Autizm spektr pozuntusunda (ASP; Autism Spectrum Disorder, ASD) diaqnostik cins qərəzi, skrininq və ya klinik qiymətləndirmə prosesinin müxtəlif cins qruplarında ekvivalent diaqnostik həssaslıq göstərməməsi ilə uyğun gələn sistematik performans fərqlərini ifadə edən qiymətləndirmə problemidir. Bu sistematik icmal və meta-analiz ASP diaqnostika və skrininq alətlərinin qızlarda və qadınlarda autistik təqdimatları kişilərdə daha xaricə yönəlmiş və tarixən prototip hesab edilən təqdimatlarla eyni şəkildə aşkar edib-etmədiyini araşdırmışdır. APA PsycINFO, ERIC, Dialnet və PsicoDoc-da 2015–2025 dövrü üzrə axtarış aparılmış; 14 empirik tədqiqat random-effects modeli ilə birləşdirilmişdir. Fisher r-to-z şkalasında birləşdirilmiş effekt 0,29-dur (%95 GA: 0,11–0,47; z = 3,11; p = 0,001).

Meta-analizdəki müsbət orta effekt, mənbə müəlliflərinin şərhinə görə, diaqnostika proseslərinin daha xaricə yönəlmiş və tarixən kişi prototipinə daha yaxın ASP təqdimatlarını aşkar etməyə meylli olması ilə uyğundur. Qızlarda və qadınlarda daha az görünən sosial çətinliklər, daxilləşdirilmiş psixoloji problemlər, sosial baxımdan adi hesab edilə bilən xüsusi maraq sahələri və sosial kamuflyaj kimi xüsusiyyətlərin standart qiymətləndirmədə daha asan nəzərdən qaça biləcəyi müzakirə olunur.

Bununla belə, nəticələr vahid və dəyişməz diaqnostik qərəz böyüklüyünü göstərmir. Tədqiqatlar arasındakı heterogenlik I² = %99,93 səviyyəsindədir və %95 proqnoz intervalı −0,40 ilə 0,97 arasındadır. Buna görə birləşdirilmiş 0,29 dəyəri bütün yaşlarda, alətlərdə və səhiyyə sistemlərində eyni effektin mövcud olacağını göstərmir. Mənbənin öz məhdudiyyət qiymətləndirməsinə görə nəticələr sistematik diaqnostik bərabərsizliklərlə uyğundur; lakin müşahidə olunan bütün kişi-qadın fərqlərinin yalnız qiymətləndirmə qərəzindən qaynaqlandığını təkbaşına qəti şəkildə sübut etmir.

Tədqiqat problemi

ASP diaqnozu standartlaşdırılmış skrininq şkalaları, valideyn bildirişləri, strukturlaşdırılmış klinik müsahibələr və müşahidəyə əsaslanan qiymətləndirmələr kimi müxtəlif alətlərin birlikdə istifadəsinə əsaslana bilər. Bu alətlərin mühüm hissəsi tarixən kişilərin üstünlük təşkil etdiyi nümunələr və daha görünən, xaricə yönəlmiş və ya davranış baxımından aydın autistik profillər əsasında hazırlanmışdır.

Bu tarixi quruluş qızlarda və qadınlarda ortaya çıxa bilən daha incə və ya fərqli nümunələrin qiymətləndirmə alətlərinin hədd və maddə strukturları tərəfindən eyni həssaslıqla aşkar edilib-edilmədiyi sualını doğurur. Lakin kişilər və qadınlar arasında aşkar edilən hər diaqnostik fərq avtomatik olaraq “qərəz” deyil. Həqiqi prevalans fərqləri, inkişaf gedişi, simptomların təqdimat forması və bioloji risk amilləri də qruplar arasında müşahidə olunan fərqlərə töhfə verə bilər.

Mənbə tədqiqatın əsas elmi problemi bu iki ehtimalı ayırmağa yaxınlaşmaqdır: müşahidə olunan fərqlərin nə qədəri autizmin həqiqətən fərqli təqdim olunmasından, nə qədəri qiymətləndirmə sistemlərinin müəyyən fenotipləri daha asan tanımasından qaynaqlana bilər?

