Kişiləşdirmədən məsuliyyətin aid edilməsi (attribution without personification), bu tədqiqatda süni intellekt sisteminin özünü müstəqil hüquqi subyekt və ya “elektron şəxs”ə çevirmədən, AI vasitəli nəticə və ya hərəkətə görə məsuliyyəti əlaqəli insan və ya quruma yükləyən ümumi hüquqi nümunəni təsvir etmək üçün işlədilən ifadədir. Tədqiqat məhkəmə qərarverməsi, cinayət hüququ, mülki məsuliyyət və əqli mülkiyyət sahələrini Avropa İttifaqı, ABŞ, Birləşmiş Krallıq, Kanada, Kolumbiya və Braziliya mənbələri əsasında doktrinal və funksional müqayisə ilə araşdırır. Müəllifin əsas tezisi budur ki, araşdırılan pozitiv hüquq əksər hallarda məsul subyekti müəyyən edə bilir; əsas praktiki darboğaz çox vaxt AI-ya hüquqi şəxsiyyət verilməməsi deyil, hansı insanın və ya qurumun nəzarət, risk, təchizat, istifadə, faydalanma və ya yaradıcı töhfə əsasında məsul olduğunun sübut edilməsindəki informasiya və sübut asimmetriyasıdır.

Məhkəmə sahəsində məsul subyekt hakim və məhkəmə qurumudur; AI dəstəyi hakimin əsaslandırma yaratmaq və sübutları qiymətləndirmək vəzifəsini aradan qaldırmır. Cinayət hüququnda məsuliyyət insanın və ya hüquqi şəxsin əməli, təqsirli psixi vəziyyəti yaxud ehtiyatsızlıq/səhlənkarlıq və səbəbiyyət əlaqəsi əsasında qurulmağa davam edir. Mülki məsuliyyətdə istehsalçı, təminatçı, operator və ya AI sistemini öz xidmət kanalına yerləşdirən təşkilat nəzarət, təchizat və faydalanma münasibətlərinə görə məsul ola bilər. Əqli mülkiyyətdə isə ABŞ və Birləşmiş Krallıq qərarları AI sistemini ixtiraçı və ya ilkin müəllif kimi qəbul etmir, hüquqi baxımdan mühüm sualı insanın yaradıcı və ya ixtira xarakterli töhfəsinin olub-olmamasına yönəldir.

Tədqiqat AI-ya hüquqi şəxsiyyət verilməsinin nəzəri baxımdan heç bir şəraitdə düşünülə bilməyəcəyini iddia etmir. Müəllif xüsusilə müqavilə bəyanatlarında məhdud funksional şəxsiyyət ideyasının ciddi əks arqument olduğunu qəbul edir və gələcəkdə böyük hüquq sistemləri AI sistemlərinə müəyyən məqsədlərlə status verərsə, öz tezisinin əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə biləcəyini bildirir. Buna görə “kişiləşdirmədən məsuliyyətin aid edilməsi” yeni hüquq standartı, qanun layihəsi və ya universal nəzəriyyə kimi deyil, araşdırılan müasir hüquq mənbələrində görünən ortaq nümunənin şərhedici sintezi kimi təqdim olunur.

Tədqiqat empirik deyil. Məhkəmə nəticələri üzərində statistik təhlil aparmır, məsuliyyət mexanizmlərinin praktikada nə dərəcədə uğurlu olduğunu ölçmür və təklif etdiyi açıqlama öhdəliklərinin və ya sübut prezumpsiyalarının zərərçəkən şəxslərin iddialarını həqiqətən asanlaşdırdığını göstərən məlumat təqdim etmir. Müəllifin “əsas boşluq sübut boşluğudur” fikri hüquqi tənzimləmələrin quruluşundan və seçilmiş ədəbiyyatdan çıxarılan izahedici tezisdir.

Tədqiqatın əsas problemi

Süni intellekt hüquqi nəticəyə töhfə verdikdə məsuliyyətin kimə aid olması müxtəlif hüquq sahələrində müxtəlif terminlərlə soruşulur. Məhkəmə AI dəstəkli risk balından cəza təyin edərkən istifadə edə bilər. Vəkil generativ AI tərəfindən uydurulmuş presedenti məhkəməyə təqdim edə bilər. Şirkətin çatbotu istehlakçıya yanlış məlumat verə bilər. Generativ sistem insan töhfəsinin çox məhdud olduğu əsər və ya ixtira yarada bilər. Bütün bu hallarda texniki sistem nəticəyə töhfə verir; lakin hüquq bu töhfənin kimin əməli, qərarı, məhsulu və ya yaradıcı töhfəsi sayılacağını müəyyən etməlidir.

Ədəbiyyatda bu vəziyyət tez-tez responsibility gap, yəni “məsuliyyət boşluğu” kimi müzakirə olunur. Əsas narahatlıq budur: öyrənən və avtonom sistemlərin davranışları dizayner və ya istifadəçi tərəfindən ətraflı şəkildə əvvəlcədən proqnozlaşdırıla bilmirsə, ənənəvi məsuliyyət şərtləri zəifləyə və zərər baş verdikdə məsul tutula biləcək heç kim qalmaya bilər.

Bunun bir həlli inkişaf etmiş AI və ya robotlara müəyyən hüquqi şəxsiyyət tanımaqdır. Avropa Parlamentinin 2017-ci il robototexnika qətnaməsi uzunmüddətli perspektivdə inkişaf etmiş avtonom robotlar üçün “electronic persons” xarakterli müəyyən statusun qiymətləndirilməsini istəmişdir. Buna qarşı daha instrumental yanaşma isə AI sistemlərini müstəqil hüquqi subyektə çevirməyə ehtiyac olmadığını və məsuliyyətin sistem ətrafındakı insanlar və qurumlar arasında bölüşdürülə biləcəyini müdafiə edir.

Mənbə tədqiqat bu iki qütb arasındakı müzakirəni dörd fərqli hüquq sahəsinin ortaq quruluşunu araşdıraraq yenidən qurur.

Kişiləşdirmədən Məsuliyyətin Aid Edilməsi Nədir?

Kişiləşdirmədən məsuliyyətin aid edilməsi, AI vasitəli nəticə və ya hərəkətin hüquqi nəticəsinin nəzarət, ictimai səlahiyyət, risk yaratma, təchizat, istifadə, faydalanma və ya insan töhfəsi kimi əlaqələndirici amillər vasitəsilə insana və ya quruma bağlanması, bununla yanaşı AI sisteminin müstəqil hüquqi subyekt kimi qəbul edilməməsidir. Müəllif bu ifadəni yeni nəzəriyyə və ya məcburi standart kimi deyil, araşdırılan pozitiv hüquq mənbələrində təkrarlanan nümunəni qısa şəkildə təsvir etmək üçün istifadə edir.

“Kişiləşdirmə” burada antropomorfizm demək deyil

Məqalədəki personification anlayışı süni intellektin insana bənzər üz, səs və ya şəxsiyyətlə dizayn edilməsi mənasında psixoloji antropomorfizmi ifadə etmir. Hüquqi müzakirədə məsələ AI sisteminin hüquq və öhdəliklərə sahib ola bilən, iddia qaldıra bilən və ya ona qarşı iddia qaldırıla bilən müstəqil hüquqi subyekt statusu qazanıb-qazanmayacağıdır.

