Əxlaqi metafəlsəfə (moral metaphilosophy), fəlsəfi praktikanın özünü əxlaqi qiymətləndirməyə açan və filosofların, akademik institutların və fəlsəfədənkənar aktorların fəlsəfi fəaliyyət kontekstində törədə bildiyi əxlaqi pozuntuları araşdıran praktik metafəlsəfə sahəsidir. Michael Lewin və Polina Lewin-in tədqiqatı yeni eksperiment və ya məlumat təhlili aparmaq əvəzinə bu sahəni konseptual şəkildə xəritələndirir; fəlsəfi diskursda dəyərsizləşdirmə və yanlış təqdimetmə, intellektual oğurluq, gatekeeping, akademik kliklər, ayrı-seçkilik və favoritizm, prestij və “topness” qərəzi, problemli rəyçilik və qiymətləndirmə praktikaları, güc və resurs bərabərsizlikləri, fəlsəfənin ictimai nüfuzdan salınması, filosoflara qarşı təzyiq və fəlsəfə–siyasət münasibəti kimi geniş problem toplusunu ortaq moral-metafəlsəfi çərçivədə birləşdirir.

Tədqiqatın konseptual mərkəzində rasional ədalət və onun pozuntusu olan rasional ədalətsizlik dayanır. Müəlliflərin işlət­diyi mənada rasional ədalət, müzakirə icmasındakı şəxslərin müstəqil rasional subyektlər kimi bərabər rəftar görməsini, arqumentlərin gücünün şəxsi və ya institusional gücdən üstün tutulmasını, bir mövqenin mühakimə edilməzdən əvvəl anlaşılmağa çalışılmasını və müxtəlif fəlsəfi tədqiqat proqramlarının öz məqsəd və meyarları kontekstində qiymətləndirilməsini tələb edir. Rasional ədalətsizlik yalnız açıq ayrı-seçkilik deyil; yanlış anlama, dəyərsizləşdirmə, ədalətsiz kənarlaşdırma, prestij qərəzi və ya institusional güc vasitəsilə rasional diskursun şərtlərinin sistematik şəkildə pozulmasını da əhatə edə bilər.

Məqalə əvvəlcə dörd heuristic pozuntu növünü ayırır: şübhəli davranış və münasibətlər, ədalətsizliklər, akademik/epistemik qüsurlar və açıq əxlaqi pozuntular. Daha sonra problemləri üç əsas kontekstdə təşkil edir: hermenevtik rasional ədalətsizlik və intellektual aqressiya; akademik praktikanın daxilindəki əxlaqi pozuntular; filosofların və fəlsəfənin akademiyadan kənar institutlar, ictimai güclər və siyasi strukturlarla münasibətlərindəki xarici ədalətsizliklər. Bu kateqoriyalar sərt və bir-birini istisna edən təsnifat deyil; eyni hadisə birdən çox əxlaqi problem ölçüsü daşıya bilər.

Tədqiqatın mühüm məhdudiyyəti, irəli sürdüyü bir çox nəticənin eksperimental səbəbiyyət iddiası olmamasıdır. Məsələn, “top” jurnalların həddindən artıq önə çıxarılması, bəzi maliyyələşdirmə modellərinin ədalətsizliyi, süni intellekt təliminin qarşılıqsız intellektual mənimsəmə kimi şərh edilməsi və ya alternativ resurs bölgüsü modellərinin daha ədalətli ola biləcəyi barədə fikirlər müəlliflərin normativ və metafəlsəfi qiymətləndirmələridir. Məqalə bunların hamısını nəzarətli eksperimentlərlə təsdiqlənmiş universal qanunlar kimi təqdim etmir; bəzi həll təkliflərinin şüurlu şəkildə provokativ və müzakirəyə açıq olduğunu açıq şəkildə qəbul edir.

Əxlaqi Metafəlsəfə Nədir?

Əxlaqi metafəlsəfə, yalnız fəlsəfənin nə olduğunu və ya hansı metodlardan istifadə etməli olduğunu deyil, filosofların və fəlsəfi institutların bir-birinə və daha geniş cəmiyyətə qarşı necə davranmalı olduğunu da araşdıran praktik metafəlsəfə sahəsidir.

Metafəlsəfə ənənəvi olaraq “Fəlsəfə nədir?”, “Fəlsəfi metod nədir?”, “Fəlsəfə digər fənlərdən necə fərqlənir?”, “Fəlsəfədə irəliləyiş mümkündürmü?” və “Fəlsəfi fikir ayrılıqları ilə necə məşğul olunmalıdır?” kimi suallarla əlaqələndirilir. Lewin və Lewin bu mənzərənin əxlaqi ölçü baxımından natamam olduğunu müdafiə edirlər.

Müəlliflər metafəlsəfənin ən azı nəzəri, praktik və tarixi ölçülərinin fərqləndirilə biləcəyini bildirirlər. Bu fərq kəskin ontoloji kateqoriyalar kimi deyil, tədqiqat sahələrini görməyi asanlaşdıran istiqamətləndirici çərçivə kimi düşünülür.