ASP Diaqnostika Alətlərində Cins Qərəzi Nə Deməkdir?

ASP diaqnostika alətlərində cins qərəzi, eyni diaqnostik sistemin cinslə əlaqəli fərqli autistik təqdimatları ekvivalent şəkildə aşkar edə bilməməsi və müəyyən fenotiplərin diaqnostik həddi keçməsini sistematik olaraq asanlaşdırarkən digərləri üçün çətinləşdirməsi ilə uyğun gələn performans fərqini ifadə edir. Bu meta-analizdə müşahidə olunan fərqlər diaqnostik qərəz hipotezini dəstəkləyir; lakin tədqiqat bütün cins fərqlərinin qiymətləndirmə səhvindən qaynaqlandığını qəti şəkildə sübut etmir.

Niyə xüsusilə qızlar və qadınlar müzakirə olunur?

Mənbədə müzakirə olunan tədqiqatlar autistik qızların və qadınların daha az xaricə yönəlmiş əlamətlər göstərə bildiyini, strukturlaşdırılmış sosial mühitlərdə daha yüksək görünən sosial səriştə nümayiş etdirə bildiyini və sosial gözləntilərə uyğunlaşmaq üçün kamuflyaj strategiyalarından istifadə edə bildiyini göstərir.

Bu halda qiymətləndirmə yalnız birbaşa müşahidə edilə bilən sosial ünsiyyət pozuntularına, açıq davranış fərqlərinə və ya klassik məhdud-təkrarlayıcı davranış nümunələrinə üstünlük verirsə, daha çox daxilləşdirilmiş və ya kompensasiya olunmuş autistik xüsusiyyətlərin diaqnostik çəkisi azala bilər.

Mənbə həmçinin bəzi qızların diaqnostik həddə çatması üçün daha yüksək simptom yükü, daha aydın inkişaf gecikməsi və ya əlavə emosional və davranış problemləri göstərməli ola biləcəyini bildirən tədqiqatları bir araya gətirir. Bu nümunə diaqnostik sistemin yalnız “autizmin mövcudluğunu” deyil, autizmin hansı formada görünən hala gəldiyini də ölçə biləcəyi müzakirəsini gücləndirir.

Hansı alətlər araşdırılıb?

Daxil edilən tədqiqatlarda Social Communication Questionnaire (SCQ), Autism Diagnostic Observation Schedule (ADOS/ADOS-2), Developmental, Dimensional and Diagnostic Interview (DDDI), Q-CHAT və müxtəlif valideyn bildirişli davranış ölçmələri istifadə edilmişdir. Bəzi tədqiqatlar alətlərin birbaşa psixometrik xüsusiyyətlərini qiymətləndirərkən, digərləri yaş, diaqnoz ehtimalı, diaqnostik gecikmə və ya klinik gediş kimi nəticələrdən istifadə etmişdir.

Bu müxtəliflik meta-analizin əhatəsini genişləndirməklə yanaşı heterogenliyi də artırır. Birləşdirilmiş effekt yalnız bir testin həssaslığını və ya spesifikliyini təmsil etmir; müxtəlif alətlər, müxtəlif nəticə dəyişənləri və müxtəlif klinik proseslər vasitəsilə ölçülmüş daha geniş diaqnostik bərabərsizlik siqnalını birləşdirir.

Diaqnostik hədd və simptom yükü

Daxil edilən bəzi tədqiqatlar məhdud və təkrarlayıcı davranışların qızlarda diaqnoz ehtimalına proqnostik çəkisinin oğlanlardan fərqli ola bildiyini göstərmişdir. Digər böyük nümunəli tədqiqatlarda qızların və ya qadınların skrininq həddini keçə bilməsi üçün daha güclü autistik xüsusiyyətlər və ya daha aydın inkişaf gecikmələri göstərməli ola biləcəyi bildirilmişdir.

Bu nəticələrin elmi mənası “qızlarda autizm daha ağırdır” deyil. Daha doğru sual mövcud qiymətləndirmə sistemlərinin hansı simptom formalarına diaqnostik baxımdan yüksək çəki verdiyidir.

