Kənd təsərrüfatı torpağına illər boyu bitkilərin mənimsəyə biləcəyindən daha çox fosfor verildikdə, istifadə olunmayan fosforun bir hissəsi torpaqda toplanaraq uzunmüddətli ehtiyat yarada bilər. Elmi ədəbiyyatda bu toplanmış keçmiş fosfor yükü çox vaxt legacy phosphorus və ya qısaca legacy P adlandırılır. Bu ehtiyat ilkin olaraq kənd təsərrüfatı üçün qida maddəsi mənbəyi kimi görünə bilər; lakin toplanma bitkinin tələbatını xeyli aşdıqda iqtisadi səmərəsizlik və ətrafdakı səth sularına fosfor itkisi riski birlikdə gündəmə gəlir.

Bu tədqiqat Cənubi Koreyanın kənd təsərrüfatı torpaqlarında fosfor toplanmasını qlobal miqyasda müqayisə etmək üçün mühüm bir metodoloji problemi həll etməyə çalışmışdır. Cənubi Koreya rutin torpaq analizlərində ölkəyə məxsus modified Lancaster P metodundan istifadə edir. Dünyadakı bir çox məlumat dəstində isə Olsen P və ya Mehlich-3 P istifadə olunur. Bu metodlar eyni torpağa tətbiq edildikdə fərqli ədədi nəticələr verdiyi üçün Koreyanın milli məlumatlarını digər ölkələrlə birbaşa müqayisə etmək mümkün deyil.

Buna görə tədqiqatçılar əvvəlcə Cənubi Koreyadan 118 kənd təsərrüfatı torpağında modified Lancaster, Olsen və Mehlich-3 analizlərini birlikdə aparmış və metodlar arasında çevirmə əlaqələri hazırlamışlar. Daha sonra bu modellər Cənubi Koreyanın milli torpaq monitorinqi məlumat bazasındakı 6727 kənd təsərrüfatı torpağına tətbiq edilmişdir.

Tədqiqatda istifadə edilən beynəlxalq məlumat dəstləri ilə standartlaşdırılmış müqayisədə təxmin edilən orta Olsen P dəyərləri istixana torpaqlarında 233 ± 106 mg P/kg, meyvə bağlarında 158 ± 77 mg P/kg, digər tarla torpaqlarında 147 ± 86 mg P/kg və çəltik torpaqlarında 45 ± 37 mg P/kg hesablanmışdır. Müqayisə edilən qlobal bölgələrdə Avropa üzrə orta göstərici 38 ± 33 mg P/kg, ABŞ-da 18 ± 22 mg P/kg, Çində 12 ± 27 mg P/kg və Avstraliyada 8 ± 9 mg P/kg olmuşdur.

Bu nəticə “dünyadakı hər bir tarla ölçüldü və Koreya qəti şəkildə birincidir” demək deyil. Nəticə tədqiqatda istifadə edilən qlobal məlumat bazaları, çevirmə modelləri və nümunə götürmə şərtləri çərçivəsində Cənubi Koreyada, xüsusilə intensiv istehsal aparılan istixana, bağ və tarla sistemlərində son dərəcə yüksək bitki üçün mənimsənilə bilən fosfor toplanmasının olduğunu göstərir.

Legacy fosfor nədir?

Fosfor bitkilər üçün əsas qida elementidir. Lakin bitkinin bir istehsal dövründə mənimsədiyi fosfor miqdarı torpağa gübrə və ya üzvi materialla əlavə edilən miqdardan az olduqda sistemdə müsbət fosfor balansı yaranır. Bu vəziyyət illərlə davam edərsə fosfor torpaqda toplanır.

Torpağa əlavə edilən fosforun hamısı daim bitkinin asanlıqla mənimsəyə biləcəyi həll olmuş formada qalmır. Fosfat ionları dəmir və alüminium oksidlərinə bağlana, kalsiumla çökə və ya başqa bərk fazalarda saxlanıla bilər. Buna görə ümumi fosfor miqdarı ilə hər hansı torpaq testinin ölçdüyü bitki üçün mənimsənilə bilən fosfor miqdarı eyni anlayış deyil.