Şirkətlər insan deyil, lakin hüquqi şəxsiyyətə malikdir. Bu, ilk baxışdan AI üçün də oxşar statusun mümkün ola biləcəyini düşündürə bilər. Müəllifin müqayisəsi isə şirkətlə AI arasında mühüm asimmetriyanı vurğulayır: şirkətin əmlakı var, öhdəlikləri bu əmlak hesabına ödənilə bilər və şirkətin arxasında müəyyən edilə bilən insan maraqları dayanır. AI sisteminə yalnız nominal şəxsiyyət verilməsi, sistemin müstəqil əmlakı, marağı və ya məhkəmədə hərəkət qabiliyyəti olmadıqda eyni funksiyanı təmin etməyə bilər.

Məqalənin üç hissəli əsas tezisi

1. Aid etmə: Araşdırılan dörd hüquq sahəsində AI vasitəli nəticələr dəyişən əlaqələndirici amillər əsasında insan və ya təşkilati subyektə bağlanır.
2. Sübut: Praktik “məsuliyyət boşluğu” çox vaxt məsul subyektin nəzəri olaraq tapıla bilməməsindən deyil, nəzarətin, təqsirin, səbəbiyyətin və ya insan töhfəsinin sübut edilə bilməməsindən yaranır.
3. İslahat istiqaməti: Buna görə hüquq islahatının ağırlığı yeni AI şəxsiyyəti yaratmaqdan daha çox sübut şərtlərini, açıqlama öhdəliklərini və ötürülə bilməyən ictimai vəzifələri gücləndirməyə verilməlidir.

Dörd hüquq sahəsində ortaq quruluş

Tədqiqatın ədəbiyyatda gördüyü boşluq

Süni intellekt hüququndakı müzakirələrin mühüm hissəsi iki ayrı qütbdə gedir: AI müstəqil hüquqi şəxs olmalıdır, yoxsa yalnız alət sayılmalıdır? Eyni zamanda məhkəmə AI-si, cinayət məsuliyyəti, məhsul məsuliyyəti və AI tərəfindən yaradılan əqli mülkiyyət müxtəlif hüquq ədəbiyyatlarında ayrıca araşdırılır.

Müəllifin orijinal töhfə iddiası bu dörd sahəni vahid doktrinal sual ətrafında birləşdirməkdir: Hüquq AI sisteminin özünü subyekt qəbul etmədən hüquqi nəticəni kimə və hansı əlaqə ilə aid edir?

Məqalə öz yenilik iddiasını da məhdudlaşdırır. AI-nın bu gün ümumən hüquqi şəxs kimi qəbul edilməməsi, istehsalçı və operator məsuliyyətinin mövcud hüquqda artıq olması və ya müəlliflik hüququnun insan müəllifliyini tələb etməsi yeni kəşflər deyil. Təklif olunan yenilik bu fərqli hüquq sahələrində təkrarlanan aid etmə nümunəsini birlikdə göstərmək və məsuliyyət boşluğu müzakirəsində “subyektin olmaması” ilə “sübut edə bilməmə” problemlərini bir-birindən ayırmaqdır.

Metodun funksional müqayisə məntiqi

Müqayisə hüquq sistemlərindəki doktrina adlarının sözbəsöz uyğunlaşdırılmasına əsaslanmır. Müəllif müxtəlif sistemlərə eyni funksional sualı verir: AI vasitəli nəticə üçün kim cavab verir və bunu göstərmək üçün hansı sübut tələb olunur?

Avropa İttifaqı üçün AI Act, yenilənmiş Product Liability Directive, 2017 robototexnika qətnaməsi və Avropa İttifaqı Ədalət Məhkəməsinin SCHUFA qərarı; ABŞ üçün cəza təyini, vəkil sanksiyaları, patent və müəlliflik qərarları ilə U.S. Copyright Office hesabatı; Birləşmiş Krallıq üçün AI ixtiraçılığına dair Supreme Court qərarı; Kanada üçün Moffatt v. Air Canada; Kolumbiya üçün generativ AI-nın məhkəmədə istifadəsi; Braziliya üçün konstitusiya müddəaları, Civil Code, Consumer Defence Code, Copyright Act, Industrial Property Act, Penal Code, CNJ qaydası və davam edən AI qanun layihəsi araşdırılır.

Mənbə ilkin qanunvericilik və məhkəmə mətnlərinə üstünlük verib. Tam ilkin mətnə çıxış olmayan hallarda istifadə edilən nəticə bir neçə ikincil mənbənin ortaq şəkildə bildirdiyi məqamlarla məhdudlaşdırılıb.

Bir Hakim Qərarın Əsaslandırılmasını Süni İntellektə Həvalə Edə Bilərmi?

Mənbədə araşdırılan məhkəmə tənzimləmələrinin ortaq cəhətinə görə hakim AI-dan araşdırma, sənəd idarəetməsi, xülasələşdirmə və ya köməkçi təhlil üçün istifadə edə bilər; lakin əsaslandırma və sübutun hüquqi qiymətləndirilməsi hakimin ötürülə bilməyən məsuliyyəti olaraq qalır. Tədqiqat bunun bütün hüquq sistemləri üçün universal və dəyişməz qayda olduğunu deyil, araşdırılan mənbələrdə təkrarlanan aid etmə prinsipi olduğunu müdafiə edir.

State v. Loomis və qapalı risk balı problemi

State v. Loomis, Wisconsin Supreme Court-un COMPAS risk qiymətləndirmə alətinin cəza təyinində istifadəsini araşdırdığı mühüm nümunədir. Məhkəmə konkret işdə istifadənin due process pozuntusu yaratmadığı qənaətinə gəlib; lakin istifadənin sərhədlərini müəyyən edib.

COMPAS nəticələrinin yer aldığı hesabatların sistemin məhdudiyyətlərini göstərən xəbərdarlıq daşımalı olduğu və balın bir şəxsin həbs olunub-olunmamasına və ya cəzanın ağırlığına qərar vermək üçün təkbaşına istifadə edilməməli olduğu vurğulanıb.

Tədqiqat bu işi iki istiqamətdə oxuyur. Birincisi, son məsul yenə hakimdir: risk balı yalnız bir girişdir. İkincisi, hakim və müdafiə sistemin qeydiyyatlı metodologiyasını görə bilmirsə, real nəzarət çətinləşir. Beləliklə, məsul subyekt məlumdur, lakin məsuliyyətin əsaslandırılmış və yoxlanıla bilən şəkildə həyata keçirilib-keçirilmədiyini sübut etmək çətinləşir.

Kolumbiya T-323/2024 və generativ AI

Mənbənin aktardığı T-323/2024 araşdırmasında ikinci instansiya hakimi ChatGPT 3.5-ə verdiyi sualları və cavabları səhiyyə hüququ mübahisəsində qərarın əsaslandırılmasına daxil edib.