Kamuflyaj Diaqnostik Görünürlüğü Niyə Azalda Bilər?

Kamuflyaj və ya masking autistik xüsusiyyətlərin sosial mühitlərdə şüurlu və ya şüursuz şəkildə gizlədilməsi, kompensasiya edilməsi və ya normativ davranışlara bənzədilməsi üçün istifadə olunan strategiyaları ifadə edir. Qiymətləndirmə qısa və strukturlaşdırılmış müşahidə zamanı açıq sosial çətinlikləri aşkar etməyə əsaslanırsa, effektiv kompensasiya strategiyaları simptomların müşahidəçi üçün görünürlüğünü azalda bilər; lakin bu meta-analiz kamuflyajı bütün diaqnostik bərabərsizliklərin yeganə və qəti mexanizmi kimi göstərmir.

Mənbənin müzakirəsinə görə kamuflyaj yalnız fərdi davranış deyil, qiymətləndirmə alətinin işləmə üsulu ilə qarşılıqlı təsir göstərən dəyişən kimi düşünülməlidir. Bir şəxs yüksək adaptasiya xərci ödəyərək sosial olaraq gözlənilən davranışı qısa klinik seansda davam etdirə bilirsə, birbaşa müşahidə protokolu real həyat çətinliklərinin hamısını aşkar etməyə bilər.

Bu vəziyyət xüsusilə daxilləşdirilmiş sıxıntı, sosial narahatlıq, intensiv zehni səy və sosial kompensasiya strategiyalarının aydın olduğu profillər üçün əhəmiyyətlidir. Bununla belə, mənbə specialist assessment səviyyəsində bu hadisəni birbaşa araşdıran tədqiqatların sayının məhdud olduğunu açıq şəkildə bildirir.

Diaqnostik gecikmənin klinik əhəmiyyəti

Bəzi uzununa və epidemioloji tədqiqatlar qızlarda daha gec diaqnoz bildiriblər. Diqqətəlayiq olaraq bəzi məlumatlar klinik qiymətləndirmə başladıqdan sonra qiymətləndirmə müddətinin mütləq daha uzun olmadığını; fərqin şəxsin sistemə nə vaxt yönləndirildiyi və hansı xüsusiyyətlərlə diaqnostik olaraq görünən hala gəldiyi mərhələlərində yarana biləcəyini düşündürür.

Daxil edilən bir vasitəçilik analizində doğuşda qadın cinsi təyin edilmiş şəxslərdə daha gec ASP diaqnozunun daha yüksək narahatlıq və depressiya səviyyələri ilə dolayı əlaqə göstərdiyi bildirilmişdir. Bu müşahidə əlaqəsi gec diaqnozun birbaşa narahatlıq və ya depressiyaya səbəb olduğunu təkbaşına sübut etmir; lakin diaqnoz zamanlamasının psixoloji nəticələrlə birlikdə qiymətləndirilməli olduğunu göstərir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi və dəstəkləmədiyi şərhlər

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı və qeydiyyat

Tədqiqat PRISMA 2020 tövsiyələri əsasında aparılmış sistematik icmal və random-effects meta-analizidir. Protokol PROSPERO-da CRD420261424446 nömrəsi ilə retrospektiv olaraq qeydiyyata alınmışdır.

PECO çərçivəsində population, ASP şübhəsi ilə qiymətləndirilən və ya autistik xüsusiyyət skrininqindən keçirilən şəxsləri; exposure, doğuşda təyin edilmiş cinsi və/və ya gender dəyişənini; comparison, qız-oğlan və ya AFAB-AMAB qruplarını; outcomes isə diaqnoz ehtimalı, alət performansı, diaqnostik hədd və differensial diaqnoz proqnozu kimi nəticələri əhatə etmişdir.

Ədəbiyyat axtarışı

Axtarış APA PsycINFO, Dialnet, PsicoDoc və ERIC verilənlər bazalarında 2015-dən 2025-ci ilin dekabrına qədər aparılmışdır. PsycINFO və ERIC beynəlxalq psixologiya və təhsil ədəbiyyatını, Dialnet və PsicoDoc isə xüsusilə ispandilli elmi nəşrləri əhatə etmək məqsədilə seçilmişdir.