Legacy P keçmişdəki fosfor daxilolmalarından yaranan və torpaq sistemində qalan bu toplanmış fosfor ehtiyatını təsvir edir. Onun bir hissəsi gələcəkdə bitkilərin istifadəsinə açıla bilər; bir hissəsi isə möhkəm şəkildə tutulmuş qala bilər.

Niyə yalnız ümumi fosfora baxmaq kifayət deyil?

Torpağın ümumi fosfor tərkibinin yüksək olması həmin fosforun hamısının bitkilər tərəfindən mənimsənilə biləcəyi demək deyil. Buna görə kənd təsərrüfatında gübrələmə qərarlarında çox vaxt torpağın müəyyən kimyəvi məhlulla ekstraksiya edilə bilən fosfor hovuzu ölçülür.

Olsen, Mehlich-3 və Modified Lancaster testləri bu məqsədlə hazırlanmış metodlardır. Lakin ekstraksiya məhlulları və iş şəraiti fərqli olduğuna görə eyni torpaqdan eyni miqdarda fosfor çıxarmırlar. Buna görə bir metodda 100 mg P/kg ölçülən torpaq başqa bir metodda mütləq 100 mg P/kg verməli deyil.

Cənubi Koreyanın Fosfor Məlumatları Niyə Dünya ilə Birbaşa Müqayisə Edilə Bilmirdi?

Cənubi Koreyanın rutin kənd təsərrüfatı torpaq monitorinqində Modified Lancaster metodu istifadə olunur. Bu metod Cənubi Koreya şəraitinə uyğunlaşdırılmış xüsusi ekstraksiya sistemidir və qlobal torpaq fosforu məlumat bazalarının çoxunda istifadə edilmir. Bunun əksinə, Olsen P beynəlxalq aqronomik tədqiqatlarda və genişmiqyaslı müqayisələrdə geniş istifadə olunur.

Buna görə Koreyanın milli məlumat bazasındakı Lancaster nəticələrini birbaşa Avropa, Çin, Avstraliya və ya ABŞ-ın Olsen P nəticələrinin yanında yerləşdirmək metodoloji cəhətdən düzgün deyil.

Tədqiqatçılar əvvəlcə üç metodu eyni 118 torpaqda müqayisə edərək ortaq ölçmə körpüsü yaratmışlar.

Tədqiqatdakı 118 torpaqda orta ekstraksiya olunan fosfor miqdarı Mehlich-3 metodu ilə 360 ± 364 mg P/kg, Modified Lancaster ilə 186 ± 164 mg P/kg və Olsen metodu ilə 112 ± 81 mg P/kg olmuşdur.

Bu fərq metodlardan birinin “doğru”, digərinin isə “yanlış” olduğunu göstərmir. Hər bir ekstraksiya sistemi müxtəlif kimyəvi fosfor hovuzlarına fərqli dərəcədə çıxış edir.

Modified Lancaster Nəticələri Olsen P-yə Necə Çevrildi?

Üç ekstraksiya metodu arasında güclü statistik əlaqələr aşkar edilmişdir. Modified Lancaster ilə Olsen arasındakı əlaqənin əmsalı tədqiqatda belə verilmişdir:

Olsen P = 0,79 × Lancaster P + 0,28; R² = 0,83

kimi hesabatlandırılmışdır.

Lakin bu tənlik birbaşa xam mg/kg dəyərlərinə tətbiq ediləcək sadə xətti çevirmə deyil. Fosfor məlumatlarının paylanması sağa əyri olduğuna görə dəyərlər analizdən əvvəl log-transformasiya edilmişdir. Milli məlumat dəstinə tətbiq zamanı Modified Lancaster P əvvəlcə log miqyasına çevrilmiş, reqressiya çevirməsi aparılmış və alınmış Olsen P dəyəri daha sonra yenidən ilkin miqyasa geri çevrilmişdir.

Bu detal vacibdir; çünki tənliyi log-transformasiyanı nəzərə almadan xam dəyərlərə tətbiq etmək tədqiqatdakı milli Olsen P təxminlərini yenidən yaratmır.

118 torpaq milli məlumat dəstini təmsil edirdimi?