Tədqiqatın əsaslandığı Kolumbiya məhkəmə izahlarına görə generativ AI inzibati və sənəd idarəetməsi, hüquqi işə dəstək, mətnin düzəldilməsi və ya xülasələşdirilməsi kimi işlərdə hüquq praktikinin yoxlaması altında istifadə oluna bilər. Bununla yanaşı, hakimin məsuliyyətində olan məntiqi və insani hüquqi mühakiməni əvəz etməməlidir.

Burada mühüm mənbə məhdudiyyəti var: müəllif tam qərar mətninin hamısından istifadə etmədiyini; qiymətləndirməsinin məhkəmə qurumunun izahedici sirkulyarı və ikincil təsvirlər əsasında aparıldığını açıq bildirir. Buna görə hökm ilə obiter/dictum fərqini müəyyən etmək üçün tam qərar mətni ayrıca araşdırılmalıdır.

Braziliya CNJ Resolution 615/2025

Braziliya National Council of Justice-ın 615/2025 saylı qaydası məhkəmələrdə süni intellekt istifadəsini risk təsnifatı, idarəetmə, şəffaflıq və insan nəzarəti əsasında tənzimləyir. Mənbə bu qaydanı da məsuliyyətin AI-ya deyil, məhkəmə və hakimə bağlandığı quruluşun nümunəsi kimi şərh edir.

Braziliya Civil Procedure Code-un qərarların əsaslandırılmasını məcburi edən 489 §1 müddəası da eyni ötürülməzlik məntiqinin qanuni əsaslarından biri kimi qiymətləndirilir.

EU AI Act və yüksək riskli məhkəmə sistemləri

Tədqiqat Regulation (EU) 2024/1689 çərçivəsində bəzi məhkəmə AI istifadələrinin Annex III üzrə yüksək riskli kimi təsnifləndirildiyini; Article 14-ün insan nəzarətini, Article 86-nın müəyyən fərdi qərarlar üzrə açıqlama mexanizmini ehtiva etdiyini və Article 5(1)(d)-nin yalnız profiling və ya şəxsiyyət xüsusiyyətlərinə əsaslanan bəzi fərdi cinayət risk qiymətləndirmələrini qadağan etdiyini izah edir.

Mənbədə Digital Omnibus on AI üçün 7 May 2026 tarixində elan olunan müvəqqəti siyasi razılaşma ilə bağlı tətbiqin təxirə salınma tarixləri də verilir; lakin müəllif yekun qəbul və dərc edilmiş son mətni təsdiqləyə bilmədiyini xüsusi qeyd edir. Buna görə həmin tarixlər mənbə tədqiqatın 2026-cı ilin oktyabr ortasındakı tənzimləyici vəziyyət qiymətləndirməsi kimi oxunmalıdır.

SCHUFA: qərarın adı insanda qalsa belə avtomatlaşdırma həlledici ola bilər

Avropa İttifaqı Ədalət Məhkəməsinin C-634/21 SCHUFA Holding (Scoring) qərarında avtomatik yaradılan kredit ehtimalı balının, üçüncü tərəf müqavilə qərarı verərkən bu bala güclü şəkildə əsaslanması halında GDPR Article 22 baxımından avtomatik fərdi qərar sayıla biləcəyi qəbul edilmişdir.

Mənbə bu qərarı məhkəmə AI-si ilə birbaşa eyni hüquq sahəsinə yerləşdirmir; onu məlumatların qorunması hüququndan analoq kimi istifadə edir. Əsas öyrədici məqam budur ki, hüquq bəzən “qərarı rəsmi olaraq hansı insan verdi?” sualından daha irəli gedərək qərara həlledici təsir göstərən avtomatlaşdırılmış prosesi araşdırır.

Mata v. Avianca: problem AI-dan istifadə deyil, yoxlamamaq idi

Mata v. Avianca, Inc. işində vəkillər ChatGPT tərəfindən yaradılmış mövcud olmayan məhkəmə qərarlarını ehtiva edən ərizə təqdim etmişdilər. Məhkəmə vəkillərə və hüquq firmasına sanksiya tətbiq etmişdir.

Mənbə bu qərarın “AI istifadə etmək sanksiyaya tabedir” demək olmadığını xüsusi şəkildə ayırır. Hüquqi məqam məhkəməyə təqdim edilən sənədin altında vəkilin imzasının olması və təqdim olunan məzmunun doğruluğuna görə vəkilin məsuliyyət daşımasıdır. AI-nın etibarsızlığı vəkilin yoxlama öhdəliyini aradan qaldırmamışdır.

Süni İntellekt Birbaşa Cinayət Məsuliyyəti Daşıya Bilərmi?

Mənbənin araşdırdığı hüquq sistemlərində AI sisteminin birbaşa cinayət törədən şəxs kimi cəzalandırıldığı quruluş yoxdur; cinayət məsuliyyəti əməl, səbəbiyyət və müvafiq cinayətin tələb etdiyi qəsd, ehtiyatsızlıq və ya başqa təqsirlilik elementləri əsasında insana və ya hüquq sisteminin icazə verdiyi hüquqi şəxsə bağlanır. Müəllif sistemin söndürülməsi, yenidən öyrədilməsi və ya silinməsi kimi tədbirlərin tətbiq edilə biləcəyini qəbul edir, lakin bunları AI-ya cinayət məsuliyyəti tanımaq üçün yetərli saymır.

Cinayət hüququnda niyə fərqli hədd var?

Cinayət məsuliyyəti mülki məsuliyyətdən daha şəxsi və təqsir mərkəzlidir. Bir çox cinayətdə yalnız zərərin baş verməsi kifayət etmir; müəyyən insanın tələb olunan psixi elementlə hərəkət etdiyi və ya qanunun nəzərdə tutduğu şəkildə ehtiyatsız davrandığı göstərilməlidir.

Mənbə Gabriel Hallevy-nin AI ilə əlaqəli cinayətlər üçün təklif etdiyi üç modeli müzakirə edir:

1. İnsanın AI-dan cinayət törətmək üçün alət kimi istifadə etməsi.
2. AI istifadəsindən doğan nəticənin təbii və proqnozlaşdırıla bilən nəticəsi əsasında insana məsuliyyət yüklənməsi.
3. AI sisteminin birbaşa cinayət məsuliyyəti.

İlk iki model mövcud hüquq anlayışları ilə əlaqələndirilə bilər. İnsan AI-dan cinayət törətmək üçün istifadə edirsə, sistem alət mövqeyindədir. İnsan məlum ciddi riski nəzərə almadan sistemi işə salır və proqnozlaşdırıla bilən növdə zərər baş verirsə, müvafiq cinayət tərkibinin şərtlərinə görə ehtiyatsızlıq və ya şüurlu risk götürmə müzakirə oluna bilər.

Həqiqi “çətin iş”: proqnozlaşdırılmayan avtonom davranış

Zərər ətraflı şəkildə qabaqcadan proqnozlaşdırılmayıb, heç bir insan tələb olunan qəsd və ya ehtiyatsızlıq səviyyəsinə çatmayıb və cinayət növü təqsirli psixi vəziyyət tələb edirsə, cinayət hüququ heç kimi cəzalandırmaya bilər.

