Bu çalışma, Otizm Spektrum Bozukluğu olan çocuklarda kullanılan Uygulamalı Davranış Analizi yaklaşımını; iletişim, sosyal etkileşim, adaptif davranış, günlük yaşam becerileri ve problem davranışların yönetimi açısından incelemektedir. ABA'nın temelinde, davranışın gözlenebilir ve ölçülebilir biçimde tanımlanması, davranışı ortaya çıkaran veya sürdüren çevresel koşulların incelenmesi, uygun davranışların sistematik olarak güçlendirilmesi ve sonuçların sürekli ölçülmesi bulunmaktadır.

Makale ABA'yı tek bir standart “terapi paketi” olarak değil, içerisinde fonksiyonel davranış değerlendirmesi, pekiştirme, diferansiyel pekiştirme, Ayrık Denemelerle Öğretim/Discrete Trial Training ve doğal ortamda öğretim gibi farklı uygulama bileşenleri bulunan davranışsal bir müdahale yaklaşımı olarak anlatmaktadır. Ayrıca terapi ortamında öğrenilen bir becerinin ev, okul ve diğer gündelik ortamlarda kullanılabilmesi anlamına gelen genelleme ile kazanılan becerinin zaman içinde korunmasını ifade eden sürdürme kavramları özellikle vurgulanmaktadır.

Kaynak, daha önce yayımlanmış araştırmalardan çeşitli sonuçlar aktarmaktadır. Makrygianni ve çalışma arkadaşlarının 29 araştırmayı kapsayan meta-analizinin ABA müdahalelerinde IQ, alıcı ve ifade edici dil ile bazı adaptif davranış alanlarında olumlu sonuçlar bildirdiği; sosyal becerilerde gelişim gözlenirken günlük yaşam becerilerindeki etkinin daha sınırlı kaldığı belirtilmektedir. Başka bir aktarılan araştırmada 4–11 yaşları arasındaki 100 erkek çocukta yapılandırılmış ABA programlarının sosyal, iletişimsel ve günlük yaşam becerileriyle ilişkili gelişmeler gösterdiği ifade edilmektedir. 726 çocuğun verilerinin kullanıldığı başka bir çalışma ise müdahale yoğunluğu ile öğrenme hedeflerinin kazanılması arasında ilişki bildirmiştir.

Bu rakamların hiçbiri mevcut Kazimova–Seyidova makalesinin doğrudan yürüttüğü yeni bir deneyden gelmemektedir. Makale bu araştırmaları literatürden aktarmaktadır. Bu nedenle “29 çalışma”, “100 çocuk” veya “726 çocuk” ifadeleri tek bir birleşik ABA araştırmasının örneklem büyüklüğü gibi yorumlanmamalıdır.

Yazarlar ayrıca müdahalenin yoğunluğu, başlama yaşı, ebeveynlerin sürece katılımı, uygulayıcının bilgi ve becerisi, sürekli veri toplama ve müdahalenin çocuğa göre bireyselleştirilmesini sonuçları etkileyen önemli unsurlar olarak ele almaktadır.

Önemli bilimsel sınır: Kaynak ABA'nın etkilerine ağırlık vermektedir; ancak ABA uygulamalarının olası olumsuz etkilerini, çocukların müdahaleyi kabul edilebilir bulup bulmadığını, terapi yükünü veya farklı ABA programları arasındaki güvenlik ve yaşam kalitesi sonuçlarını sistematik olarak karşılaştırmamaktadır. Bu nedenle makale “her OSB'li çocuk için aynı yoğunlukta ABA uygulanmalıdır” sonucunu destekleyen bireysel tedavi kılavuzu olarak okunmamalıdır.

Türkiye açısından ne ifade ediyor?

Çalışma Azerbaycan'da hazırlanmış bir literatür incelemesidir ve Türkiye'de yürütülmüş yeni bir klinik örneklem içermemektedir. Bununla birlikte Türkiye'deki aileler ve uygulayıcılar açısından aktarılabilir temel mesaj, müdahalenin yalnız seans içinde belirli bir davranışı değiştirmekten ibaret olmaması gerektiğidir. Kaynak; ölçülebilir hedef belirleme, düzenli veri toplama, çocuğun bireysel gereksinimlerine göre planlama, aile katılımı, farklı ortamlara genelleme ve kazanımların zaman içinde sürdürülmesini ABA programının önemli bileşenleri olarak öne çıkarmaktadır.