Çevirmə tənliklərinin böyük milli məlumat bazasına tətbiq edilə bilməsi üçün 118 torpağın ölkə üzrə torpaqlardan tamamilə fərqli nümunə qrupu olmaması lazımdır. Tədqiqatçılar bunu torpaq sinifləri, pH, üzvi maddə, mübadilə olunan kationlar, tekstura və digər fiziki-kimyəvi xüsusiyyətlər üzrə qiymətləndirmişlər.

Torpaq taksonomiyası, əsas kimyəvi xüsusiyyətlər, PCA analizi və Random Forest müqayisələri 118 nümunənin milli məlumat dəstindəki torpaq müxtəlifliyi ilə ümumilikdə geniş üst-üstə düşdüyünü göstərmişdir. Bununla belə, bu vəziyyət hər bölgənin və hər istehsal sisteminin 118 nümunədə eyni sıxlıqda təmsil olunduğu demək deyil.

Cənubi Koreyanın Kənd Təsərrüfatı Torpaqlarında Nə Qədər Olsen P Hesablandı?

Milli məlumat dəsti dörd əsas torpaq istifadə qrupundan ibarət olmuşdur:

• 2110 çəltik torpağı,
• 1760 digər tarla torpağı,
• 1473 meyvə bağı torpağı,
• 1384 istixana torpağı.

Beləliklə, cəmi 6727 kənd təsərrüfatı torpağı qiymətləndirilmişdir.

İstixana torpaqlarının Modified Lancaster orta göstəricisi də 499 ± 565 mg P/kg ilə istifadə sinifləri arasında ən yüksək dəyərdir. Tədqiqatçılar istixana sistemlərində intensiv gübrə və kompost tətbiqlərini yüksək fosfor toplanması ilə əlaqələndirirlər.

Koreya Torpaqlarının Təxminən %90-nin “Artıq Fosforlu” Olması Nə Deməkdir?

Bu ifadə istifadə olunan aqronomik həddən asılıdır. Tədqiqat eyni torpaqları iki fərqli istinad sistemi ilə təsnif etmişdir və bu iki nəticəni bir-birinə qarışdırmaq olmaz.

Cənubi Koreyanın öz aqronomik hədləri istifadə edildikdə

Tədqiqatda istifadə olunan Koreya tövsiyələrinə çevrilmiş Olsen P hədləri çəltik üçün təxminən 32–43 mg P/kg, birləşdirilmiş upland sinfi üçün isə 52–145 mg P/kg səviyyəsindədir.

Bu milli istinadlara görə:

• çəltik torpaqlarının təxminən %38-i optimal səviyyədən yuxarı və ya həddindən artıq yüksək,
• upland sinfindəki torpaqların təxminən %59-u optimal səviyyədən yuxarı və ya həddindən artıq yüksək

kimi təsnif edilmişdir.

Qlobal aqronomik hədlər istifadə edildikdə

Tədqiqatçılar eyni torpaqları dünya ədəbiyyatında istifadə olunan daha aşağı Olsen P optimumları ilə də müqayisə etmişlər. Çəltik üçün 15 mg P/kg və əsas digər bitkilər üçün təxminən 25–50 mg P/kg aralıqları istifadə edilmişdir.

Bu istinad sistemi tətbiq edildikdə çəltik torpaqlarının təxminən %89,8-i, upland qrupunun təxminən %92,2-si qlobal optimumun üzərində qalmışdır.

Beləliklə, “Koreya kənd təsərrüfatı torpaqlarının təxminən %90-i artıq fosforludur” nəticəsi tədqiqatda istifadə olunan beynəlxalq müqayisə hədlərinə əsaslanır. Bu faiz Koreyanın öz mövcud torpaq təsnifatı sistemindən birbaşa alınmır.

Cənubi Koreyanın Olsen P Səviyyəsi Qlobal Bölgələrlə Necə Müqayisə Edildi?

Tədqiqatçılar əsas qlobal müqayisə üçün müxtəlif torpaq testlərindən standartlaşdırılmış Olsen P qeydlərini ehtiva edən beynəlxalq məlumat bazasından istifadə etmişlər.