Kəmiyyət empirik müşahidə, klinik və ya population-based tədqiqatlar daxil edilmişdir. Tədqiqatlarda ASP skrininq və ya diaqnostika alətinin olması, cinslə əlaqəli performans fərqlərinin qiymətləndirilməsi və effekt böyüklüyünü hesablamaq üçün kifayət edən statistikanın bildirilməsi tələb olunmuşdur. Keyfiyyət tədqiqatları, tək hallar, narrativ icmallar, yalnız prevalansa yönələn tədqiqatlar, cinsə görə ayrılmamış məlumatlar, kifayət qədər statistika təqdim etməyən tədqiqatlar və resenziyadan keçməmiş preprintlər xaric edilmişdir.

PRISMA seçim prosesi

Tam mətn mərhələsindəki 52 xaricetmənin 35-i birbaşa ASP diaqnostika alətlərində cins qərəzini araşdırmamış, 10-u skrininq nəticəsi və ya alətin istifadəsinə dair zəruri məlumatları təqdim etməmiş, yeddisi isə tarix meyarına uyğun gəlməmişdir.

Məlumatların çıxarılması və keyfiyyət qiymətləndirilməsi

Hər tədqiqatdan müəllif, nəşr ili, ölkə və kontekst, tədqiqat dizaynı, ümumi və cinsə görə nümunə, yaş, istifadə edilən diaqnostika/skrininq aləti, statistik metod və müvafiq effekt statistikaları çıxarılmışdır.

Metodoloji keyfiyyət Critical Review Form—Quantitative Studies (CRF-QS) ilə qiymətləndirilmişdir. Alət tədqiqat məqsədinin aydınlığını, dizaynın uyğunluğunu, nümunənin təsvirini, ölçmə alətlərinin etibarlılığını/validliyini, statistik yanaşmanı və nəticələrin şərhini qiymətləndirir.

Mənbənin Cədvəl 2-sində doqquz tədqiqat aşağı qərəz riski, dörd tədqiqat qeyri-müəyyən risk və bir tədqiqat orta risk kateqoriyasındadır. CRF-QS balları 12 ilə 18 arasında dəyişir. Bununla belə, tədqiqat seçimi, məlumatların çıxarılması, keyfiyyət qiymətləndirilməsi və risk-of-bias prosesləri bir tədqiqatçı tərəfindən aparılmışdır.

Statistik yanaşma

Analizlər Jamovi 2.5.6 ilə həyata keçirilmişdir. Tədqiqatlardan əldə edilən korrelyasiya əsaslı effektlər Fisher r-to-z çevrilməsinə köçürülmüş və random-effects modeli ilə birləşdirilmişdir. Mənbə çevrilmə düsturunu açıq şəkildə yazmır; buna görə Verianla mənbədə olmayan tənlik əlavə etmir.

Random-effects yanaşması bütün tədqiqatların vahid ortaq həqiqi effektə malik olduğu fərziyyəsi əvəzinə həqiqi effektlərin tədqiqat kontekstlərinə görə dəyişə biləcəyini qəbul edir. Bu seçim klinik nümunələrdən milyonlarla şəxsin qeyd sistemlərinə qədər uzanan son dərəcə heterogen məlumat strukturu ilə uyğundur.

Meta-Analizdəki 0,29 Birləşdirilmiş Effekt Necə Şərh Edilməlidir?

0,29 dəyəri raw korrelyasiya deyil, random-effects modelində birləşdirilmiş Fisher r-to-z şkalasındakı orta effektdir və müsbət istiqamət mənbə müəllifləri tərəfindən xaricə yönəlmiş, tarixən kişi prototipinə daha yaxın autistik təqdimatların diaqnostik olaraq daha asan aşkar edilməsi ilə uyğun hesab olunur. Lakin I² dəyərinin təxminən %99,93 olması və proqnoz intervalının −0,40 ilə 0,97-ni əhatə etməsi səbəbindən bu orta göstərici bütün diaqnostika alətlərində eyni böyüklükdə və eyni istiqamətdə effekt olduğu kimi şərh edilə bilməz.