Müəllif bunun avtomatik olaraq hüquqda “boşluq” olduğu nəticəsinə gətirməməli olduğunu müdafiə edir. Cinayət hüququnun cəzalandırmanı məhdud saxlaması sistemin nəzərdə tutulmuş xüsusiyyətidir; təqsir olmayan hadisəni mülki məsuliyyət və ya inzibati tənzimləmə sahəsinə buraxmaq cinayət hüququnun uğursuzluğu olmaq məcburiyyətində deyil.

AI-nın yaratdığı xüsusi çətinlik çox vaxt şəxsin nə bildiyini və ya nə bilməli olduğunu sübut etməkdir. Mürəkkəb modelin qərar yolunu yenidən qurmaq çətinləşdikcə psixi element və proqnozlaşdırıla bilmə müzakirəsi sübut probleminə çevrilir.

Qapalılıq üzərindən “bilməməyi seçmə” riski

Mənbə sistem operatorunun sistemi qəsdən araşdırmayaraq sonradan “necə işlədiyini bilmirdim” müdafiəsindən faydalanmasının hüquq tərəfindən təşviq edilməməli olduğuna diqqət çəkir.

Bəzi hüquq sistemlərində şəxsin məlumatı qəsdən öyrənməkdən yayınmasını biliklə eyniləşdirə bilən wilful blindness kimi doktrinalar bu problemə cavab verə bilər. Lakin məqalə bu doktrinanın bütün ölkələrdə və ya bütün cinayətlərdə mövcud olduğunu iddia etmir.

AI sistemini “cəzalandırmaq” nə deməkdir?

AI-nın birbaşa cinayət məsuliyyətini müdafiə edən fikirlər sistemin fəaliyyətdən kənarlaşdırılması, silinməsi və ya yenidən öyrədilməsi kimi sanksiyalara diqqət çəkə bilər. Mənbənin cavabı budur ki, hüquq sistemləri təhlükəli obyektlərə qarşı da oxşar qoruyucu tədbirlər tətbiq edə bilir və bu, obyektə hüquqi şəxsiyyət verməyi tələb etmir.

Buna görə tədqiqat belə müdaxilələrin cinayət hüququndan daha çox inzibati və mülki məsuliyyət alətlərinə daha təbii şəkildə yerləşdiyini müdafiə edir.

Mülki məsuliyyətdə Moffatt v. Air Canada

Moffatt v. Air Canada, aviaşirkətin internet saytındakı çatbotun yas səbəbilə uçuş tarifləri barədə yanlış məlumat verməsi nəticəsində açılmış kiçik iddia mübahisəsidir. Çatbot müştəriyə endirimin səfərdən sonra geriyə dönük tələb oluna biləcəyini demiş, şirkət siyasəti isə buna icazə verməmişdir.

Air Canada çatbotun öz hərəkətlərinə görə məsul olan ayrıca hüquqi varlıq olduğu barədə müdafiə irəli sürmüşdür. British Columbia Civil Resolution Tribunal bu yanaşmanı rədd edib və çatbotu aviaşirkətin internet saytının bir hissəsi kimi qiymətləndirib.

Mənbə qərarın presedent gücünü şişirtmir: qərar kiçik iddialara baxan tribunal tərəfindən verilib və konkret işlə məhduddur. Buna baxmayaraq, AI-nın kişiləşdirilməsi istiqamətində müdafiənin birbaşa irəli sürülüb adi hüquq qaydaları ilə rədd edilməsi tədqiqat baxımından mühümdür.

AB Product Liability Directive sübut baxımından niyə vacibdir?

Directive (EU) 2024/2853 məhsul anlayışını proqram təminatı və AI sistemlərini əhatə edəcək şəkildə genişləndirir; istehsalçı ilə yanaşı bəzi idxalçılar, səlahiyyətli nümayəndələr və digər iqtisadi operatorlara qədər uzanan məsuliyyət zənciri qurur və müəyyən hallarda zərərçəkənin informasiyaya çıxışını asanlaşdıran disclosure və prezumpsiya mexanizmləri gətirir.

Müəllifin tezisində bu quruluş çox mühümdür. Hüquq AI sisteminə şəxsiyyət vermək əvəzinə təchizat zəncirindəki insanları və şirkətləri məsul tutur; eyni zamanda zərərçəkənin qapalı sistemi araşdıra bilməməsi səbəbindən yaranan informasiya asimmetriyasını prosessual vasitələrlə azaltmağa çalışır.

Mənbə Direktivin bəzi tətbiq təfərrüatlarında rəsmi mətnlə yanaşı ikincil mənbələrdən də istifadə olunduğunu bildirir. Həmçinin AB-nin təqsirə əsaslanan AI məsuliyyəti üçün hazırlanmış ayrıca AI Liability Directive təklifinin 2025 Commission Work Programme çərçivəsində geri çəkildiyini qeyd edir. Buna görə məhsul məsuliyyətindən kənarda qalan təqsirə əsaslanan iddialarda milli hüquqların rolu davam edir.

Braziliya: istehlakçı hüququ və sübut yükünün çevrilməsi

Braziliya Consumer Defence Code-un 12 və 14-cü maddələri istehsalçı və xidmət təminatçıları üçün təqsirsiz məsuliyyət mexanizmləri yaradarkən Article 6(VIII) müəyyən şərtlərdə istehlakçının xeyrinə sübut yükünün çevrilməsinə imkan verir.

Civil Code Article 927-nin risk yaradan fəaliyyətlərə dair müddəası və Article 931-in bazara çıxarılan məhsullardan doğan zərərlərlə bağlı quruluşu da AI vasitəli zərərlərin mövcud xüsusi hüquq alətləri ilə həll edilə bilməsi baxımından mənbədə qiymətləndirilib.

PL 2338/2023 AI qanun layihəsi mənbənin tarixində hələ də qanunvericilik prosesindədir. Müəllif aktual məsuliyyət müddəalarının yekun mətnini təsdiqləmədiyini və təhlilini layihəyə əsaslandırmadığını açıq bildirir.

Süni İntellekt İxtiranın İxtiraçısı və ya Əsərin Müəllifi Ola Bilərmi?

Mənbədə araşdırılan ABŞ və Birləşmiş Krallıq qərarlarında AI sistemi təkbaşına ixtiraçı kimi qəbul edilməyib, ABŞ müəlliflik hüququnda da ilkin müəllifin insan olması yanaşması qorunub; lakin bu qərarlar insanın mənalı yaradıcı və ya ixtira xarakterli töhfə verdiyi AI dəstəkli əsər və ixtiraların kateqorik şəkildə qoruna bilməyəcəyi demək deyil. Açıq qalan əsas sual hansı insan töhfəsinin hüquqi baxımdan yetərli olduğunun və bu töhfənin necə sübut ediləcəyinin müəyyənləşdirilməsidir.