Bu müqayisədə Koreyanın bütün istifadə siniflərinin orta göstəriciləri müqayisə olunan qlobal bölgələrin orta göstəricilərindən yüksəkdir. İstixana torpaqlarının 233 mg P/kg orta göstəricisi Avropanın 38 mg P/kg orta göstəricisinin təxminən 6,1 qatıdır.

Lakin bu cədvəl “Avropanın heç bir yerində 233 mg/kg tapılmır” və ya “Koreyadakı hər tarla Avropadakı hər tarladan yüksəkdir” demək deyil. Qlobal orta göstəricilər böyük coğrafi sahələrdəki heterogenliyi gizlədə bilər. Avropa və Şimali Amerikada da intensiv heyvandarlıq və ya uzunmüddətli yüksək gübrələmə səbəbindən çox yüksək fosforlu yerli qaynar nöqtələr mövcuddur.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Torpaq nümunələrinin götürülməsi

Çevirmə əlaqələrini hazırlamaq üçün 118 kənd təsərrüfatı torpağı istifadə edilmişdir. Bunların 34-ü çəltik, 84-ü aerob kənd təsərrüfatı torpağıdır. Aerob qrup daxilində 22 meyvə bağı, 27 istixana və 35 digər tarla torpağı vardır.

Torpaqlar üst 0–15 cm qatından götürülmüş, havada qurudulmuş və 2 mm-dən kiçik hissəcik ölçüsünə qədər ələnmişdir.

Modified Lancaster analizi

5 g torpaq 20 mL ekstraksiya məhlulu ilə 10 dəqiqə ərzində 120 rpm-də çalxalanmışdır. Ekstraksiya məhlulunda 0,35 M sirkə turşusu, 0,16 M süd turşusu, 0,03 M ammonium flüorid, 0,05 M ammonium sulfat və 0,21 M natrium hidroksid olmuş; pH 4,25-ə tənzimlənmişdir.

Ekstraksiya olunan fosfat molibdat kolorimetriyası ilə ölçülmüşdür.

Olsen P analizi

1 g quru torpaq pH 8,5-ə tənzimlənmiş 20 mL 0,5 M NaHCO3 ilə 30 dəqiqə ərzində 120 rpm-də çalxalanmışdır. Nümunələr 3000 × g-də 5 dəqiqə sentrifuqalanmış və supernatantdakı fosfat kolorimetrik üsulla müəyyən edilmişdir.

Mehlich-3 analizi

2 g quru torpaq 20 mL Mehlich-3 məhlulu ilə otaq temperaturunda 5 dəqiqə ekstraksiya edilmişdir. Məhlul sirkə turşusu, ammonium nitrat, ammonium flüorid, nitrat turşusu və EDTA ehtiva edir. Nümunələr 3000 × g-də 10 dəqiqə sentrifuqalanmışdır.

Fosforla doyma dərəcəsi

Torpağın fosfor yükünü dəmir və alüminiumun bağlama qabiliyyətinə görə qiymətləndirmək üçün fosforla doyma dərəcəsi — DPS — hesablanmışdır:

DPS (%) = P / [0,5 × (Al + Fe)] × 100

Bu hesablamada P, Al və Fe dəyərləri mmol/kg ilə ifadə edilmişdir.

Metodların bir-biri ilə əlaqəsi

Modified Lancaster, Olsen və Mehlich-3 nəticələri güclü korrelyasiya göstərmişdir. Modified Lancaster–Mehlich-3 əlaqəsi ən güclü əlaqəni verərkən Modified Lancaster–Olsen əlaqəsində R² = 0,83 hesablanmışdır.

Tədqiqatçılar 91 turş və 26 qələvi torpaqda əlaqələri ayrıca sınaqdan keçirmiş və araşdırılan nümunə dəstində pH sinfinə görə reqressiya meyllərinin və ya kəsişmələrinin əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənmədiyini bildirmişlər. Bununla belə, qələvi torpaqların sayının daha az olması statistik gücü məhdudlaşdıra bilər.

Çəltik və digər kənd təsərrüfatı torpaqları niyə fərqlidir?