I² = %99,93 Nə Deməkdir?

I² = %99,93 meta-analizdə müşahidə olunan effektlər arasındakı fərqin çox böyük hissəsinin yalnız seçmə xətası ilə izah edilə bilməyən tədqiqatlararası heterogenliklə uyğun olduğunu göstərir. Belə yüksək heterogenlik şəraitində birləşdirilmiş orta göstərici elmi baxımdan məlumat daşımağa davam etsə də, təkbaşına “tipik effekt” kimi istifadə edilməməli; istifadə olunan alət, yaş, nümunə, klinik kontekst, inkişaf xüsusiyyətləri və nəticənin tərifi birlikdə nəzərə alınmalıdır.

Bu şərh xüsusilə %95 prediction interval-ın −0,40 ilə 0,97 arasında olması səbəbindən əhəmiyyətlidir. Birləşdirilmiş orta müsbət olsa belə, mənbə model bəzi tək tədqiqat kontekstlərində həqiqi effektin mənfi istiqamətdə ola biləcəyinə imkan verir.

Forest plot nə göstərir?

Mənbənin 10-cu səhifəsindəki Figure 2-də 14 fərdi tədqiqat və random-effects üzrə birləşdirilmiş nəticə birlikdə göstərilir. Tədqiqat qiymətləndirmələrinin qrafikdə geniş intervala yayılması I² dəyərinin niyə çox yüksək olduğunu vizual şəkildə dəstəkləyir. Kvadratların ölçüsü tədqiqatın çəkisini, üfüqi xətlər güvən intervallarını, altdakı romb isə birləşdirilmiş random-effects nəticəsini təmsil edir.

Forest plot-un mühüm mesajı yalnız “orta effekt 0,29” deyil. O, həmçinin tədqiqatların bir-birinin surəti olmadığını, bəzi qiymətləndirmələrin sıfıra çox yaxın olduğunu və ən azı bir qiymətləndirmənin mənfi istiqamətdə yerləşdiyini göstərir.

Funnel plot və mümkün nəşr qərəzi

Mənbənin nəticələr bölməsində funnel-plot asimmetriyası üçün rank-correlation testi p = 0,002 və regression testi p = 0,01 kimi bildirilmişdir. Bu nəticələr mümkün kiçik-tədqiqat və ya nəşr qərəzi siqnalı ilə uyğundur.

Bununla belə, mənbə Table 3 regression testini p = 0,01 kimi saxlayarkən rank-correlation nəticəsini “non-significant” kimi xarakterizə edir. Table 3 həmçinin I² dəyərini %99,94, əsas nəticələr bölməsi isə %99,93 kimi verir. Bu kiçik, lakin real mənbədaxili fərqlər səssizcə birləşdirilməməlidir.

Tədqiqat kontekstinə görə alt qruplar

Klinik alt qrupun orta göstəricisi müsbət olsa da statistik olaraq əhəmiyyətli deyil. Population-based alt qrup müsbət və əhəmiyyətlidir; lakin heterogenlik burada da %99,95-dir. Ən mühümü, iki alt qrup arasındakı fərq əhəmiyyətli deyil. Buna görə tədqiqatın klinik və əhali əsaslı mühitlər arasında etibarlı effekt böyüklüyü fərqi göstərdiyi deyilə bilməz.

Niyə meta-regressiya aparılmadı?

Yalnız 14 tədqiqat olduğu üçün eyni vaxtda birdən çox moderatoru daxil edən formal meta-regressiyanın həddən artıq uyğunlaşma və qeyri-sabit qiymətləndirmə riski daşıdığı hesab edilmişdir. Mənbə təxminən hər kovariat üçün on tədqiqat tələbinə istinad edərək meta-regressiyadan imtina etmiş və yalnız tədqiqat kontekstinə görə kəşfiyyat xarakterli alt qrup analizi aparmışdır.