Thaler v. Vidal və DABUS

Thaler v. Vidal qərarında U.S. Court of Appeals for the Federal Circuit Patent Act-dakı “individual” anlayışının fiziki şəxsi ifadə etdiyi qənaətinə gəlib və DABUS adlı AI sistemini yeganə ixtiraçı kimi göstərən patent ərizələrinin rəddini təsdiqləyib.

Birləşmiş Krallıq Supreme Court

Thaler v. Comptroller-General of Patents, Designs and Trade Marks qərarında UK Supreme Court oxşar nəticəyə gəlib: Patents Act 1977 çərçivəsində ixtiraçı fiziki şəxs olmalıdır; DABUS maşındır və maşının sahibi olmaq, maşının yaratdığı iddia edilən ixtiralar üzərində öz-özünə ixtiraçılıq hüququ yaratmır.

Mənbə mühüm məhdudiyyət qoyur: məhkəmə DABUS-un faktiki texniki mənada ixtiranı “edib-etmədiyinə” qərar verməyib; ərizəçinin AI-nın yeganə ixtiraçı olduğu barədə öz bəyanatından çıxış edib. AI tərəfindən yaradılan ixtiraların gələcəkdə patentləşdirilib-patentləşdirilməməsi daha geniş qanun siyasəti məsələsidir.

Thaler v. Perlmutter və insan müəllifliyi

Thaler v. Perlmutter qərarında D.C. Circuit ərizəçinin öz bəyanatına görə sistem tərəfindən avtonom şəkildə yaradılan və insan yaradıcı töhfəsinin olmadığı deyilən əsərin qeydiyyatının rəddini təsdiqləyib.

Mənbə qərarın AI yardımından istifadə olunan bütün əsərləri müəlliflik hüququ qorumasından kənarda qoymadığını vurğulayır. Əsas məsələ qorunması istənən ifadə üzərində yetərli insan yaradıcı töhfəsinin olmasıdır.

U.S. Copyright Office-in 29 Yanvar 2025 tarixli Copyright and Artificial Intelligence, Part 2: Copyrightability hesabatı da insanın müəyyən etdiyi yaradıcı elementlərin, insan tərəfindən edilən yaradıcı seçim, düzənləmə və ya dəyişikliklərin qoruna biləcəyini; təkcə prompt verməyin isə yetərli olmadığını bildirən qurum yanaşmasını təqdim edir.

Braziliyada vəziyyət

Braziliya Copyright Act Article 11 müəllifi ədəbi, bədii və ya elmi əsəri yaradan fiziki şəxs kimi müəyyən edir. Mənbə bu müddəanın AI-nın müstəqil müəllif kimi qəbul edilməsinə qarşı açıq mətn istiqaməti daşıdığını bildirir; lakin AI istehsalı ilə bağlı Braziliya məhkəmə qərarı müəyyən etməyib.

Industrial Property Act Article 6 isə ixtiranın “author”una patent hüququ verir, lakin mətnin üzərində açıq şəkildə “natural person” ifadəsini işlətmir. Müəllif Braziliyada AI ixtiraçılığı barədə məcburi məhkəmə qərarı tapa bilmədiyi üçün bu şərh problemini açıq saxlayır.

Əqli mülkiyyətdə sübut problemi niyə mərkəzidir?

AI-nın hüquqi şəxs olub-olmaması məsələsindən sonra ortaya çıxan praktik sual budur: insan dəqiq nə etdi?

İnsan yalnız prompt yazdı? Nəticənin müəyyən hissələrini özü yaratdı? Bir neçə nəticəni yaradıcı şəkildə seçib düzənlədi? Texniki ixtiranın konseptual nüvəsini insan yaratdı? Bu sualların cavabı hüquqi statusun AI-da deyil, insan töhfəsində axtarılmasına gətirir.

Buna görə tədqiqat əqli mülkiyyətdə ən praktik islahat vasitəsinin “AI-ya müəlliflik tanımaq” deyil, insan töhfəsinin eyni vaxtda və yoxlana bilən şəkildə qeyd altına alınması ola biləcəyini müdafiə edir.

Hüquqi şəxsiyyət müzakirəsi

Hüquqi şəxsiyyət bir varlığın hüquq sahibi olmasına, borc altına girməsinə, əmlak saxlamasına və iddia qaldırıb ona qarşı iddia qaldırıla bilməsinə imkan verən hüquqi təyinetmə vasitəsidir. İnsan olmayan şirkətlərin hüquqi şəxsiyyətə malik olması şəxsiyyətin bioloji insanlıqla mütləq məhdud olmadığını göstərir.

Lakin mənbə şirkət nümunəsinin AI-ya mexaniki şəkildə daşına bilməyəcəyini müdafiə edir. Şirkətin borclarının ödənilə biləcəyi aktivləri və şirkət quruluşunun arxasında müəyyən edilə bilən insan maraqları vardır. Bundan əlavə, şirkətlər hüququnda şəxsiyyətin sui-istifadəsinə qarşı korporativ pərdənin qaldırılması kimi inkişaf etmiş mexanizmlər mövcuddur.

AI sistemi isə müstəqil əmlakı və öz maraqları olmadan sadəcə hüquqi şəxs elan edilərsə, bu status zərərçəkənə real kompensasiya mənbəyi verməyə bilər. Hətta sistemi inkişaf etdirən və ya ondan faydalanan insanların məsuliyyətdən uzaqlaşması üçün qalxan funksiyası daşıma riski yarana bilər.

2017 “electronic person” təklifindən sonrakı istiqamət

European Parliament-ın 2017 robototexnika qətnaməsi inkişaf etmiş avtonom robotlara uzunmüddətli perspektivdə xüsusi hüquqi status verilməsinin qiymətləndirilməsini gündəmə gətirmişdir. Lakin bu qərar məcburi “elektron şəxsiyyət” rejimi yaratmamışdır.

Mənbə sonradan qəbul edilən EU AI Act və 2024 Product Liability Directive-in sistemin özünə şəxsiyyət vermək əvəzinə provider, deployer, importer, distributor və manufacturer kimi insan və ya hüquqi şəxs operatorlara öhdəlik yönəltməsini mühüm qanunvericilik seçimi hesab edir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Doktrinal metod

Tədqiqatın əsas metodu hüquq mənbələrini “nəyi hökmə bağladıqları” əsasında oxumaqdır. Müəllif qanunvericilik, tənzimləmə və məhkəmə qərarlarında hökm ilə əlavə şərhləri ayırmağa, qərarın əsaslandırılmasını izləməyə və AI vasitəli nəticələrin hansı hüquqi subyektə hansı səbəblə bağlandığını çıxarmağa çalışıb.

Tədqiqat orijinal iş məlumat bazası, məhkəmə qərarlarının statistik seçməsi, sorğu, müsahibə və ya eksperimentdən istifadə etmir. Empirik ədəbiyyata istinad olunan yerlərdə həmin işlər yalnız doktrinal müzakirəyə yardımçı mənbə xarakteri daşıyır.

Funksional müqayisə

Müqayisənin vahidi doktrinanın adı deyil, həll olunan hüquqi problemdir. Məsələn, ABŞ-dakı negligence termini ilə Braziliyadakı fərqli xüsusi hüquq müddəalarının eyni adı daşıması tələb olunmur; mühüm olan AI vasitəli zərərə görə kimin hansı sübut şərti ilə məsul tutulmasıdır.