Praktik metafəlsəfənin əxlaqi qolu kimi moral metafəlsəfə, fəlsəfənin necə həyata keçirilməsinin əxlaqi nəticələrini araşdırır. Beləliklə, filosofların yalnız nəzəriyyələri deyil, tədqiqat davranışları, peşəkar münasibətləri, rəyçilik və qiymətləndirmə qərarları, institusional gücdən istifadələri və fəlsəfədən kənar aktorlarla qurduqları münasibətlər də fəlsəfi araşdırmanın obyektinə çevrilir.

Niyə ayrıca tədqiqat sahəsi təklif olunur?

Müəlliflərin əsaslandırması üç müşahidəyə söykənir. Birincisi, filosoflar həmkarların, institutların və fəlsəfədənkənar aktorların əxlaqi baxımdan problemli davranışlarına məruz qala bilərlər. İkincisi, etika və tənqidi düşüncə üzrə ixtisaslaşmaq filosofları əxlaqi pozuntu törətməkdən avtomatik olaraq qorumur. Üçüncüsü, fəlsəfə iki min ildən artıqdır əxlaq haqqında düşündüyü halda, filosofların öz peşəkar praktikalarındakı əxlaqi problemləri sistematik şəkildə araşdıran oturuşmuş bir disiplin hələ formalaşmayıb.

Tədqiqat bu boşluğu tam doldurduğunu iddia etmir. Məqsəd, hələ parçalı, yerli və ya akademik pərdəarxasında qalan çoxsaylı müzakirələri ortaq bir anlayış sahəsində görünən etməkdir.

Rasional Ədalətsizlik Nədir?

Rasional ədalətsizlik, bir şəxsin rasional müzakirədə bərabər subyekt kimi iştirak etmək hüququnun və ya fəlsəfi diskursun anlaşılma, ardıcıllıq, bərabər rəftar və arqumentin gücünə üstünlük vermə kimi əsas rasional standartlarının pozulmasıdır.

Anlayış epistemik ədalətsizliklə əlaqəlidir, lakin müəlliflər onu xüsusilə fəlsəfi və digər rasional diskurslar üçün daha dar mənada işlədirlər.

Rasional subyekt yalnız məlumat daşıyan biri deyil; müstəqil düşünən, qiymətləndirən, qərar verən və ortaq rasional diskursa qatılan şəxsdir. Buna görə onun mövqeyinin yalnız sosial kimliyi, institusional statusu və ya prestiji səbəbindən dəyərsizləşdirilməsi müzakirənin rasional nizamını da pozur.

Rasional ədalətin əsas ünsürləri arasında bunlar var:

• rasional diskursun üzvlərinə bərabər və ədalətli rəftar;
• müzakirə icmasının əsas rasional qaydalarına uyğunluq;
• ayrı-seçkilik, dəyərsizləşdirmə və kənarlaşdırma kimi pozuntuların qarşısının alınması və fərq edilməsi;
• ədalətin yalnız şəxslərarası deyil, sistemli və institusional strukturlarda da təmin edilməsi.

Buna görə rasional ədalətsizlik yalnız pis niyyətli tək bir şərhdən ibarət deyil. Davamlı təkrarlanan rəyçilik nümunələri, prestijə bağlı qiymətləndirmə və ya müəyyən düşüncə məktəblərini sistematik şəkildə kənarda saxlayan institusional strukturlar da eyni konseptual çərçivədə araşdırıla bilər.

Hermenevtik rasional ədalətsizlik

Hermenevtik rasional ədalətsizlik, bir filosofun düşüncəsini ədalətli qiymətləndirmək üçün əvvəlcə həmin düşüncənin məqsədlərini, nəzəri çərçivəsini və meyarlarını anlamaq lazım olduğu halda, bu şərh əməyinin yerinə kənardan yeridilən gözləntilərin qoyulmasıdır.

Mənbə qeyri-iradi yanlış anlamanı avtomatik olaraq əxlaqi pozuntu saymır. Fəlsəfənin mürəkkəbliyi səbəbindən müəyyən yanlış anlama payının qaçılmaz olduğunu qəbul edir. Həlledici fərq, anlamaq üçün ciddi səy göstərilib-göstərilməməsi və yanlış təqdimetmənin qəsdən və ya sistematik hala gəlib-gəlməməsidir.

Legitim tənqidin güclü olması onun sərt olmamalı olduğu demək deyil. Müəlliflərin meyarı tənqidin hədəfini düzgün anlamağa çalışması, tənqid edilən tədqiqatın öz məqsədləri ilə əlaqə qurması və şəxsi və ya işi əsassız şəkildə dəyərsizləşdirməməsidir.

İntellektual aqressiya

Tədqiqatda intellektual aqressiya, şəxsin üstün tutduğu fəlsəfi dəyərləri, metodları və ya düşüncə tərzini mütləqləşdirərək başqa tədqiqat proqramlarını dəyərsizləşdirməyə yönəlməsi ilə əlaqələndirilir.