Türkiye'de belirli bir çocuk için müdahale türü, süresi veya haftalık yoğunluk kararı bu makaledeki genel ifadelerden tek başına çıkarılamaz. Çalışma bireysel klinik değerlendirme yerine geçmez ve Türkiye'deki sağlık/eğitim hizmetlerinin etkinliğini doğrudan araştırmamıştır.

Makale Otizm Spektrum Bozukluğunu nasıl ele alıyor?

Kaynak OSB'yi nörogelişimsel bir durum olarak ele almakta ve özellikle iletişim, sosyal beceriler ile tekrarlayıcı/stereotipik davranış alanlarındaki güçlükleri vurgulamaktadır. Makalede dikkat eksikliği ve hiperaktivite, kaygı, depresif belirtiler, saldırganlık, kendine zarar verme, dürtü kontrolü ve bazı beslenme veya uyku sorunları gibi eşlik edebilen güçlüklerden de söz edilmektedir.

Bununla birlikte bunların her OSB'li çocukta bulunacağı sonucu çıkarılmamalıdır. Kaynak da OSB'nin yaş, tanısal özellikler ve bireysel durumlara göre farklı görünümler oluşturabileceğini belirtmektedir.

ABA'nın temel düşüncesi nedir?

Makalenin anlatımına göre ABA, davranışı mümkün olduğunca gözlenebilir ve ölçülebilir bir olgu olarak ele alır. B. F. Skinner'in operant koşullanma yaklaşımı temelinde, bir davranışın ardından ortaya çıkan sonuçların o davranışın gelecekte yeniden görülme olasılığını etkileyebileceği kabul edilir.

Bu nedenle ABA'da yalnız “çocuk bunu neden yapıyor?” şeklinde genel bir yorum yapılması yerine, davranışın hangi koşullarda ortaya çıktığının, öncesinde ne olduğunun ve davranışın ardından çevrede ne değiştiğinin ölçülmesi hedeflenir.

Fonksiyonel Davranış Analizi neden önemli?

Kaynakta Fonksiyonel Davranış Analizi/Fonksiyonel Davranış Değerlendirmesi, problem olarak tanımlanan bir davranışla çevresel değişkenler arasındaki ilişkinin belirlenmesine yönelik temel araçlardan biri olarak sunulmaktadır.

Buradaki amaç yalnız davranışın sayısını kaydetmek değildir. Davranış öncesindeki koşullar, davranışın doğrudan gözlenmesi, davranıştan sonraki sonuçlar ve farklı çevresel koşullarda davranışın nasıl değiştiği değerlendirilerek müdahalenin hangi işleve yönelik kurulacağı belirlenmeye çalışılır.

Pekiştirme ne anlama geliyor?

Makale, pekiştirmeyi bir davranışın ardından ortaya çıkan sonucun o davranışın gelecekte görülme olasılığını artırması çerçevesinde açıklamaktadır.

Diferansiyel pekiştirmede ise istenen veya alternatif davranışın güçlendirilmesi ve hedeflenen problem davranışın aynı biçimde pekiştirilmemesi amaçlanmaktadır. Kaynak bunu yalnız problem davranışı azaltma yöntemi olarak değil, aynı zamanda yeni sosyal ve adaptif davranışları öğretmenin bir aracı olarak değerlendirmektedir.

Genelleme neden seans başarısından farklıdır?

Çocuğun terapi ortamında bir beceriyi göstermesi, bu becerinin günlük yaşamda işlevsel biçimde kullanılacağını otomatik olarak göstermez. Makalede örnek olarak terapi sırasında “su ver” biçiminde istekte bulunmayı öğrenen bir çocuğun aynı iletişim davranışını evde, okulda veya kamusal ortamlarda da kullanabilmesi verilmektedir.

Bu durum genelleme olarak açıklanmaktadır. Sürdürme ise öğrenilen davranışın terapi sona erdikten veya yoğunluğu azaldıktan sonra da devam etmesidir.

Ayrık Denemelerle Öğretim / DTM nedir?

