə daxil edilməsi nəzərdən keçirilməyə dəyər siyasət yanaşmasıdır.
- Şəxsi, sosial və işlə əlaqəli amillərin birlikdə nəzərə alınması üçün güclü əsas vardır.
- Yoqa əsaslı RCT və iş yeri əsaslı həmyaşıd/rəhbər proqramı ilkin müsbət siqnallar verir.
Tədqiqatın dəstəkləmədiyi
- Dünya üzrə bütün kömür mədənçilərində psixi sağlamlıq prevalansının verilən birləşdirilmiş nisbətlərlə dəqiq eyni olduğu göstərilməmişdir.
- Kəsiyvari prevalans tədqiqatları hər hansı iş yeri amilinin depressiya və ya narahatlığa səbəb olduğunu sübut etmir.
- %53,75-lik peşə tükənməsi nisbəti bütün ölkələrə birbaşa ümumiləşdirilə bilməz; müvafiq üç tədqiqat Çindəndir.
- Yoqa terapiyasının bütün kömür mədənçilərində effektiv olduğu göstərilməmişdir; tədqiqat COPD-li xüsusi alt qrupdadır.
- Avstraliyadakı proqramın klinik psixi sağlamlıq nəticələrini və ya uzunmüddətli davranış dəyişikliklərini yaxşılaşdırdığı qəti şəkildə göstərilməmişdir.
- Yalnız iki müdaxilə tədqiqatına əsasən konkret psixi sağlamlıq proqramının standart müalicə kimi tövsiyə edilə biləcəyi nəticəsinə gəlmək olmaz.
- Ayrı-ayrı tədqiqatlardakı %82 emosional tükənmə və ya %76,7 yuxusuzluq kimi nisbətlər meta-analitik birləşdirilmiş prevalans deyil.
- Tədqiqat yeraltı mədənçiliklə açıq mədənçilik arasındakı psixi sağlamlıq fərqlərini etibarlı şəkildə kəmiyyətləşdirməmişdir.
Əsas məhdudiyyətlər
Birinci məhdudiyyət coğrafi cəmləşmədir. Tədqiqatların təxminən üçdə ikisi Çində aparılmışdır.
İkinci məhdudiyyət bütün prevalans tədqiqatlarının kəsiyvari olmasıdır. Nəticələr müəyyən zaman nöqtələrindəki yükü təsvir edir, lakin zaman ardıcıllığını və ya səbəbliliyi müəyyən etmir.
Üçüncü məhdudiyyət istifadə olunan ölçmə vasitələrinin və seçmə metodlarının heterogenliyidir.
Dördüncü məhdudiyyət kişi iştirakçıların üstünlük təşkil etməsidir. Bu vəziyyət cinsə görə etibarlı alt qrup analizlərini məhdudlaşdırmışdır.
Beşinci məhdudiyyət depressiya analizində istifadə olunan DerSimonian–Laird metodunun tədqiqatlararası variasiyanı aşağı qiymətləndirmə ehtimalıdır. Müəlliflər buna görə REML dayanıqlılıq analizi də aparmışlar.
Altıncı məhdudiyyət bəzi proqnoz intervallarının çox geniş olması və nəzəri prevalans sərhədlərindən kənara çıxmasıdır.
Yeddinci məhdudiyyət heç bir əsas meta-analitik nəticənin 10 və ya daha çox tədqiqatı əhatə etməməsidir. Buna görə funnel plot və Egger testi kimi nəşr qərəzi qiymətləndirmələrinin etibarlılığı yetərsiz hesab edilmiş və nəşr qərəzi istisna edilə bilməmişdir.
Səkkizinci məhdudiyyət resurs məhdudiyyətləri səbəbindən bəzi məlumat bazalarına, boz ədəbiyyata və xüsusi peşə sağlamlığı məlumat mənbələrinə çıxışın olmamasıdır.
Doqquzuncu və müdaxilələr baxımından ən kritik məhdudiyyət yalnız iki müdaxilə tədqiqatının olması və onlardan birinin kritik qərəz riski daşımasıdır.
Tətbiq baxımından bu nə deməkdir?
Mənbə mədən işçilərinin rutin dövri sağlamlıq qiymətləndirmələrinin yalnız ağciyər funksiyası, qan testləri və qan təzyiqi kimi fiziki sağlamlıq göstəriciləri ilə məhdudlaşmamalı olduğunu; uyğun şəraitdə psixi sağlamlıq skrininqinin də nəzərdən keçirilməli olduğunu müdafiə edir.
Müəlliflərin təklif etdiyi daha geniş yanaşma:
- erkən psixi sağlamlıq skrininqi,
- məxfi və əlçatan psixoloji dəstək,
- peşə sağlamlığı və təhlükəsizlik tətbiqlərinin gücləndirilməsi,
- pnevmokonioz və digər peşə ağciyər xəstəliklərinin qarşısının alınması və idarə edilməsi,
- uzun iş saatları və təhlükəsiz olmayan iş mühitləri kimi dəyişdirilə bilən amillərin nəzərə alınması,
- sosial və təşkilati dəstəyin gücləndirilməsi
kimi bir neçə səviyyəni əhatə edir.
Bunların hamısı bu meta-analizdə effektivliyi sübut olunmuş müdaxilələr deyil. Bir hissəsi müşahidə əlaqələri və icmal edilmiş ədəbiyyat əsasında formalaşdırılmış siyasət və tədqiqat tövsiyələridir.