Müəlliflər bu problemi adi akademik fikir ayrılığından ayırırlar. Bir tezisin yanlış olduğu və ya bir arqumentin uğursuz olduğu deyilə bilər; problem nəzəri fikir ayrılığının şəxsin və ya bütöv bir tədqiqat proqramının dəyərini silməyə çevrilməsidir.

Bu cür davranışların təkrarı tədqiqatçıların motivasiyasına, akademik iştirakına və peşəkar inkişafına təsir göstərə bilər. Mənbə xüsusilə gənc və ya kənarlaşdırılmış tədqiqatçıların ədalətsiz qiymətləndirməni həqiqi akademik yetərsizlik göstəricisi kimi daxililəşdirmə riskinə diqqət çəkir.

Fəlsəfi Praktikada Əxlaqi Pozuntular Necə Təsnif Edilir?

Tədqiqat əxlaqi problemləri əvvəlcə dörd heuristic pozuntu növündə, sonra isə fəlsəfi praktikanın həyata keçirildiyi üç əsas problem sahəsində təşkil edərək çoxqatlı konseptual xəritə yaradır.

Bu dörd növ tədqiqat boyunca üç kontekstdə araşdırılır.

İntellektual oğurluq yalnız plagiatdırmı?

Xeyr. Mənbə açıq plagiatla yanaşı dərc olunmamış ideyaların mənimsənilməsini, rəyçilik və ya layihə proseslərində öyrənilən fikirlərin istinadsız istifadəsini, ortaq işdə töhfənin yanlış bölüşdürülməsini, təşkilati əməyin görünməz hala gətirilməsini və real töhfə olmadan müəlliflik/kredit əldə edilməsini də müzakirə edir.

Bu yanaşmanın diqqət mərkəzi yalnız mətn oxşarlığı deyil. Akademik kreditlə real intellektual əmək arasındakı əlaqənin pozulması əsas etik problem sayılır.

Qonaq və ya fəxri müəlliflik bunun əks istiqamətdəki nümunəsidir: şəxs başqasının mətnini birbaşa oğurlamamış olsa belə, görmədiyi iş müqabilində görünən akademik kredit əldə edə bilər.

Məqalənin süni intellekt haqqında iddiası

Müəlliflər filosofların və digər tədqiqatçı/yaradıcıların işlərindən razılıq, istinad və ya qarşılıq olmadan AI təlimi aparılmasını genişmiqyaslı qarşılıqsız mənimsəmə kimi şərh edirlər.

Bu ifadə bu tədqiqatın hüquqi olaraq həll etdiyi və ya eksperimental şəkildə sübut etdiyi nəticə deyil. “Mənimsəmə” burada moral-metafəlsəfi qiymətləndirmədir.

Maraqlıdır ki, müəlliflər eyni zamanda yetərincə yaxşı öyrədilmiş və əxlaqi pozuntular barədə məlumatlı tədqiqatçılar tərəfindən hazırlanmış AI sistemlərinin akademik profil və tədqiqat qiymətləndirmələrində bəzi insan mənşəli qərəzləri azaltmağa kömək edə biləcəyini irəli sürürlər.

Beləliklə, məqalə AI-yə tam müsbət və ya tam mənfi yanaşmır: həm təlim məlumatının əxlaqi statusunu, həm də AI-nin qiymətləndirmə sistemlərindəki potensial rolunu ayrı problemlər kimi nəzərdən keçirir.

Gatekeeping, akademik kliklər və elmi diqqətsizlik

Gatekeeping, jurnal redaktorları, baş akademiklər, institut rəhbərləri və ya başqa açar mövqedəki kiçik qrupların hansı şəxslərin, mövzuların və nəzəriyyələrin görünən olacağını qeyri-mütənasib şəkildə müəyyən edə bilməsi ilə əlaqələndirilir.

Müəlliflər belə şəbəkələrin bir-birini dəstəkləyən akademik kliklərə çevrilə biləcəyini; bunun müəyyən düşüncə məktəblərini gücləndirərkən digər tədqiqatçıların, mövzuların və ya metodların görünməzləşməsinə səbəb ola biləcəyini müdafiə edirlər.

Məqalənin istinad etdiyi xarici tədqiqatlardan biri 245.000 mentor–mentee cütünü və onların nəşrlərini araşdıran “academic Great Gatsby curve” tədqiqatıdır. Müəlliflər bunu fəlsəfədə akademik uğur və görünürlüğün məsləhətçi şəbəkəsinin resurs və statusu ilə güclü şəkildə əlaqəli ola biləcəyi tezisinə nümunə kimi istifadə edirlər.

Bu rəqəm mövcud məqalənin öz məlumat təhlili deyil; Lewin və Lewin-in arqumentinə daxil etdiyi əvvəlki tədqiqatın nəticəsidir.

Ayrı-seçkilik və favoritizm

Mənbə sosial münasibətlər, gender, irq, yaş, milliyyət, dil, institusional mənsubiyyət və akademik karyera mərhələsi ilə əlaqəli ayrı-seçkilik və favoritizm formalarını müzakirə edir.