Kaynakta Diskret Tədris Metodu olarak geçen ve uluslararası literatürde Discrete Trial Training/Teaching biçiminde kullanılan yaklaşım, karmaşık becerileri daha küçük ve yapılandırılmış öğretim birimlerine ayıran ABA yöntemlerinden biri olarak tanıtılmaktadır.

Makaleye göre DTM özellikle yeni sesler, motor hareketler ve ayırt etme becerileri gibi hedeflerin öğretilmesinde kullanılabilir. Bununla birlikte kaynak üç önemli noktaya dikkat çekmektedir:

• DTM'nin günlük hayata genelleme için başka müdahalelerle birlikte kullanılması gerekebilir.
• Uygulama yoğunluğu konusunda tek bir çocuk için otomatik saat belirlemek uygun değildir.
• Yöntemin uygulanması eğitimli ve gerekli beceriye sahip uzman gerektirir.

Doğal Ortam Öğretimi neyi değiştiriyor?

Təbii Mühit Təlimi olarak anlatılan doğal ortam öğretiminde, becerilerin yalnız yüksek düzeyde yapılandırılmış terapi ortamında değil, çocuğun günlük yaşamındaki anlamlı aktiviteler içinde öğretilmesi amaçlanmaktadır.

Kaynak mağazada seçim yapma ve istekte bulunma veya çocuğun sevdiği bir yapboz etkinliğini öğretime dahil etme gibi örnekler vermektedir. Böylece becerinin daha sonra kullanılacağı ortam ile öğrenme ortamı birbirine yaklaştırılmış olur.

29 çalışmalık meta-analiz ne söylüyor?

Kazimova ve Seyidova'nın makalesi, Makrygianni ve çalışma arkadaşlarının 2018 tarihli meta-analizini aktarır. Kaynağın özetlediği biçimiyle bu meta-analizde 29 araştırma incelenmiş ve ABA programlarının OSB'li çocuklarda IQ, dil ve adaptif davranış üzerindeki sonuçları değerlendirilmiştir.

Mevcut makale bu meta-analizin ham etki büyüklüklerini, güven aralıklarını, heterojenlik değerlerini veya çalışmaların kalite değerlendirmelerini yeniden analiz etmemektedir. Bu nedenle Verianla'da “ABA bütün alanlarda aynı güçte etkilidir” biçiminde bir sonuç çıkarılmamıştır.

100 çocukluk araştırma neydi?

Kaynakta Du, Guo ve Xu tarafından gerçekleştirildiği belirtilen başka bir araştırmada 4–11 yaşları arasındaki 100 gönüllü erkek çocuk değerlendirilmiştir. Kazimova ve Seyidova'nın aktardığı sonuçlara göre yapılandırılmış ABA müdahaleleri sosyal ve iletişimsel becerilerde anlamlı gelişmelerle, günlük yaşam becerilerinde ise belirli ölçüde ilerlemeyle ilişkilendirilmiştir.

Burada önemli ayrım şudur: Bu 100 çocuk mevcut makalenin örneklemi değildir. Kazimova ve Seyidova önceki bir araştırmanın sonuçlarını özetlemektedir.

726 çocukluk çalışma neyi araştırdı?

Makale Linstead ve çalışma arkadaşlarının tedavi yoğunluğu ile öğrenme sonuçları arasındaki ilişkiyi inceleyen araştırmasını da aktarmaktadır. Kaynakta örneklemin 1,5–12 yaş arasında 726 çocuktan oluştuğu ve daha yüksek müdahale yoğunluğu ile öğrenme hedeflerindeki ilerleme arasında güçlü bir ilişki bulunduğu belirtilmektedir.

Bu gözlem “her çocuk ne kadar fazla saat terapi alırsa o kadar iyi olur” şeklinde sınırsız bir doz-sonuç kuralı oluşturmaz. Kazimova–Seyidova makalesi farklı yoğunlukların olası yarar ve yüklerini randomize biçimde karşılaştıran yeni bir doz belirleme deneyi yürütmemiştir.

20–40 saat ifadesi nasıl okunmalı?

Makalenin sonuç bölümünde özellikle haftada 20–40 saatlik yoğun programların sosyal beceri ve dil gelişimine katkıda bulunduğu ifade edilmektedir. Ancak mevcut çalışma kendi örnekleminde 20, 30 ve 40 saatlik müdahaleleri karşılaştırmamış, bu aralık için yeni bir doz-cevap analizi gerçekleştirmemiştir.