Coğrafi və hüquqi əhatə

Dörd sahədə doktrinal nəticə

Məhkəmə: İctimai qərar səlahiyyəti hakimdə və məhkəmədə qalır. AI töhfəsi hakimin əsaslandırma və yoxlama məsuliyyətini aradan qaldırmır.

Cinayət hüququ: Mövcud qəsd, ehtiyatsızlıq, səbəbiyyət və alət kimi istifadə doktrinaları AI ilə əlaqəli bir çox hadisəyə tətbiq oluna bilər. Əsl çətinlik xüsusilə sistem davranışının proqnozlaşdırıla bilmədiyi hallarda müvafiq psixi elementin sübut edilməsidir.

Mülki məsuliyyət: Araşdırılan mənbələrdə istehsalçı, təminatçı, operator və ya xidmət göstərən təşkilat kimi insan və şirkət aktorları təchizat, nəzarət və ya faydalanma münasibətləri əsasında məsul tutulur. Müasir islahatların mühüm hissəsi informasiyaya çıxış və sübut yükünü tənzimləyir.

Əqli mülkiyyət: Araşdırılan ABŞ və Birləşmiş Krallıq qərarları AI-nı müstəqil ixtiraçı və ya müəllif kimi qəbul etmir. Hüquqi sual insanın yaradıcı və ya ixtira xarakterli töhfəsinin olub-olmamasına yönəlir.

Əsas Məsuliyyət Boşluğu Subyektin Yoxluğudur, yoxsa Sübut Problemidir?

Məqalənin mərkəzi izahedici tezisinə görə araşdırılan mənbələrdə əksər hadisələr üçün potensial insan və ya təşkilati məsuliyyət subyekti müəyyən edilə bilir; praktik boşluq daha çox sistemin qapalı quruluşu səbəbindən nəzarətin, təqsirin, səbəbiyyətin və ya insan töhfəsinin sübut edilə bilməməsindən yaranır. Lakin müəllif bu fikrin empirik olaraq təsdiqlənmədiyini, daha geniş hüquq sistemlərində məsul heç bir insanın müəyyən edilə bilmədiyi real iş qrupları ortaya çıxarsa və ya disclosure və prezumpsiyaların praktikada işləmədiyi göstərilərsə tezisin zəifləyəcəyini açıq şəkildə qəbul edir.

Müəllif öz tezisini necə falsifikasiya oluna bilən edir?

Tədqiqat yalnız dəstəkləyici nümunələri sadalamaqla kifayətlənmir, tezisinin hansı şərtlərdə zəifləyəcəyini də göstərir.

• Tam informasiyaya çıxış təmin edilsə belə heç bir insan və ya təşkilatla mənalı əlaqə qurula bilməyən mühüm iş sinfi ortaya çıxarsa, tezis zəifləyər.
• Böyük hüquq sistemləri AI sisteminə birbaşa hüquqi status verməyə başlasa, tezis əhəmiyyətli dərəcədə xarakter dəyişər.
• Həqiqi avtonom AI zərərləri ilə bağlı inkişaf etmiş presedent hüququ proqnozlaşdırıla bilməzlik səbəbilə bütün insanları və şirkətləri məsuliyyətdən kənarda qoyarsa, mövcud sintez zəifləyər.
• Empirik tədqiqatlar disclosure öhdəlikləri və prezumpsiyaların zərərçəkənlərə aid etməni sübut etməkdə praktik kömək etmədiyini göstərərsə, “sübut problemi” həllinin təsiri sorğulana bilər.

Avtonomiya etirazı

Tezisə qarşı ən güclü etiraz budur ki, AI sistemləri daha avtonom olduqca insanla sistem arasındakı əlaqə hüquqi konstruksiyaya çevrilə bilər. Dizayner detallı davranışı proqnozlaşdıra bilmir, deployer sistemi real mənada nəzarətdə saxlaya bilmir və istifadəçi nəticənin etibarlılığını qiymətləndirə bilmirsə, “insan nəzarət edir” demək yalnız formal ola bilər.

Müəllif bu etirazın mühüm olduğunu qəbul edir, lakin mülki məsuliyyətin həmişə zərərin tam təfərrüatını əvvəlcədən proqnozlaşdırma şərtinə əsaslanmadığını bildirir. Məhsul məsuliyyəti, müəssisə məsuliyyəti və bəzi vicarious liability modelləri konkret hadisənin tam proqnozundan asılı olmayaraq risk bölgüsü apara bilər.

Bununla belə, tədqiqat məhdud hüquqi şəxsiyyət ehtimalını tamamilə istisna etmir. Xüsusilə proqram agentlərinin müqavilə bəyanatlarının kimə aid ediləcəyi sahəsi gələcəkdə məhdud funksional şəxsiyyətin müzakirə oluna biləcəyi dar kateqoriya kimi açıq saxlanılıb.

Üç normativ təklif

Ötürülə bilməyən məhkəmə nüvəsi

Təklifə görə hakim qərarın əsaslandırılmasını öz ifadələri ilə ortaya qoya və qərarda əsaslandığı AI girişlərini müəyyən edə bilməlidir. Beləliklə tərəflər istifadə edilən avtomatik girişə qarşı effektiv şəkildə etiraz edə bilər.

Xüsusilə cinayət sahəsində risk qiymətləndirmə sistemlərində müdafiənin sistemin doğrulama məlumatları və metodologiyasını araşdıra bilməsi Loomis nümunəsində görünən qapalı sistem problemini azalda biləcək institusional vasitə kimi təqdim olunur.

Lakin kommersiya sistem təminatçılarının trade secret iddiası ilə məhkəmə şəffaflığı arasında birbaşa xərc və təchizat gərginliyi vardır. Mənbə bu təklifi xərci olmayan həll kimi təqdim etmir.

Sübuta bağlı açıqlama öhdəliyi və təkzib edilə bilən prezumpsiya

Zərərçəkən şəxs təqsiri və ya qüsuru sübut etməli olduğu halda sistemin daxili qeydlərinə çıxışı yoxdursa, informasiya asimmetriyası yaranır. Məqalənin təklifi məlumatı olan tərəfə disclosure öhdəliyi qoyulması və bu öhdəlik yerinə yetirilməzsə müəyyən faktlar üçün təkzib edilə bilən prezumpsiyanın tətbiqinin nəzərdən keçirilməsidir.

Yenilənmiş Product Liability Directive bu tip mexanizmlərdən məhsul qüsuru kontekstində artıq istifadə edir. Müəllif oxşar məntiqin bəzi təqsirə əsaslanan iddialarda da müzakirə oluna biləcəyini müdafiə edir; bununla belə hansı hüquqi vasitənin ən uyğun olduğunu dəqiqləşdirmir.

İnsan töhfəsinin qeyd altına alınması

Əqli mülkiyyətdə hüquq sualı “AI nə etdi?”dən “insan nə etdi?”yə çevirdikdə sübut ehtiyacı birbaşa insan töhfəsinə yönəlir.