Favoritizm yalnız açıq nepotizmdən ibarət deyil. Uzun müddət eyni şöbə tərəfindən tanınmaq, müəyyən bir baş akademikin tələbəsi olmaq və ya prestijli instituta bağlı olmaq kimi akademik ləyaqətdən asılı olmayan xüsusiyyətlər qiymətləndirməyə təsir göstərə bilər.

Dil məsələsi xüsusilə fəlsəfə üçün əhəmiyyətlidir. İngilis dilinin beynəlxalq akademiyada dominantlığı səbəbindən ana dili ingilis dili olmayan şəxslərin fikirlərindən çox ifadə tərzlərinə görə daha az aydın, daha az dəqiq və ya daha az yetkin hesab edilmələri mənbədə mümkün ədalətsizlik forması kimi müzakirə olunur.

Bu bölmənin məqsədi müxtəlif sosial kimliklər arasında vahid universal ayrı-seçkilik ölçüsü hesablamaq deyil. Tədqiqat kəmiyyət ayrı-seçkilik modeli yaratmır; müxtəlif mexanizmləri moral-metafəlsəfi xəritəyə daxil edir.

Prestij, “Topness” və Rəyçilik Niyə Moral-Metafəlsəfi Problemdir?

Mənbəyə görə jurnalın, institutun, məsləhətçinin və ya akademik şəbəkənin prestiji tədqiqatın real məzmununun yerinə qiymətləndirmə meyarı kimi istifadə edilməyə başladıqda “top” statusu yarı-obyektiv keyfiyyət göstəricisi kimi işləyir və rasional qiymətləndirməni poza bilər.

“Topness bias” nədir?

Müəlliflər “topness” anlayışını “top” kateqoriyasının müəyyən və demək olar ki, obyektiv keyfiyyət sinfi kimi qəbul edilməsindən doğan sistematik təhrifə aid etmək üçün işlədirlər.

Buna görə prestige bias ilə topness bias tam olaraq eyni şey deyil. Prestij qərəzi müəyyən institutun və ya şəxsin mövcud statusunun qiymətləndirməyə təsir etməsinə işarə edərkən, topness bias “ən yaxşı”, “üst səviyyə”, “mükəmməl” kimi kateqoriyaların kifayət qədər sorğulanmadan qiymətləndirmə sisteminə yerləşdirilməsini hədəf alır.

Rəyçilik problemi

Mənbə rəyçiliyi bütövlükdə dəyərsiz institut kimi təsnif etmir; lakin fəlsəfədəki bəzi struktur xüsusiyyətlərin rəyçi qərarlarını daha kövrək edə biləcəyini müzakirə edir.

Bir rəyçi məqaləni faktiki və ya arqumentativ çatışmazlıq səbəbindən deyil, nəzəri yanaşmanı bəyənmədiyi, fərqli düşüncə məktəbinə bağlı olduğu, müəyyən akademik şəbəkənin işlərinə üstünlük verdiyi və ya müəllifin istifadə etdiyi ədəbiyyatın prestijini aşağı hesab etdiyi üçün mənfi qiymətləndirə bilər.

Üçlü-kor qiymətləndirmə müəllif və institut kimliyi ilə bağlı bəzi qərəzləri azalda bilər; lakin mənbə bunun düşüncə məktəbi, mövzu, dil, istinad şəbəkəsi və ya fəlsəfi yanaşma haqqında qərəzləri avtomatik olaraq aradan qaldırmadığını vurğulayır.

Jurnal sıralaması məqalə keyfiyyətinin birbaşa ölçüsüdürmü?

Tədqiqata görə xeyr. Müəlliflər bir məqalənin fəlsəfi dəyərinin dərc olunduğu jurnalın adı və ya sıralama mövqeyi ilə müəyyən edilmədiyini müdafiə edirlər.

Aşağı sıralı, yeni və ya az tanınan jurnalın keyfiyyətli məqaləni aşağı keyfiyyətli etmədiyi kimi, yüksək prestijli jurnal da dərc etdiyi hər mətnə avtomatik olaraq yüksək orijinallıq və fəlsəfi dəyər qazandırmır.

Məqalə buna görə DORA və oxşar məsuliyyətli tədqiqat qiymətləndirməsi prinsiplərini müsbət istiqamət kimi müzakirə edərkən, institusional bəyanatla real qiymətləndirmə praktikası arasındakı fərqin ayrıca izlənilməli olduğunu müdafiə edir.

Alternativ nəşr seçimi etiraz forması ola bilərmi?

Müəlliflər bəzi tədqiqatçıların qəsdən “top” olmayan, yeni və ya prestij-neytral jurnallarda dərc etməsini akademik prestij iyerarxiyasına qarşı fərdi və ya kollektiv əxlaqi etiraz kimi şərh edilə bilən seçim kimi müzakirə edirlər.

