Бул изилдөө Аутизм спектринин бузулушу бар балдарда колдонулган Колдонмо жүрүм-турум анализи ыкмасын; коммуникация, социалдык өз ара аракеттенүү, адаптивдүү жүрүм-турум, күнүмдүк жашоо көндүмдөрү жана көйгөйлүү жүрүм-турумду башкаруу жагынан карайт. ABAнын негизинде жүрүм-турумду байкоого жана өлчөөгө боло тургандай аныктоо, жүрүм-турумду пайда кылган же сактап турган айлана-чөйрө шарттарын талдоо, ылайыктуу жүрүм-турумдарды системалуу бекемдөө жана натыйжаларды үзгүлтүксүз өлчөө турат.

Макала ABAны бир эле стандарттуу “терапия пакети” катары эмес, анын ичинде функционалдык жүрүм-турумду баалоо, бекемдөө, дифференциалдык бекемдөө, Дискреттик сыноолор аркылуу окутуу/Discrete Trial Training жана табигый чөйрөдө окутуу сыяктуу ар кандай колдонуу компоненттери бар жүрүм-турумдук кийлигишүү ыкмасы катары түшүндүрөт. Ошондой эле терапия чөйрөсүндө үйрөнүлгөн көндүмдү үйдө, мектепте жана башка күнүмдүк шарттарда колдоно билүү маанисиндеги жалпылоо жана алынган көндүмдүн убакыт өтүшү менен сакталышын билдирген сактоо түшүнүктөрү өзгөчө баса белгиленет.

Булак мурда жарыяланган изилдөөлөрдөн ар кандай жыйынтыктарды келтирет. Makrygianni жана кесиптештеринин 29 изилдөөнү камтыган мета-анализинде ABA кийлигишүүлөрү IQ, кабыл алуучу жана экспрессивдүү тил, ошондой эле айрым адаптивдүү жүрүм-турум багыттарында оң жыйынтыктарды көрсөткөнү; социалдык көндүмдөрдө өнүгүү байкалганы менен күнүмдүк жашоо көндүмдөрүндөгү таасир чектүүрөөк болгону айтылат. Башка келтирилген изилдөөдө 4–11 жаштагы 100 эркек балада түзүмдөштүрүлгөн ABA программалары социалдык, коммуникациялык жана күнүмдүк жашоо көндүмдөрү менен байланышкан жакшыртууларды көрсөткөнү айтылат. 726 баланын маалыматы колдонулган дагы бир изилдөө кийлигишүүнүн интенсивдүүлүгү менен окуу максаттарына жетишүүнүн ортосунда байланыш бар экенин билдирген.

Бул сандардын эч бири азыркы Kazimova–Seyidova макаласы түздөн-түз жүргүзгөн жаңы эксперименттен алынган эмес. Макала бул изилдөөлөрдү адабияттан келтирет. Ошондуктан “29 изилдөө”, “100 бала” же “726 бала” деген сандар бир эле бириктирилген ABA изилдөөсүнүн тандалма көлөмү катары чечмеленбеши керек.

Авторлор ошондой эле кийлигишүүнүн интенсивдүүлүгүн, баштоо жашын, ата-энелердин процесске катышуусун, адистин билими менен жөндөмүн, үзгүлтүксүз маалымат топтоону жана кийлигишүүнү балага жараша жекелештирүүнү жыйынтыктарга таасир эткен маанилүү факторлор катары карашат.

Маанилүү илимий чек: Булак ABAнын таасирлерине көбүрөөк көңүл бурат; бирок ABA колдонмолорунун мүмкүн болгон терс таасирлерин, балдар кийлигишүүнү кабыл алууга ылайыктуу деп эсептейби-жокпу, терапиялык жүктү же ар кандай ABA программаларынын коопсуздук жана жашоо сапаты жыйынтыктарын системалуу салыштырбайт. Ошондуктан макаланы “Аутизм спектринин бузулушу бар ар бир балага бирдей интенсивдүүлүктөгү ABA берилиши керек” деген жыйынтыкты колдогон жеке дарылоо көрсөтмөсү катары окууга болбойт.