Buna görə tədqiqat müəllif və ya ixtiraçı namizədinin istehsal prosesindəki yaradıcı seçimlərini, düzənləmələrini, texniki töhfəsini və ya AI nəticəsini necə dəyişdirdiyini eyni vaxtda sənədləşdirməsinin qeydiyyat qurumları və məhkəmələr üçün faydalı ola biləcəyini müdafiə edir.

Məqalənin xüsusilə təklif etmədiyi şeylər

• Yeni AI hüquqi şəxsiyyətinin yaradılması təklif edilmir.
• Yeni adlandırılmış tənzimləyici standart və ya əhatəli AI hüquq çərçivəsi təklif edilmir.
• AI sistemini işlədənlər üçün təqsirsiz cinayət məsuliyyəti təklif edilmir.
• “Attribution without personification” yeni doktrina və ya rəsmi test kimi təqdim edilmir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Araşdırılan hüquq mənbələri AI vasitəli nəticələri əsasən insan və ya təşkilati subyektlərə bağlayır.
• Məhkəmə AI istifadəsində əsaslandırma və sübutların qiymətləndirilməsi vəzifəsinin insanda qalması istiqamətində güclü nümunə vardır.
• Cinayət hüququnda AI-nın birbaşa fail kimi qəbul edilməsi əvəzinə ənənəvi təqsir, səbəbiyyət və risk anlayışlarından istifadə olunur.
• Mülki məsuliyyət rejimləri istehsalçı, təminatçı, operator və digər təchizat zənciri aktorlarına yönəlir.
• Müasir mülki məsuliyyət islahatlarında disclosure, prezumpsiyalar və sübut yükü mexanizmləri mühüm rol oynayır.
• ABŞ və Birləşmiş Krallıqda araşdırılan əqli mülkiyyət qərarları təkbaşına AI-nı ixtiraçı və ya ilkin müəllif kimi qəbul etmir.
• Əqli mülkiyyətdə mühüm praktik sual insan töhfəsinin mövcudluğu və bunun sənədləşdirilə bilməsidir.
• Araşdırılan AB tənzimləmələri 2017-ci ildə müzakirəyə açılan elektron şəxsiyyət istiqamətindən daha çox insan və institusional operatorlara öhdəlik yönəldib.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• AI sistemlərinə gələcəkdə heç vaxt və ya heç bir hüquq sahəsində məhdud hüquqi status verilə bilməyəcəyi sübut edilməyib.
• “Məsuliyyət boşluğu”nun bütün real işlərdə yalnız sübut problemi olduğu empirik olaraq göstərilməyib.
• Disclosure öhdəliyi və prezumpsiyaların praktikada iddia uğurunu artırdığı ölçülməyib.
• Altı hüquq sistemindən çıxarılan nümunə bütün dünya hüquq sistemlərinə ümumiləşdirilə bilməz.
• AI istifadəsində insan nəzarəti şərtinin faktiki olaraq effektiv nəzarət təmin etdiyi empirik şəkildə göstərilməyib.
• Sistemin daha avtonom olduğu halda insanla məsuliyyət əlaqəsinin həmişə qoruna biləcəyi sübut edilməyib.
• AI dəstəkli bütün əsər və ya ixtiraların əqli mülkiyyət qorumasından kənar olduğu nəticəsi çıxarıla bilməz.
• Prompt-un heç bir şəraitdə daha geniş yaradıcı prosesin bir hissəsi sayıla bilməyəcəyi barədə universal hüquq qaydası müəyyən edilməyib; mənbə yalnız U.S. Copyright Office-in prompt-un təkbaşına yetərli olmadığı yanaşmasını çatdırır.

Əsas məhdudiyyətlər

Empirik doğrulama yoxdur: Tədqiqat hüquqi mexanizmlərin praktikada nə dərəcədə uğurlu olduğunu ölçmür. “Boşluq sübutdadır” tezisi məhkəmə nəticələri məlumatı ilə sınaqdan keçirilməyib.

Məqsədli və dar coğrafi seçim: Araşdırma AB, ABŞ, Birləşmiş Krallıq, Kanada, Kolumbiya və Braziliya ilə məhduddur. Böyük Asiya hüquq sistemləri daxil olmaqla bir çox sistem əhatədən kənardır.

Kanada nümunəsinin presedent çəkisi məhduddur: Moffatt qərarı kiçik iddia mübahisəsinə baxan tribunal tərəfindən verilib.

Kolumbiya qərarına çıxış məhdudiyyəti: T-323/2024 təhlili əsasən məhkəmə qurumunun izahedici materialına və ikincil mənbələrə əsaslanır; tam qərar mətninin holding/dictum fərqi üçün ayrıca araşdırılmalı olduğu qeyd edilir.

Ədəbiyyat icmalı sistematik deyil: Müəllif istifadə etdiyi akademik ədəbiyyatın seçici olduğunu açıq bildirir.

Tənzimləmələr hərəkətdədir: Digital Omnibus on AI üçün mənbədə yalnız müvəqqəti siyasi razılaşma təsdiqlənib; Braziliya PL 2338/2023 davam edən qanunvericilik prosesi kimi nəzərdən keçirilib.

Əhatədən kənar hüquq sahələri: Təlim məlumatlarının müəlliflik hüququ, ümumi məlumatların qorunması hüququ, rəqabət hüququ, əmək hüququ və hərbi AI istifadələri tədqiqatın əhatə dairəsindən kənardır. Maliyyə tənzimlənməsi və avtonom nəqliyyat vasitələrinə xas xüsusi rejimlər də potensial əks nümunə sahələri kimi göstərilir.

Ümumi nəticə

Tədqiqatın yekun nəticəsi budur ki, araşdırılan hüquq mənbələri AI vasitəli nəticələrdə məsuliyyəti bölüşdürə bilmək üçün AI sisteminə müstəqil hüquqi şəxsiyyət verilməsini zəruri saymır. Məhkəmədə ictimai səlahiyyət, cinayət hüququnda təqsirli risk davranışı və səbəbiyyət, mülki məsuliyyətdə təchizat və nəzarət, əqli mülkiyyətdə isə insanın yaradıcı/ixtira xarakterli töhfəsi məsuliyyəti və ya hüququ insana və ya quruma bağlayan amillərdir.

Lakin bu əlaqələrin hüquq nəzəriyyəsində mövcud olması onların praktikada asan sübut edilə bildiyi demək deyil. Hakim nəzarət etməli olduğu sistemi görə bilməyə bilər; zərərçəkən sistemin qeydlərinə çata bilməyə bilər; ərizəçi yaradıcı töhfəsinin hansı mərhələdə baş verdiyini sübut edə bilməyə bilər.

Buna görə müəllifin təklif etdiyi istiqamət dəyişikliyi “AI-ya yeni hüquqi şəxsiyyət verəkmi?” sualından əvvəl “mövcud məsuliyyət əlaqəsini faktiki olaraq sübut edə bilmək üçün kim hansı məlumata sahib olmalıdır?” sualına ağırlıq verilməsidir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Attribution Without Personification: Judicial Power, Criminal Law, Civil Liability, Intellectual Property and the Legal Responsibility of Artificial Intelligence Systems

Müəllif: Northon Salomão de Oliveira.