Çəltik torpaqlarında orta Olsen P daha aşağı olsa da, eyni Olsen P səviyyəsində ümumi fosfor miqdarı digər kənd təsərrüfatı torpaqlarından daha yüksək olmuşdur.

Tədqiqat bunu qismən çəltik yetişdirilməsində dövri su altında qalma və anaerob şəraitin dəmir oksidlərinin strukturunu dəyişdirməsi ilə izah edir. Çəltik torpaqlarında daha çox zəif kristallaşmış dəmir oksidi fosfatı möhkəm şəkildə bağlaya bilər.

Buna görə yalnız Olsen P-yə baxdıqda çəltik torpağındakı ümumi keçmiş fosfor toplanmasının bir hissəsi görünməz qala bilər.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Modified Lancaster, Olsen və Mehlich-3 arasında güclü statistik əlaqələr qurmaq mümkündür.
• Çevirmə tənlikləri Koreyanın milli Lancaster məlumat dəstinin Olsen P ekvivalentləri ilə qiymətləndirilməsinə imkan vermişdir.
• İstixana, meyvə bağı və digər tarla torpaqlarında çox yüksək bitki üçün mənimsənilə bilən fosfor toplanması mövcuddur.
• Tədqiqatda istifadə edilən qlobal məlumat dəstləri daxilində Koreyanın kənd təsərrüfatı sistemləri çox yüksək Olsen P səviyyələri göstərmişdir.
• Beynəlxalq aqronomik hədlər istifadə edildikdə Koreya kənd təsərrüfatı torpaqlarının təxminən %90-i optimal fosfor səviyyəsindən yuxarıdır.
• Çəltik torpaqlarında Olsen P ümumi legacy P toplanmasını digər istifadə sistemlərinə nisbətən daha çox olduğundan aşağı göstərə bilər.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Dünyadakı bütün kənd təsərrüfatı sahələrinin ölçüldüyünü demək olmaz.
• Koreyadakı hər tarla digər ölkələrdəki hər tarladan daha yüksək P ehtiva etmir.
• Olsen P ümumi torpaq fosforunun hamısını təmsil etmir.
• Yüksək Olsen P təkbaşına müəyyən su hövzəsinin çirklənməsinə birbaşa səbəb-nəticə sübutu yaratmır.
• Çevirmə tənlikləri bütün ölkələrdə və bütün torpaq tiplərində Lancaster məlumatlarına avtomatik tətbiq edilə bilməz.
• Torpağın “həddindən artıq gübrələnmiş” sinfi istifadə olunan aqronomik həddən asılıdır.

Müqayisənin əsas qeyri-müəyyənlikləri

Koreyanın milli məlumat dəstində nümunələr üst 0–15 cm qatdan toplanmışdır, halbuki qlobal müqayisə məlumat dəstləri müxtəlif, lakin yaxın üst torpaq dərinliklərini ehtiva edə bilər. Bu fərq, xüsusilə konsentrasiyaların torpaq dərinliyi ilə dəyişdiyi sistemlərdə qeyri-müəyyənlik yarada bilər.

İkinci qlobal məlumat dəsti ilə fosfor ehtiyatlarını kg P/ha vahidində müqayisə etmək üçün Koreyanın 0–15 cm nəticələri 30 cm dərinliyə ekstrapolyasiya edilmişdir. Müəlliflər fosfor konsentrasiyası adətən dərinliklə azaldığı üçün bu yanaşmanın real ehtiyatları çox qiymətləndirə biləcəyini açıq şəkildə qeyd edirlər. Buna görə əsas qlobal şərh Olsen P konsentrasiyalarına əsaslandırılmışdır.

Bundan əlavə, torpaq fosforu məlumatları güclü şəkildə sağa əyri ola bilər. Az sayda həddindən artıq yüksək nümunə reqressiya əlaqələrinə və regional orta göstəricilərə nəzərəçarpacaq dərəcədə təsir edə bilər. Müxtəlif ekstraksiya metodlarını çevirən tənliklər buna görə region və torpaq xüsusiyyətlərindən tamamilə müstəqil universal bərabərliklər kimi qiymətləndirilməməlidir.