Bu, Verianla-nın və ya mənbənin bütün akademiklərə yönəlik məcburi nəşr tövsiyəsi deyil. Tədqiqatın öz ifadəsinə görə, belə həll təkliflərinin bir hissəsi müzakirə yaratmağı hədəfləyən normativ təkliflərdir.

Güc, tanınma və resurs bölgüsü

Akademik iyerarxiyada güclü mövqelərə sahib şəxslərin gənc tədqiqatçıları qorumaq və daha ədalətli şərtlər yaratmaq imkanı var; eyni güc klik yaratmaq, favoritizm, prestij qərəzi və ya müəyyən düşüncə formalarını marginalizə etmək üçün də istifadə oluna bilər.

Mənbə buna görə tədqiqat maliyyəsinin və akademik vəzifələrin bölgüsünü yalnız iqtisadi səmərəlilik deyil, rasional ədalət problemi kimi qiymətləndirir.

Məqalənin istinad etdiyi xarici tədqiqatlardan birində, Niderlandda rəqabətli dövlət tədqiqat fondları bərabər bölüşdürülsə, hər professorda beş illik dövr üçün təxminən 390.000 avroluq baza fondu düşə biləcəyi hesablanmışdır. Lewin və Lewin bu tədqiqatı daha bərabərlikçi maliyyələşdirmə modellərinin düşünülməsinə nümunə kimi istifadə edirlər.

MSCA Postdoctoral Fellowships nümunəsində mənbə müraciət sayının 2024-cü ildə 10.360-dan 2025-ci ildə 17.066-ya yüksəldiyini, buna qarşılıq dəstəklənən layihələrin sayının 1696-dan 1610-a düşdüyünü bildirir. 2025-ci ildə 9847 müraciətin “Seal of Excellence” aldığı, lakin büdcə çatışmazlığı səbəbindən dəstəklənmədiyi; mənbədə “excellent” kimi qruplaşdırılan 11.457 müraciətdən 1610-nun maliyyələşdirildiyi qeyd olunur.

Bu rəqəmlərin funksiyası müəyyən bir müraciətin digərindən daha yaxşı olduğunu sübut etmək deyil, “mükəmməllik” kateqoriyasının çox sayda keyfiyyətli layihə arasında məhdud resurs bölüşdürülərkən necə istifadə ediləcəyi sualını görünən etməkdir.

Fəzilət necə qüsura çevrilə bilər?

Mənbə akademik və epistemik fəzilətlərin kontekstdən qoparılaraq mütləqləşdirildiyi halda öz əksinə çevrilə biləcəyini müdafiə edir.

Məsələn, dəqiqlik, aydınlıq və müəyyənlik dəyərli ola bilər; lakin bunların yeganə etibarlı düşüncə forması sayılması fərdiliyin, mürəkkəbliyin, açıqlığın və düşüncə canlılığının boğulmasına səbəb ola bilər.

Eynilə müstəqillik fəlsəfi iş üçün vacibdir; lakin başqalarının işlərini görməməzliyə vurmağa və ya əməkdaşlığı mümkünsüz etməyə çevrilərsə, artıq eyni şəkildə fəzilət sayıla bilməz.

Maksimalist akademik standartlar şəxsin öz mətnini heç vaxt tamamlaya bilməməsinə və ya rəyçinin müəllifdən real olmayan dərəcədə sonsuz düzəliş tələb etməsinə qədər irəliləyə bilər.

Fəlsəfənin ictimai nüfuzdan salınması və filosoflara qarşı zorakılıq

Məqalə fəlsəfənin ictimai sahədə kiçildilməsinin antik dövrdən günümüzə uzun tarixə sahib olduğunu bildirir və legitim disiplin tənqidi ilə fəlsəfənin və filosofların əsassız nüfuzdan salınması arasındakı sərhədi sorğulayır.

Tarixi nümunələr yalnız şifahi polemika ilə məhdudlaşmır. Mənbə Socrates-in məhkum edilməsi, Moritz Schlick-in öldürülməsi və müxtəlif dövrlərdə filosofların sürgün, senzura və institusional kənarlaşdırma ilə üzləşməsi kimi halları müzakirə edir.

Bu nümunələr “filosoflar tənqid edilə bilməz” nəticəsini dəstəkləmir. Mənbənin sualı tənqidin rasional arqumentasiya sərhədindən çıxaraq nüfuzdan salma, təzyiq və ya zorakılığa çevrildiyi nöqtədir.

Fəlsəfə və siyasət

Müəlliflər tarix boyunca filosofların siyasi təzyiqin yalnız qurbanları olmadığını; bəzi hallarda repressiv ideologiyaların, akademik kənarlaşdırmanın və ya militarist siyasətlərin tərəfdarı da ola bildiklərini müzakirə edirlər.

Bu bölmə müxtəlif tarixi rejim və dövrlərdən nümunələr verir. Mənbənin məqsədi müəyyən çağdaş siyasi tərəfi müdafiə etmək deyil, filosof olmağın siyasi və əxlaqi yanılmaya qarşı immunitet yaratmadığını göstərməkdir.