Түркия үчүн бул эмнени билдирет?

Изилдөө Азербайжанда даярдалган адабияттык кароо жана Түркияда жүргүзүлгөн жаңы клиникалык тандалманы камтыбайт. Ошентсе да, Түркиядагы үй-бүлөлөр жана адистер үчүн көчүрүлө турган негизги билдирүү — кийлигишүү терапия сессиясынын ичинде белгилүү бир жүрүм-турумду өзгөртүү менен гана чектелбеши керек. Булак өлчөөгө боло турган максаттарды аныктоону, үзгүлтүксүз маалымат топтоону, баланын жеке муктаждыктарына ылайык пландаштырууну, үй-бүлөнүн катышуусун, ар башка чөйрөлөргө жалпылоону жана алынган көндүмдөрдүн убакыт өтүшү менен сакталышын ABA программасынын маанилүү компоненттери катары белгилейт.

Түркияда конкреттүү бала үчүн кийлигишүүнүн түрү, узактыгы же жумалык интенсивдүүлүгү тууралуу чечим бул макаладагы жалпы билдирүүлөрдөн гана чыгарылбашы керек. Изилдөө жеке клиникалык баалоонун ордун баспайт жана Түркиядагы саламаттык сактоо/билим берүү кызматтарынын натыйжалуулугун түздөн-түз изилдеген эмес.

Макала Аутизм спектринин бузулушун кантип карайт?

Булак Аутизм спектринин бузулушун нейроөнүгүү абалы катары карап, өзгөчө коммуникация, социалдык көндүмдөр жана кайталануучу/стереотиптик жүрүм-турум багыттарындагы кыйынчылыктарды белгилейт. Макалада көңүл буруунун жетишсиздиги жана гиперактивдүүлүк, тынчсыздануу, депрессиялык белгилер, агрессия, өзүнө зыян келтирүү, импульсту көзөмөлдөө жана айрым тамактануу же уйку көйгөйлөрү сыяктуу кошо кездешүүчү кыйынчылыктар да айтылат.

Бирок булардын баары ар бир Аутизм спектринин бузулушу бар балада болот деген жыйынтык чыгарууга болбойт. Булак өзү да бул абал жашка, диагностикалык өзгөчөлүктөргө жана жеке шарттарга жараша ар башка көрүнүштөрдү бере аларын айтат.

ABAнын негизги идеясы эмне?

Макаланын баяндоосуна ылайык, ABA жүрүм-турумду мүмкүн болушунча байкоого жана өлчөөгө боло турган көрүнүш катары карайт. B. F. Skinnerдин операнттык шартталуу ыкмасына негизденип, жүрүм-турумдан кийин болгон натыйжалар ошол жүрүм-турумдун келечекте кайра кайталануу ыктымалдыгына таасир этет деп кабыл алынат.

Ошондуктан ABAда “бала муну эмне үчүн кылат?” деген жалпы түшүндүрмө менен гана чектелбестен, жүрүм-турум кайсы шартта пайда болору, анын алдында эмне болгону жана жүрүм-турумдан кийин айлана-чөйрөдө эмне өзгөргөнү өлчөнүүгө тийиш.

Функционалдык жүрүм-турум анализи эмне үчүн маанилүү?

Булакта Функционалдык жүрүм-турум анализи/Функционалдык жүрүм-турумду баалоо көйгөй катары аныкталган жүрүм-турум менен айлана-чөйрөнүн өзгөрмөлөрүнүн ортосундагы байланышты аныктоочу негизги куралдардын бири катары берилет.

Бул жерде максат жүрүм-турумдун санын гана каттоо эмес. Жүрүм-турумга чейинки шарттар, жүрүм-турумдун түз байкоосу, жүрүм-турумдан кийинки натыйжалар жана ар башка айлана-чөйрө шарттарында жүрүм-турум кантип өзгөрөрү бааланып, кийлигишүү кайсы функцияга багытталышы керектиги аныкталат.