Mənbə və Metod Qeydi
Orijinal tədqiqat: Burden of Mental Health Outcomes and Job Burnout Among Coal Mine Workers and Synthesis of Intervention Measures: A Systematic Review & Meta-Analysis
Müəlliflər: Indranil Saha; Joydeep Majumder; Bhavani Shankara Bagepally; Saibal Das; Manoj Kalita; Devaraja Munikrishnappa; Uday Mondal; Devi Das; Taneir Lubana Siddiqui; Neha Dahiya; Asim Saha; Amit Chakrabarti.
Məsul müəllif: Indranil Saha.
Bərabər töhfə: Indranil Saha, Joydeep Majumder, Bhavani Shankara Bagepally və Saibal Das bərabər töhfəli; Manoj Kalita, Devaraja Munikrishnappa, Uday Mondal, Devi Das və Taneir Lubana Siddiqui də ayrıca bərabər töhfəli müəlliflər kimi göstərilmişdir.
Qurumlar: ICMR-National Institute for Research in Bacterial Infections; Academy of Scientific and Innovative Research (AcSIR); ICMR-National Institute of Health Research, Bhubaneswar; ICMR-National Institute of Epidemiology; ICMR-National Institute of Health Research, Dibrugarh; ICMR-Centre for Ageing & Mental Health; ICMR-Headquarters.
Jurnal: Psychiatry International.
Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.
Cild / say / məqalə: 2026, 7(3), 111.
DOI: 10.3390/psychiatryint7030111
Təqdim edilmə: 6 Fevral 2026.
Reviziya: 3 Aprel 2026.
Qəbul: 27 Aprel 2026.
Nəşr: 12 May 2026.
Mənbə növü: Rəyli sistematik icmal və meta-analiz; müdaxilə tədqiqatlarını ayrıca narrativ şəkildə sintez edir.
Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).
PROSPERO: CRD42024536144.
Hesabat standartı: PRISMA 2020.
Axtarış dövrü: 2000-ci ildən etibarən dərc olunmuş tədqiqatlar; ilk axtarış Aprel 2024, son axtarış Mart 2025.
Məlumat bazaları: Scopus, Embase, PubMed və Cochrane Central.
Ümumi tapılan qeyd: 14.048.
Daxil edilən tədqiqat: 34.
Ümumi iştirakçı: 38.996 kömür mədənçisi.
Prevalans meta-analizinə töhfə verən: 32 tədqiqat.
Müdaxilə sintezinə töhfə verən: 2 tədqiqat.
Keyfiyyət qiymətləndirməsi: Kəsiyvari tədqiqatlar üçün AXIS; RCT üçün RoB 2; randomizə olunmamış müdaxilə tədqiqatı üçün ROBINS-I.
Meta-analiz proqram təminatı: Stata 17.
Statistik yanaşma: Təsadüfi effektlər; HKSJ, DerSimonian–Laird və REML; Cochran Q; I²; Freeman–Tukey ikiqat arcsine çevrilməsi; ölkə/region alt qrup analizləri; leave-one-out həssaslıq analizi; proqnoz intervalları.
Əsas birləşdirilmiş prevalanslar: Ümumi psixi sağlamlıq əlamətləri %32,98; depressiv əlamətlər REML %35,35; narahatlıq əlamətləri %18,91; travmadan sonrakı stress əlamətləri %21; peşə tükənməsi %53,75.
Maliyyələşdirmə: Tədqiqat Indian Council of Medical Research tərəfindən maliyyələşdirilən ICMR Task Force layihəsinin bir hissəsidir.
Etik komitə: Tətbiq olunmur; tədqiqat mövcud nəşrlərin sistematik icmalı və meta-analizidir.
Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq olunmur.
Məlumatların əlçatanlığı: İstifadə olunan/təhlil edilən məlumat dəsti məqalədə göstərilib və əsaslı tələb əsasında məsul müəllifdən əldə edilə bilər.
Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşmasını bildirməmişlər.
Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma, məlumatların kurasiyası, metodologiya, formal analiz, tədqiqat, nəzarət, ilkin layihə və nəzərdən keçirmə/redaktə vəzifələri mənbədə 12 müəllif arasında ətraflı şəkildə bölüşdürülmüşdür.
Əsas şərh sərhədi: Meta-analitik prevalansların bir hissəsi çox yüksək heterogenliyə əsaslanır və tədqiqatlar coğrafi olaraq xüsusilə Çində cəmlənmişdir. Prevalans tədqiqatları kəsiyvaridir və səbəblilik göstərmir. Müdaxilə sübutu yalnız iki tədqiqatdan ibarətdir və onlardan biri kritik qərəz riski daşıyır. Buna görə psixi sağlamlıq yükünün mövcudluğuna dair sübut konkret müdaxilələrin effektivliyinə dair sübutdan xeyli güclüdür.
Mənbədaxili hesabat qeydi: Nəticələr bölməsi travmadan sonrakı stress meta-analizinin üç tədqiqata əsaslandığını bildirdiyi halda, müzakirə bölməsində beş tədqiqat ifadəsi işlədilir. Bundan əlavə, xülasə yüksək heterogenliyi ümumi şəkildə vurğulasa da, peşə tükənməsində I²=%3,45 və narahatlıqda I²=%29,26-dır; heterogenlik hər nəticə üçün ayrıca qiymətləndirilməlidir.
Şərh yazın
E-poçt ünvanınız yayımlanmayacaq. Məcburi sahələr * ilə işarələnib