Dolayısıyla 20–40 saat ifadesi bu derlemenin sonuç anlatısında yer alan bir önerme olarak aktarılmalıdır; belirli bir çocuk için reçete edilen zorunlu haftalık süre olarak yorumlanmamalıdır.

Erken başlama konusunda kaynak ne söylüyor?

Makale ABA'nın özellikle beş yaşından önce başlanması durumunda gelişim açısından önemli farklılık oluşturabileceğini ifade etmekte ve erken tanı ile erken müdahaleyi vurgulamaktadır.

Bununla birlikte giriş bölümünde erken tanının “autistik belirtilerin hafiflemesine veya ortadan kalkmasına” yol açabileceğine yakın güçlü bir ifade bulunmaktadır. Mevcut makale bu iddiayı kendi katılımcıları üzerinde test etmediği ve “belirtilerin ortadan kalkması” için tanımlanmış bir klinik sonuç ölçütü sunmadığı için Verianla bu ifadeyi “erken müdahale otizmi ortadan kaldırır” biçiminde aktarmamaktadır.

Aile katılımının rolü

Kaynağa göre ebeveyn ve bakım verenlerin terapi sürecine katılması, seans sırasında öğrenilen becerilerin günlük yaşamda tekrar edilmesi ve pekiştirilmesi açısından önemlidir.

Bu görüş özellikle genelleme ve sürdürme prensipleriyle ilişkilidir: çocuk aynı beceriyi yalnız terapistle değil farklı kişilerle ve farklı çevrelerde de kullanabiliyorsa davranışın işlevsel değeri artmaktadır.

Uzman niteliği ve sürekli veri toplama

Makalede ABA programlarının uygulanmasında uzman eğitimi ve deneyiminin önemli olduğu belirtilmektedir. Aynı zamanda yalnız müdahale uygulamak değil, sonuçları sürekli kaydetmek, analiz etmek ve çocuğun gelişimine göre programı değiştirmek ABA'nın temel özellikleri arasında gösterilmektedir.

Bu yaklaşımın mantığı, işe yaramadığı halde aynı müdahaleyi değişmeden sürdürmek yerine ölçülen sonuca göre hedef ve yöntemi yeniden düzenlemektir.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

• ABA, ölçülebilir davranış hedefleri ve sistematik veri toplamaya dayanan davranışsal bir müdahale yaklaşımı olarak açıklanmaktadır.
• Fonksiyonel davranış değerlendirmesi, uygun müdahaleyi seçebilmek açısından önemli bir bileşen olarak sunulmaktadır.
• Pekiştirme ve diferansiyel pekiştirme, uygun veya alternatif davranışların geliştirilmesi için kullanılan temel teknikler arasındadır.
• Ayrık Denemelerle Öğretim ve doğal ortam öğretimi farklı öğrenme bağlamlarında kullanılabilen ABA bileşenleridir.
• Genelleme ve sürdürme, seans içinde öğrenilen becerinin gerçek yaşama aktarılmasının temel ölçütleri olarak ele alınmaktadır.
• Makalenin aktardığı önceki araştırmalar dil, sosyal iletişim, bazı adaptif beceriler ve öğrenme hedeflerinde olumlu sonuçlar bildirmiştir.
• Yazarlar müdahale yoğunluğu, erken başlama, uzman niteliği, aile katılımı ve bireyselleştirmeyi sonuçları etkileyen faktörler arasında değerlendirmektedir.

Çalışmanın kanıtlamadığı sonuçlar

• Bu makale yeni bir randomize klinik çalışma değildir.
• Makalenin kendi OSB'li çocuk örneklemi bulunmamaktadır.
• 29 çalışma, 100 çocuk ve 726 çocuk farklı kaynaklardan aktarılan farklı araştırmalara aittir.
• ABA'nın her OSB'li çocukta aynı büyüklükte sonuç oluşturduğu gösterilmemiştir.
• Haftada 20–40 saatin her çocuk için zorunlu veya optimum müdahale süresi olduğu bu makalede deneysel olarak sınanmamıştır.
• ABA'nın OSB'yi “ortadan kaldırdığı” bu çalışma tarafından gösterilmemiştir.
• Farklı ABA modelleri arasında doğrudan başa baş karşılaştırmalı etkinlik deneyi yapılmamıştır.
• Olası olumsuz etkiler, müdahale yükü, çocukların müdahaleyi kabul edilebilir bulması ve yaşam kalitesi sonuçları sistematik olarak incelenmemiştir.
• Uzun dönem sonuçlar mevcut makalenin kendi katılımcılarında takip edilmemiştir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Bu çalışmanın gerçek araştırma tasarımı nedir?