Yaş, alət növü və dizayn kimi digər moderatorlar üzrə etibarlı alt qrup analizləri də məlumatların paylanmasına görə aparıla bilməmişdir. Məsələn, açıq şəkildə yeniyetmə yaş qrupuna daxil olan yalnız bir tədqiqatın olması yaşa görə etibarlı sintezi əngəlləyir.

Əsas metodoloji məhdudiyyətlər

Gələcək tədqiqatlar üçün istiqamət

Mənbə müəllifləri yeni ASP qiymətləndirmə alətlərinin yalnız birbaşa müşahidə edilə bilən davranışlara deyil, daxili proseslərə, adaptasiya xərcinə və kompensasiya strategiyalarına da daha həssas olmalı olduğunu müdafiə edirlər. Mövcud alətlərin yenidən qiymətləndirilməsində cinsə görə differential item functioning, hədd davranışı və faktor strukturunun dəyişməzliyi kimi psixometrik suallar önəm qazanır.

Uzununa tədqiqatlar cinslə əlaqəli diaqnostik fərqlərin inkişafın hansı mərhələsində yarandığını və zamanla necə dəyişdiyini araşdıra bilər. Koqnitiv səviyyə, emosional komorbidlik və sosial-mədəni kontekst kimi moderatorların daha böyük məlumat dəstlərində sistematik şəkildə modelləşdirilməsi hazırda müşahidə olunan həddindən artıq heterogenliyin hansı komponentlərdən qaynaqlandığını izah etməyə kömək edə bilər.

Bu yanaşmanın məqsədi kişilər və qadınlar üçün bir-birindən tamamilə fərqli iki autizm diaqnozu yaratmaq deyil. Elmi məqsəd autizm spektrindəki fenotipik müxtəlifliyi daha az sistematik səhvlə tanıya bilən qiymətləndirmə sistemləri hazırlamaqdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Gender Bias in ASD Diagnostic and Screening Tools: A Systematic Review and Meta-Analysis

Müəlliflər: Ana Muiño Tato; Albert Marquès-Donoso; Juan Carlos Sánchez-Huete.

Məsul müəllif: Albert Marquès-Donoso.

Qurumlar: Department of Psychology, UNIE, Madrid, Spain; Department of Social Sciences and Pedagogy, CES Don Bosco, Madrid, Spain.

Jurnal: Psychiatry International.

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.

Nəşr məlumatı: Psychiatry International, 2026, Cild 7, Məqalə 145.

DOI: 10.3390/psychiatryint7040145

Rəsmi DOI keçidi: https://doi.org/10.3390/psychiatryint7040145

Göndərilmə tarixi: 13 may 2026.

Reviziya tarixi: 12 iyun 2026.

Qəbul tarixi: 25 iyun 2026.

Nəşr tarixi: 1 iyul 2026.

Mənbə növü: Sistematik icmal və meta-analiz.

Hesabat standartı: PRISMA 2020.

PROSPERO qeydiyyatı: CRD420261424446; mənbə bunu retrospektiv qeydiyyat kimi göstərir.

Axtarış əhatəsi: APA PsycINFO, Dialnet, PsicoDoc və ERIC; 2015–dekabr 2025.

Yekun tədqiqat sayı: 14 empirik tədqiqat.

Nümunə miqyası: Daxil edilən fərdi tədqiqatlar N = 55 səviyyəsindən təxminən 3.000.000 qeyd olan population-based tədqiqatlara qədər uzanır.

Meta-analiz modeli: Random-effects.

Effekt metrikası: Fisher r-to-z çevrilmiş əmsallar.

Proqram təminatı: Jamovi 2.5.6.

Əsas birləşdirilmiş nəticə: Fisher z = 0,29; %95 GA 0,11–0,47; z = 3,11; p = 0,001.

Heterogenlik: Əsas nəticələr bölməsində Q(13) = 11.417,61; p < 0,0001; τ² = 0,11; I² = %99,93.

Proqnoz intervalı: −0,40–0,97.

Mümkün nəşr qərəzi: Əsas nəticələr bölməsində rank-correlation p = 0,002 və regression p = 0,01 ilə funnel-plot asimmetriyası bildirilmişdir.