ORCID: 0009-0007-4038-0609.

Mənbədə göstərilən peşəkar əlaqə: OAB São Paulo | Brazil.

Universitet / tədqiqat qurumu afiliyasiyası: Mənbə PDF-də göstərilməyib.

E-poçt: northon@adv.oabsp.org.br

Yazılma tarixi: 14 Oktyabr 2026.

Mənbə növü: Doktrinal və müqayisəli hüquq tədqiqatı; normativ komponent ehtiva edir.

Orijinal empirik tədqiqat: Yoxdur.

Sistematik ədəbiyyat icmalı: Xeyr; mənbə ədəbiyyat icmalının seçici olduğunu açıq şəkildə bildirir.

Araşdırılan hüquq sistemləri: Avropa İttifaqı, Amerika Birləşmiş Ştatları, Birləşmiş Krallıq, Kanada, Kolumbiya və Braziliya.

Araşdırılan əsas hüquq sahələri: Məhkəmə səlahiyyəti və AI dəstəkli qərarvermə; cinayət hüququ; mülki məsuliyyət və məhsul məsuliyyəti; əqli mülkiyyətdə müəlliflik və ixtiraçılıq; hüquqi şəxsiyyət.

Əsas tədqiqat sualı: Mövcud hüquq sistemləri AI vasitəli nəticələrin məsuliyyətini AI sisteminə hüquqi şəxsiyyət vermədən bölüşdürə bilərmi və bu aid etmə harada pozulur?

Əsas tezis: Araşdırılan pozitiv hüquq müxtəlif hüquq sahələrində AI nəticəsini nəzarət, ictimai səlahiyyət, faydalanma, risk, təchizat və ya insan töhfəsi kimi əlaqələndirici amillər vasitəsilə insan və ya institusional subyektə bağlayır; praktik məsuliyyət boşluğu isə çox vaxt subyekt çatışmazlığından daha çox sübut, informasiya və institusional imkan asimmetriyası səbəbindən yaranır.

“Attribution without personification” statusu: Müəllifin sahələrarası doktrinal nümunəni təsvir etmək üçün istifadə etdiyi izahedici ifadədir; yeni hüquq standartı, tənzimləyici çərçivə və ya rəsmi test deyil.

Jurnal: Mənbə PDF-də göstərilməyib.

Nəşriyyat: Mənbə PDF-də göstərilməyib.

Platforma: Mənbə PDF-də göstərilməyib.

DOI: Mənbə PDF-də göstərilməyib.

Cild / nömrə / məqalə nömrəsi: Mənbə PDF-də göstərilməyib.

Rəyçilik statusu: Mənbə PDF onun rəyli jurnal nəşri olduğunu təsdiqləyən məlumat ehtiva etmir; buna görə rəyli məqalə kimi təsnif edilməyib.

Lisenziya: Mənbə PDF-də açıq yenidən istifadə lisenziyası göstərilməyib.

Rəsmi nəşr bağlantısı: Mənbə PDF-də göstərilməyib və dəqiq rəsmi qeyd təsdiqlənə bilmədiyi üçün təxmin edilməyib.

Bərabər töhfə: Tək müəllifli tədqiqatdır; bərabər töhfə bəyanatı tətbiq edilə bilməz.

Corresponding author: Mənbə ayrıca corresponding-author etiketi istifadə etmir; tək müəllifin e-poçt ünvanı verilib.

Maliyyələşdirmə: Mənbədə ayrıca maliyyələşdirmə bəyanatı yoxdur.

Maraqların toqquşması: Mənbədə standart maraqların toqquşması bəyanatı yoxdur.

Məlumatların əlçatanlığı: Empirik məlumat dəsti yaradılmayıb və mənbədə ayrıca Data Availability bölməsi yoxdur.

CRediT / müəllif töhfələri: Mənbədə ayrıca CRediT bəyanatı yoxdur.

AI istifadəsi açıqlaması: Müəllif mətnin hazırlanmasında AI əsaslı dil və tədqiqat yardım vasitələrindən layihə dəstəyi, tədqiqatın təşkili, ədəbiyyatın aşkarlanması, analitik strukturlaşdırma və dilin təkmilləşdirilməsi üçün istifadə etdiyini; hüquqi təhlili, arqumenti, mənbələri, şərhləri, məlumatları və nəticələri tənqidi şəkildə nəzərdən keçirib təsdiqlədiyini və yekun məsuliyyəti üzərinə götürdüyünü bildirir.

Əsas AB mənbələri: Regulation (EU) 2024/1689; Directive (EU) 2024/2853; European Parliament 2017 robotics resolution; GDPR Article 22; CJEU Case C-634/21 SCHUFA.

Əsas ABŞ mənbələri: State v. Loomis; Mata v. Avianca; Thaler v. Vidal; Thaler v. Perlmutter; U.S. Copyright Office, Copyright and Artificial Intelligence Part 2.

Əsas Birləşmiş Krallıq mənbəyi: Thaler v. Comptroller-General of Patents, Designs and Trade Marks [2023] UKSC 49.

Əsas Kanada mənbəyi: Moffatt v. Air Canada, 2024 BCCRT 149; qərarın presedent çəkisi məhduddur.

Əsas Kolumbiya mənbəyi: Corte Constitucional T-323/2024; mənbə tədqiqat tam qərar əvəzinə əsasən Judicial Council-un izahedici materialından və ikincil təsvirlərdən istifadə edib.

Əsas Braziliya mənbələri: Federal Constitution; Penal Code; Civil Code; Consumer Defence Code; Copyright Act; Industrial Property Act; Civil Procedure Code; CNJ Resolution 615/2025; davam edən PL 2338/2023.

Zaman sərhədi: Doktrinal vəziyyət mənbə müəllifin çata bildiyi 2026-cı ilin oktyabr ayının ortalarına aid materiallara əsaslanır. Mənbə bəzi AB və Braziliya tənzimləyici proseslərinin hələ də dəyişməkdə olduğunu bildirir.

Normativ təkliflər: Məhkəmə funksiyasının ötürülə bilməyən nüvəsi; sübuta bağlı disclosure öhdəliyi və təkzib edilə bilən prezumpsiyalar; müəlliflik və ixtiraçılıq üçün eyni vaxtlı insan töhfəsi qeydləri.

Təklif edilməyənlər: Yeni AI hüquqi şəxsiyyəti; yeni adlandırılmış tənzimləyici çərçivə; deployer-lər üçün təqsirsiz cinayət məsuliyyəti.

Əsas metodoloji məhdudiyyət: “Məsuliyyət boşluğunun əsasən sübut problemi olduğu” tezisi məhkəmə nəticələri məlumatı ilə empirik olaraq sınaqdan keçirilməyib; coğrafi əhatə məqsədli və məhduddur; bəzi hüquqi mənbələr ikincil təsvirlər üzərindən araşdırılıb; ədəbiyyat sistematik deyil və bəzi tənzimləmələr tədqiqat tarixində dəyişməkdədir.