Müəlliflər xüsusilə siyasi və ya hərbi təbliğatın hazır kateqoriyalarını tənqid etmədən təkrar istehsal etməyin fəlsəfənin tənqidi funksiyası ilə gərginlik yarada biləcəyini müdafiə edirlər. Bu fikir mənbə müəlliflərinin normativ moral-metafəlsəfi qiymətləndirməsidir.

Akademiyadan kənar həyat filosofun düşüncəsinə təsir edirmi?

Məqalə filosofların fəlsəfi fəaliyyətlərinin bədənlərindən, psixologiyalarından və həyat tərzlərindən tam müstəqil olmadığı fikrini müzakirə edir.

Həyat tərzinin, psixoloji özünüidarənin, vərdişlərin, asılılıqların və ya digər şəxsi xüsusiyyətlərin düşünmə və akademik davranış üzərində təsirli ola biləcəyi irəli sürülür. Nietzsche-nin qidalanma, hərəkət və alkoqol haqqında bəzi fikirləri bu kontekstdə nümunə göstərilir.

Lakin mənbə müəyyən psixoloji vəziyyətin, sağlamlıq vəziyyətinin və ya həyat tərzinin əxlaqi pozuntuya səbəb olduğunu göstərən klinik səbəbiyyət tədqiqatı deyil. Bu bölmə fəlsəfə ilə filosofun bütöv həyat konteksti arasındakı münasibətə dair konseptual müzakirədir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Bu tədqiqat eksperimental araşdırma, sorğu, sistematik icmal və ya bibliometrik təhlil deyil. Müəlliflər fəlsəfi ədəbiyyat, metafəlsəfə, epistemik ədalətsizlik, tədqiqat etikası, akademik qiymətləndirmə və fəlsəfə tarixi daxilindəki işləri; akademik praktikadan nümunələr və bəzi xarici kəmiyyət tədqiqatları ilə birlikdə istifadə edərək kəşfiyyat xarakterli compendium və konseptual sahə xəritəsi yaradırlar.

Metodoloji yanaşma

Məqalənin metodoloji arxitekturası üç addımdan ibarətdir. Əvvəlcə əxlaqi pozuntuların tanınmasını asanlaşdırmaq üçün dörd heuristic növ müəyyən edilir. Sonra bu pozuntuların meydana çıxdığı üç fəlsəfi praktika sahəsi ayrılır. Nəhayət, hər sahə konkret akademik və ya tarixi nümunələrlə ətraflılaşdırılır və bəzi məqamlarda həll və ya alternativ praktika təklifləri müzakirə olunur.

Mənbə sistematik ədəbiyyat icmalında istifadə olunan verilənlər bazalarını, əvvəlcədən qeydiyyata alınmış protokolu, daxil etmə/çıxarma meyarlarını və ya PRISMA tipli seçim metodunu bildirmir. Buna görə məqalə “fəlsəfi praktikadakı bütün əxlaqi pozuntuların tam sistematik inventarı” kimi oxunmamalıdır.

Müəlliflər özləri də əhatənin tam olmadığını və məqsədin sahənin araşdırıla bilən xəritəsini yaradaraq yeni müzakirələri təşviq etmək olduğunu açıq şəkildə bildirirlər.

Tədqiqatın başlıca konseptual nəticələri

Mənbədə istifadə olunan kəmiyyət nümunələri necə şərh edilməlidir?

Bu nümunələr arasında səbəbiyyət və ya ortaq metodologiya qurulmayıb. Müxtəlif tədqiqat və institusional məlumat mənbələrindən alınmış nümunələr məqalənin moral-metafəlsəfi suallarını konkretləşdirmək üçün istifadə olunur.

Təklif olunan və ya müzakirə edilən həll istiqamətləri

Məqalə vahid həll paketi təklif etmir. Müzakirə olunan istiqamətlər arasında hermenevtik təlim və perspektiv fərqindəliyi, daha konstruktiv akademik tənqid, rəyçilik sistemlərinin keyfiyyət nəzarətinin gücləndirilməsi, bəzi kontekstlərdə üçlü-kor qiymətləndirmə, nəşrdən sonrakı keyfiyyət nəzarəti haqqında müzakirələr, DORA və CoARA prinsiplərinin praktikada daha güclü həyata keçirilməsi, akademik prestij göstəricilərinin məzmun keyfiyyətinin yerinə qoyulmaması, fərqli nəşr kanallarının dəstəklənməsi və resursların daha bərabərlikçi bölgüsünün müzakirə edilməsi yer alır.

Müəlliflər özləri bəzi təkliflərin “provokativ” və ya “radikal” kimi başa düşülə biləcəyini bildirirlər. Bunlar randomizə edilmiş və ya müqayisəli siyasət eksperimentlərində effektivliyi təsdiqlənmiş müdaxilələr deyil.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

Məqalə fəlsəfi praktikanın əxlaqi baxımdan araşdırıla bilən özünəməxsus problemləri olduğuna dair geniş və sistematik konseptual əsaslandırma təqdim edir.