Makalenin en önemli metodolojik özelliği, özgün deneysel veri toplamaması ve mevcut bilimsel yayınları açıklayıcı biçimde bir araya getirmesidir. Metinde ayrıca bağımsız bir “Metodoloji” bölümü, sistematik literatür tarama protokolü, veri tabanı listesi, arama terimleri, tarih aralığı, dahil etme/dışlama ölçütleri veya PRISMA benzeri çalışma seçme akışı verilmemiştir.

Bu nedenle çalışma sistematik derleme veya yeni meta-analiz olarak sınıflandırılmamalıdır. Daha uygun tanımlama, ABA'nın kuramsal yapısını ve seçilmiş literatür bulgularını tartışan anlatısal/akademik derlemedir.

Kaynakta kullanılan literatür kapsamı

Makalenin kaynakçasında toplam 19 kaynak bulunmaktadır. Bunlar arasında ABA'nın kuramsal temelleri, fonksiyonel analiz, diferansiyel pekiştirme, genelleme ve sürdürme, Discrete Trial Training, doğal ortam öğretimi, meta-analizler ve ebeveyn deneyimleri üzerine çalışmalar yer almaktadır.

Makalenin özellikle aktardığı üç araştırma

Bu çalışmaların araştırma tasarımları, örneklemleri ve ölçüm araçları birbirinden farklıdır. Mevcut makale bunların ham verilerini birleştirerek yeni bir ortak etki büyüklüğü hesaplamamıştır.

Makalenin değerlendirdiği ABA bileşenleri

Mevcut makalede bulunmayan deneysel unsurlar

• Yeni oluşturulmuş tedavi ve kontrol grubu yoktur.
• Yeni klinik katılımcı örneklemi yoktur.
• Randomizasyon yoktur.
• Kör değerlendirme yoktur.
• Yeni ön test–son test ölçümü yoktur.
• Yeni etki büyüklüğü veya güven aralığı hesaplanmamıştır.
• Literatür seçimi için sistematik arama protokolü açıklanmamıştır.
• Çalışma kalitesi veya bias/yanlılık riski değerlendirme tablosu sunulmamıştır.

Bu eksikler sonucu nasıl etkiliyor?

Makale ABA'nın mantığını ve önceki araştırmalardaki olumlu bulguları anlaşılır biçimde bir araya getirmektedir; ancak kendi başına yeni bir etkinlik kanıtı üretmemektedir. Bu nedenle “bu çalışma ABA'nın etkinliğini kanıtladı” yerine, “bu derleme önceki ABA araştırmalarında bildirilen sonuçları değerlendirdi ve olumlu bulguları özetledi” ifadesi bilimsel olarak daha doğrudur.

Benzer biçimde yazarların sonuç bölümündeki “ABA en etkili erken müdahale modellerinden biridir” ifadesi, mevcut makalenin yürüttüğü doğrudan karşılaştırmalı deneyin sonucu değildir; yazarların incelenen literatüre dayanarak ulaştığı genel değerlendirmedir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Tam özgün başlık: AUTİZM SPEKTR POZUNTULU UŞAQLARDA ABA TERAPİYASININ TƏSİRLƏRİ VƏ NƏTİCƏLƏRİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

İngilizce başlık: EFFECTS OF ABA THERAPY AND EVALUATION OF OUTCOMES IN CHILDREN WITH AUTISM SPECTRUM DISORDER

Yazarlar: Kamilə Qinyaz Kazimova; Zeynab Nəsimi Seyidova.

Kamilə Qinyaz Kazimova: Psikoloji alanında felsefe doktoru; Bakı Dövlət Universiteti Psikoloji Bölümü doçenti. ORCID: 0000-0001-6360-2322.