Бекемдөө эмнени билдирет?

Макала бекемдөөнү жүрүм-турумдан кийин болгон натыйжа ошол жүрүм-турумдун келечекте кайталануу ыктымалдыгын көбөйткөн процесс катары түшүндүрөт.

Дифференциалдык бекемдөөдө болсо каалаган же альтернативдүү жүрүм-турумду күчөтүү жана максатталган көйгөйлүү жүрүм-турумду ошол эле жол менен бекемдебөө көздөлөт. Булак муну көйгөйлүү жүрүм-турумду азайтуучу ыкма гана эмес, жаңы социалдык жана адаптивдүү жүрүм-турумдарды үйрөтүүчү курал катары да карайт.

Жалпылоо эмне үчүн сессиядагы ийгиликтен айырмаланат?

Баланын терапия чөйрөсүндө бир көндүмдү көрсөтүшү бул көндүм күнүмдүк жашоодо автоматтык түрдө функционалдуу колдонулат дегенди билдирбейт. Макалада мисал катары терапия учурунда “суу бер” деп суранууну үйрөнгөн баланын ошол эле коммуникациялык жүрүм-турумду үйдө, мектепте же коомдук жайларда да колдоно алышы берилет.

Бул жалпылоо деп түшүндүрүлөт. Сактоо болсо үйрөнүлгөн жүрүм-турум терапия бүткөндөн же интенсивдүүлүгү азайгандан кийин да улана беришин билдирет.

Дискреттик сыноолор аркылуу окутуу / DTM деген эмне?

Булакта Diskret Tədris Metodu деп аталган жана эл аралык адабиятта Discrete Trial Training/Teaching түрүндө колдонулган ыкма татаал көндүмдөрдү майда жана структураланган окутуу бирдиктерине бөлгөн ABA ыкмаларынын бири катары тааныштырылат.

Макалага ылайык, DTM өзгөчө жаңы үндөрдү, мотордук кыймылдарды жана айырмалоо көндүмдөрүн үйрөтүүдө колдонулушу мүмкүн. Ошол эле учурда булак үч маанилүү жагдайга көңүл бурат:

• DTMни күнүмдүк жашоого жалпылоо үчүн башка кийлигишүүлөр менен кошо колдонуу керек болушу мүмкүн.
• Колдонуу интенсивдүүлүгү боюнча конкреттүү балага автоматтык саат белгилөө туура эмес.
• Ыкманы колдонуу үчүн окутулган жана керектүү жөндөмү бар адис керек.

Табигый чөйрөдө окутуу эмнени өзгөртөт?

Təbii Mühit Təlimi деп түшүндүрүлгөн табигый чөйрөдө окутууда көндүмдөрдү өтө структураланган терапия чөйрөсүндө гана эмес, баланын күнүмдүк жашоосундагы маанилүү иш-аракеттердин ичинде үйрөтүү максат кылынат.

Булак дүкөндө тандоо жасап, каалоосун билдирүү же бала жакшы көргөн пазл иш-аракетин окутууга кошуу сыяктуу мисалдарды берет. Ошентип, көндүм кийин колдонулуучу чөйрө менен окуу чөйрөсү бири-бирине жакындашат.

29 изилдөөнү камтыган мета-анализ эмнени айтат?

Kazimova жана Seyidovaнын макаласы Makrygianni жана кесиптештеринин 2018-жылдагы мета-анализин келтирет. Булак жыйынтыктагандай, бул мета-анализде 29 изилдөө каралып, ABA программаларынын Аутизм спектринин бузулушу бар балдардагы IQ, тил жана адаптивдүү жүрүм-турумга тийгизген жыйынтыктары бааланган.