Dəyərsizləşdirmə, yanlış təqdimetmə, intellektual oğurluq, gatekeeping, ayrı-seçkilik, prestij qərəzi, problemli rəyçilik və resurs bərabərsizliyi kimi fenomenlər ayrı-ayrı ədəbiyyatlarda araşdırılsa da, moral metafəlsəfə bunları fəlsəfənin öz praktikasının ortaq əxlaqi problemləri kimi bir araya gətirə bilər.

Rasional ədalət anlayışı fəlsəfi fikir ayrılığını yalnız “kim haqlıdır?” sualı üzərindən deyil, müzakirənin hansı ədalətli və rasional şərtlərdə aparıldığı üzərindən də araşdırmağa imkan verən normativ alət kimi istifadə olunur.

Tədqiqat etika və tənqidi düşüncə üzrə ixtisaslaşmanın insanı əxlaqi yanılmalardan avtomatik olaraq qorumadığını müdafiə edir və filosofların öz peşəkar davranışlarının da tənqidi/əxlaqi araşdırmaya açıq olmalı olduğu nəticəsinə gəlir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

Tədqiqat fəlsəfə sahəsindəki hər tədqiqatçının bu pozuntulardan birini törətdiyini və ya bütün akademik institutların sistematik olaraq ədalətsiz olduğunu göstərmir.

Mənbə sadalanan bütün pozuntuların yayılmasını ölçməyib; buna görə hansı pozuntu növünün ən çox görüldüyünə dair kəmiyyət sıralaması aparmaq olmaz.

Prestijli jurnalda nəşr etməyin özünün əxlaqi baxımdan yanlış olduğu eksperimental və ya məntiqi şəkildə sübut edilməyib. Tənqid olunan prestijin işin real məzmununun yerinə qiymətləndirmə proksisi kimi istifadə olunmasıdır.

Üçlü-kor rəyçilik və ya nəşrdən sonrakı qiymətləndirmə kimi alternativlərin bütün qərəzləri aradan qaldıracağı göstərilməyib.

Süni intellektin akademik qiymətləndirməni daha ədalətli edəcəyi eksperimental şəkildə göstərilməyib. Mənbə bunu yalnız potensial istifadə istiqaməti kimi müzakirə edir.

AI təlimini “qarşılıqsız mənimsəmə” kimi şərh edən ifadə hüquqi qərar və ya empirik ölçmə deyil, müəlliflərin normativ qiymətləndirməsidir.

Fəlsəfə–siyasət bölməsində müzakirə edilən tarixi və çağdaş problemlər, müəyyən siyasi ideologiya haqqında Verianla tərəfindən verilmiş müstəqil hökm deyil; mənbə məqalənin moral-metafəlsəfi arqumentlərinin bir hissəsidir.

Tədqiqatın əsas məhdudiyyətləri

Müəlliflər sahənin bütün əxlaqi problemlərini əhatə etdiklərini iddia etmirlər.

Tədqiqat sistematik icmal protokolundan istifadə etmədiyi üçün hansı nümunələrin daxil və hansılarının xaric edildiyi kəmiyyət və təkrarlana bilən seçim alqoritminə əsaslanmır.

Bir çox nümunə interpretativdir. Bir davranışın legitim tənqid, yanlış anlama, hermenevtik uğursuzluq və ya qəsdən rasional ədalətsizlik olub-olmadığını qiymətləndirmək kontekst tələb edə bilər.

Təklif olunan rasional ədalət çərçivəsi kəmiyyət indeksi və ya birbaşa ölçmə aləti deyil.

Məqalədəki bəzi həll təklifləri normativ, müzakirəyə açıq və qəsdən radikaldır; onların akademik sistemlərdə gözlənən nəticələri nəzarətli şəkildə sınaqdan keçirilməyib.

Tədqiqat fəlsəfəyə fokuslanır. Müəlliflər bəzi problemlərin digər akademik disiplinlərdə də ola biləcəyini qəbul edirlər, lakin onları başqa disiplinlər üçün sistematik şəkildə təsdiqləməyiblər.

Məqalənin nəticə tezisi

Tədqiqatın son arqumenti budur ki, fəlsəfəni qorumaq yalnız yaxşı nəzəriyyələr yaratmaqla mümkün deyil. Fəlsəfi praktikanın daxilində ortaya çıxan dəyərsizləşdirmə, ədalətsizlik, intellektual oğurluq, gücdən sui-istifadə və kənarlaşdırma mexanizmləri də tanınmalı və tənqid edilməlidir.

Buna görə müəlliflər moral metafəlsəfəni metafəlsəfənin fəlsəfəyə “yoldaşlıq edən, fəlsəfə haqqında düşünən və fəlsəfənin hüdudlarını aşan” funksiyalarından biri kimi mövqeləndirirlər.