Mənbədaxili statistik qeyd: Table 3 I² = %99,94 verir və rank-correlation testini “non-significant” kimi xarakterizə edir; əsas nəticələr mətni isə I² = %99,93 və rank-correlation p = 0,002 bildirir. Bu fərq mənbədə olduğu şəkildə qorunmuşdur.

Keyfiyyət qiymətləndirilməsi: Critical Review Form—Quantitative Studies (CRF-QS).

Risk-of-bias sahələri: seçim qərəzi, ölçmə qərəzi, confounding və hesabat qərəzi.

Əsas elmi şərh: Birləşdirilmiş sübut ASP diaqnostika və skrininq proseslərində qızları və qadınları əlverişsiz vəziyyətə sala biləcək sistematik diaqnostik fərqlərlə uyğundur; lakin həddindən artıq heterogenlik və sex-difference/diagnostic-bias fərqi səbəbindən vahid, universal və qəti qərəz böyüklüyü göstərilmir.

Maliyyələşdirmə: Centro de Enseñanza Superior Don Bosco. Məqalənin emal haqqı da eyni qurum tərəfindən 003-2026 nömrəsi ilə maliyyələşdirilmişdir.

Etika komitəsi: Tətbiq edilmir; tədqiqat nəşr olunmuş araşdırmaların sistematik icmalı və meta-analizidir.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq edilmir.

Məlumatların əlçatanlığı: Çıxarılmış effekt böyüklükləri və kodlaşdırma cədvəlləri məsul müəllifdən tələb oluna bilər; orijinal ilkin məlumatlar üçün müvafiq əsas nəşrlərə müraciət edilməlidir.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşmasını bildirməmiş; maliyyələşdiricinin tədqiqat dizaynında, məlumat analizində, şərhdə, yazıda və ya nəşr qərarında rolunun olmadığı qeyd edilmişdir.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

GenAI bəyanatı: Müəlliflər Claude Sonnet 4.5-dən mətn aydınlığı, narrativ ardıcıllıq və dil ifadəsinin yaxşılaşdırılması məqsədilə istifadə etdiklərini; tədqiqat qərarlarının, statistik analizlərin, empirik şərhlərin və elmi məzmunun özləri tərəfindən hazırlandığını bildiriblər.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma Ana Muiño Tato və Albert Marquès-Donoso; metodologiya Ana Muiño Tato və Albert Marquès-Donoso; formal analiz, araşdırma, məlumatların təşkili və vizuallaşdırma Ana Muiño Tato; ilkin layihə Ana Muiño Tato; nəzərdən keçirmə və redaktə üç müəllif; tərcümə və dil uyğunlaşdırması ilə metodoloji uyğunluq/final versiya Albert Marquès-Donoso; superviziya Albert Marquès-Donoso tərəfindən həyata keçirilmişdir.

Əsas metodoloji məhdudiyyətlər: Tədqiqatlararası yüksək heterogenlik; yalnız 14 uyğun tədqiqat; bir tədqiqatçı tərəfindən seçim, məlumatların çıxarılması və keyfiyyət qiymətləndirilməsi; yalnız dörd verilənlər bazası; müxtəlif nəticə növlərinin və alətlərin eyni sintezdə yer alması; bəzi dolayı diaqnostik göstəricilərin daxil edilməsi; yaş, alət və dizayn alt qruplarında məlumat çatışmazlığı; binary cins müqayisələrinin üstünlük təşkil etməsi; sex difference ilə həqiqi diagnostic bias arasındakı səbəb əlaqəsinin tam həll edilə bilməməsi.

Verianla məzmun metodu: Bu mətn orijinal məqalənin tam tərcüməsi və ya paraqraf-paraqraf yenidən yazılması deyil. Mənbə tədqiqatın araşdırma sualı, metod strukturu, meta-analitik statistikaları, fiqurlarının elmi mesajı, mənbədaxili uyğunsuzluqları, müzakirə sərhədləri və metodoloji məhdudiyyətləri qorunaraq müstəqil Azərbaycan dilində elmi öyrənmə qatı yaradılmışdır.