Elmi idarəetmə nəticəsi

Tədqiqatçılar yüksək legacy P olan sistemlərdə mövcud torpaq fosfor ehtiyatından daha səmərəli istifadə edilməsini və yeni fosfor daxilolmalarının torpaq analizinə uyğun olaraq azaldılması və ya bəzi şəraitlərdə müvəqqəti məhdudlaşdırılması yanaşmasını müzakirə edirlər. Buradakı əsas fikir budur ki, torpaqda artıq bitkinin tələbatından yüksək fosfor ehtiyatı olduqda hər il eyni səviyyədə yeni fosfor əlavə etmək zəruri olmaya bilər.

Bu tədqiqat təkbaşına konkret fermer, məhsul və ya sahə üçün gübrə dozası tövsiyə etmir. Gübrələmə qərarı məhsul növü, torpaq testi, məhsuldarlıq hədəfi, yerli aqronomik tövsiyələr və sahəyə xas şərait əsasında verilməlidir.

Mənbə və Metod Qeydi

Özgün tədqiqat:Extreme legacy phosphorus accumulation in agricultural soils of South Korea: A global comparison of plant-available phosphorus

Müəlliflər: Maria Isabel Bacus; Aleksandra W. Bielnicka; So Yeong Park; Seulbi Lee; Seo Young Ho; Pil Joo Kim; Benjamin L. Turner.

Qurumlar: Division of Applied Life Science, Gyeongsang National University; Rural Development Administration, Republic of Korea; Institute of Agriculture and Life Sciences, Gyeongsang National University; College of Resources and Environment, Shandong Agricultural University.

Jurnal: Soil & Environmental Health.

Cild / məqalə nömrəsi: 4 (2026), 100223.

DOI: 10.1016/j.seh.2026.100223

Nəşriyyat: Elsevier B.V., Zhejiang University və Zhejiang University Press adından.

Daxil olma tarixi: 12 may 2026.

Reviziya tarixi: 18 iyul 2026.

Qəbul tarixi: 18 iyul 2026.

Onlayn nəşr tarixi: 21 iyul 2026.

Lisenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International — CC BY 4.0.

Maliyyələşdirmə: National Research Foundation of Korea, RS-2025-00516294. Maria Isabel Bacus, Aleksandra W. Bielnicka, So Yeong Park və Seo Young Ho BK21+ Programı tərəfindən; Benjamin L. Turner isə NRF RS-2023-00217656 fellowship dəstəyi ilə dəstəklənmişdir.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər rəqabət aparan maliyyə maraqları bildirməmişlər.

Məlumatların əlçatanlığı: Reqressiya tənliklərinin hazırlanmasını dəstəkləyən məlumatlar və milli məlumat dəsti üçün çevrilmiş Olsen P dəyərləri Figshare üzərindən yayımlanmışdır.

Əsas metodoloji məhdudiyyətlər: Metod çevirmələri Cənubi Koreyanın 118 kənd təsərrüfatı torpağı üzərində hazırlanmışdır. Milli məlumat dəstinə tətbiq bu nümunələrin ölkə torpaqlarını kifayət qədər təmsil etdiyi fərziyyəsinə əsaslanır. Qlobal müqayisələr müxtəlif məlumat toplama proqramlarının standartlaşdırılmış nəticələrindən istifadə edir və nümunə götürmə dərinliyi, regional təmsil və metod çevirməsindən qaynaqlanan qeyri-müəyyənliklər mövcuddur. Fosfor ehtiyatlarının 30 cm dərinliyə ekstrapolyasiyası potensial olaraq yüksək qiymətləndirmə yarada bilər.

Verianla təqdimat prinsipi: Bu məzmun mənbə akademik məqalənin tam mətn tərcüməsi deyil. Tədqiqatın eksperiment dizaynı, çevirmə məntiqi, milli nümunə sayları, fosfor dəyərləri, qlobal müqayisələri və məhdudiyyətləri qorunmuş; elmi məzmun müstəqil öyrədici təqdimat daxilində yenidən təşkil edilmişdir. Orijinal reqressiya qrafikləri, xəritələr və ətraflı akademik müzakirə üçün mənbə tədqiqat DOI vasitəsilə nəzərdən keçirilməlidir.