Tədqiqatın məqsədi son əxlaq kodeksi təqdim etmək deyil, fəlsəfi praktikanın öz əxlaqi kor nöqtələrini görünən edəcək tədqiqat sahəsini aydınlaşdırmaqdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Moral Metaphilosophy: The Study of Moral Violations in, Against, and Through Philosophy

Müəlliflər: Michael Lewin; Polina Lewin.

Bərabər töhfə: Müəlliflər təşəkkür bölməsində tədqiqata bərabər töhfə verdiklərini bildirirlər.

Məsul müəlliflər: Michael Lewin və Polina Lewin.

İnstitut: Center for Metaphilosophical Research, Frankfurt am Main, Germany.

Jurnal: Philosophies.

Nəşriyyat: MDPI.

Mənbə növü: Rəyli konseptual və normativ metafəlsəfə məqaləsi.

Nəşr məlumatı: Philosophies 2026, cild 11, məqalə 79.

DOI: 10.3390/philosophies11030079

Göndərilmə: 9 Mart 2026.

Reviziya: 9 May 2026.

Qəbul: 11 May 2026.

Nəşr: 14 May 2026.

Akademik redaktor: Lorenzo Magnani.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY), açıq giriş.

Yeni məlumat: Yoxdur. Mənbə yeni məlumat yaratmadığını və ya təhlil etmədiyini açıq şəkildə bildirir.

Eksperiment / nümunə: Yoxdur. Tədqiqat yeni insan iştirakçısı, sorğu, laboratoriya eksperimenti, model təlimi və ya statistik təhlil daxil etmir.

İnstitusional etika komitəsi: Tətbiq edilə bilməz.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq edilə bilməz.

Maliyyələşdirmə: Məqalənin rəsmi Funding bəyanatına görə tədqiqat xarici maliyyələşdirmə almayıb. Bununla yanaşı, ilkin hazırlıq işlərinin Immanuel Kant Baltic Federal University Kaliningrad-dakı “Priority 2030” proqramı çərçivəsində “Metaphilosophy and its Relevance for the Philosophical Practice” layihəsindən dəstək aldığı; sonrakı yazı, reviziya və tamamlanmanın illər sonra müstəqil və əlavə maliyyələşdirmə olmadan aparıldığı təşəkkür bölməsində qeyd olunur.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşması olmadığını bəyan edirlər.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma, metod və araşdırma Michael Lewin və Polina Lewin; ilkin layihə iki müəllif; nəzərdən keçirmə və redaktə Michael Lewin; nəzarət, layihə idarəçiliyi və maliyyənin əldə edilməsi Michael Lewin tərəfindən bildirilib. Hər iki müəllif dərc edilmiş versiyanı oxuyub və təsdiqləyib.

Əlavə A: Məqalənin bölmə strukturunu və müzakirə edilən pozuntu siniflərini iyerarxik şəkildə xülasə edir.

Başlıca konseptual alətlər: moral metaphilosophy, practical metaphilosophy, rational justice, rational injustice, hermeneutical rational injustice, intellectual aggression, prestige bias, excellence bias və topness bias.

Metodoloji sərhəd: Tədqiqat empirik yayılma təxmini, eksperimental səbəbiyyət və ya sistematik icmal aparmır. Konkret hallar fəlsəfi təhlil və əlaqəli ədəbiyyat vasitəsilə sahə xəritəsi yaratmaq üçün istifadə olunur.

Normativ sərhəd: Mənbə neytral təsviri taksonomiya olduğunu iddia etmir. Müəlliflər fəlsəfənin inkişafı, daha ədalətli akademik mədəniyyət və rasional ədalət istiqamətində açıq normativ bağlılıqlarını bildirirlər.

Həll təkliflərinin statusu: Bəzi təkliflər müəlliflər tərəfindən açıq şəkildə müzakirəyə açıq, provokativ və ya radikal düşüncə təcrübələri/tənqidi etiraz formaları kimi təqdim olunur; sübut edilmiş siyasət reseptləri deyil.

Rəqəmsal məlumat qeydi: Məqalədə keçən mentor–mentee, jurnal, fond və müraciət sayları əsasən başqa tədqiqatlardan və ya institusional mənbələrdən götürülmüş nümunələrdir. Mövcud tədqiqat bunları yenidən yaradan müstəqil məlumat təhlili aparmır.

Verianla metod qeydi: Bu məzmun mənbə məqalənin cümlə-cümlə və ya paraqraf-paraqraf tərcüməsi deyil. Moral metafəlsəfənin tərifi, dörd heuristic pozuntu növü, üç əsas tətbiq sahəsi, rasional ədalət və rasional ədalətsizlik, hermenevtik problemlər, intellektual oğurluq, gatekeeping və kliklər, ayrı-seçkilik, rəyçilik və sıralama, güc və resurs bölgüsü, fəzilət–qüsur çevrilməsi, xarici pozuntular, fəlsəfə–siyasət münasibəti, AI müzakirəsi, müəlliflərin həll təklifləri və nəticə sərhədləri qorunaraq müstəqil Azərbaycan dilində elmi öyrənmə strukturuna çevrilmişdir.