Zeynab Nəsimi Seyidova: Xəzər Universiteti, Psikoloji Departmanı, Klinik Psikoloji yüksek lisans öğrencisi. ORCID: 0009-0008-5854-7507.

Dergi: Scientific Bulletin / Elmi Xəbərlər, Humanities Sciences Series.

Sayı: No. 1, 2026.

Sayfalar: 204–210.

DOI:10.54414/JEQL4735

Yayın kuruluşu: Western Caspian University Scientific Bulletin.

Gönderim tarihi: Kaynağın son sayfasında 2 Şubat 2026 olarak belirtilmiştir.

Kaynak türü: Anlatısal/akademik literatür derlemesi ve açıklayıcı inceleme. Özgün klinik deney değildir; yeni katılımcı verisi üretmemektedir.

Hakemlik durumu: Scientific Bulletin, yayıncının resmî dergi tanımında hakemli bilimsel dergi olarak belirtilmektedir.

Açık erişim/lisans notu: Derginin resmî web sitesi Creative Commons Attribution 4.0 International lisansını göstermektedir. Yeniden kullanımda özgün kaynağa uygun atıf verilmesi gerekir.

Finansman: İncelenen makalede ayrı bir finansman beyanı bulunmamaktadır.

Çıkar çatışması: İncelenen makalede ayrı bir çıkar çatışması beyanı bulunmamaktadır.

Veri erişilebilirliği: Çalışma yeni deneysel veri seti üretmediğinden bağımsız bir ham veri deposu veya veri erişim bildirimi sunulmamıştır.

Yazar katkıları: Kaynakta ayrıntılı CRediT yazar katkı beyanı bulunmamaktadır.

Kaynak değerlendirmesinde özellikle dikkat edilen noktalar

• 29 araştırmalık meta-analiz mevcut makalenin kendi meta-analizi değildir; 2018 tarihli başka bir araştırmadan aktarılmıştır.
• 100 erkek çocuk ve 726 çocuk mevcut makalenin örneklemleri değildir; iki ayrı literatür kaynağına aittir.
• Makalenin kendi yöntem kısmında sistematik literatür taraması veya çalışma seçme protokolü bulunmamaktadır.
• “20–40 saat/hafta” ifadesi yazarların sonuç bölümünde bulunmasına rağmen mevcut çalışma bu doz aralığını doğrudan karşılaştıran yeni deney gerçekleştirmemiştir.
• Erken müdahaleye ilişkin olumlu ifadeler “OSB'nin ortadan kaldırılması” biçiminde genişletilmemiştir.
• Makale olumlu ABA sonuçlarına ağırlık vermektedir; olası olumsuz etkileri veya müdahale yükünü sistematik biçimde incelememektedir.
• ABA'nın farklı biçimlerinin birbirine karşı üstünlüğünü belirleyen doğrudan karşılaştırmalı yeni çalışma yapılmamıştır.

Bilimsel yorum sınırı

Bu yayın, ABA'nın temel kavramlarını ve seçilmiş araştırmalardan bildirilen sonuçları tanıtmak açısından yararlı bir derleme niteliğindedir. Ancak klinik etkinliğin nicel büyüklüğünü yeniden hesaplayan sistematik derleme veya meta-analiz değildir.

OSB geniş bireysel farklılıklar gösterdiğinden, kaynaktaki genel sonuçlardan belirli bir çocuk için tedavi süresi, haftalık saat, hedef davranış veya müdahale yoğunluğu doğrudan çıkarılamaz. Mevcut makalenin kendisi de ABA'nın her çocukta aynı etki düzeyine sahip olmadığını ve bireysel özelliklerin dikkate alınması gerektiğini sonuç bölümünde açıkça belirtmektedir.

Kaynak sadakati notu: Bu Verianla açıklamasındaki ABA bileşenleri, çalışma sayıları, örneklem büyüklükleri ve yazarların sonuçları yüklenen makaleye dayanmaktadır. Kaynakta olmayan yeni klinik etki büyüklüğü, başarı oranı veya tedavi sonucu eklenmemiş; aktarılan önceki araştırmalar mevcut makalenin kendi deney sonuçlarıymış gibi sunulmamıştır.