Азыркы макала бул мета-анализдин чийки эффект өлчөмдөрүн, ишеним интервалдарын, гетерогендүүлүк маанилерин же изилдөөлөрдүн сапатын кайра талдабайт. Ошондуктан Verianlaда “ABA бардык багытта бирдей күчтүү таасир берет” деген жыйынтык чыгарылган эмес.

100 балалуу изилдөө кайсы?

Булакта Du, Guo жана Xu жүргүзгөнү айтылган башка изилдөөдө 4–11 жаштагы 100 ыктыярдуу эркек бала бааланган. Kazimova жана Seyidova келтирген жыйынтыктарга ылайык, структураланган ABA кийлигишүүлөрү социалдык жана коммуникациялык көндүмдөрдүн олуттуу жакшырышы, ал эми күнүмдүк жашоо көндүмдөрүнүн белгилүү бир деңгээлдеги өнүгүшү менен байланышкан.

Бул жерде маанилүү айырма бар: бул 100 бала азыркы макаланын тандалмасы эмес. Kazimova жана Seyidova мурунку изилдөөнүн жыйынтыктарын кыскача баяндап жатышат.

726 балалуу изилдөө эмнени караган?

Макала Linstead жана кесиптештеринин дарылоо интенсивдүүлүгү менен окуу жыйынтыктарынын ортосундагы байланышты караган изилдөөсүн да келтирет. Булакта тандалма 1,5–12 жаштагы 726 баладан турганы жана жогорку кийлигишүү интенсивдүүлүгү менен окуу максаттарындагы прогресстин ортосунда күчтүү байланыш табылганы айтылат.

Бул байкоо “ар бир бала канчалык көп саат терапия алса, ошончолук жакшы болот” деген чексиз доза-жыйынтык эрежесин түзбөйт. Kazimova–Seyidova макаласы ар башка интенсивдүүлүктүн мүмкүн болгон пайдасы менен жүгүн рандомизацияланган түрдө салыштырган жаңы доза аныктоо экспериментин жүргүзгөн эмес.

20–40 саат деген билдирүүнү кантип окуу керек?

Макаланын жыйынтык бөлүмүндө өзгөчө жумасына 20–40 сааттык интенсивдүү программалар социалдык көндүм жана тил өнүгүүсүнө салым кошору айтылат. Бирок азыркы изилдөө өз тандалмасында 20, 30 жана 40 сааттык кийлигишүүлөрдү салыштырган эмес жана бул аралыктын жаңы доза-жооп анализин жүргүзгөн эмес.

Демек, 20–40 саат деген билдирүү бул обзордун жыйынтык баянында айтылган сунуш катары кабыл алынышы керек; белгилүү бир бала үчүн милдеттүү жумалык терапия убактысы катары чечмеленбеши керек.

Эрте баштоо тууралуу булак эмне дейт?

Макала ABA өзгөчө беш жашка чейин башталганда өнүгүү жагынан маанилүү айырма жаратышы мүмкүн экенин айтып, эрте диагноз жана эрте кийлигишүүнү баса белгилейт.

Бирок киришүү бөлүмүндө эрте диагноз “аутистикалык белгилердин жеңилдешине же жоголушуна” алып келиши мүмкүн дегенге жакын күчтүү билдирүү бар. Азыркы макала бул дооматты өз катышуучуларында текшерген эмес жана “белгилердин жоголушу” үчүн аныкталган клиникалык жыйынтык өлчөгүчүн бербейт. Ошондуктан Verianla бул билдирүүнү “эрте кийлигишүү аутизмди жок кылат” түрүндө бербейт.

Үй-бүлөнүн катышуусунун ролу

Булакка ылайык, ата-эне жана кам көрүүчүлөрдүн терапия процессине катышуусу сессияда үйрөнүлгөн көндүмдөрдү күнүмдүк жашоодо кайталоо жана бекемдөө үчүн маанилүү.

Бул көз караш өзгөчө жалпылоо жана сактоо принциптери менен байланыштуу: бала ошол эле көндүмдү терапевт менен гана эмес, башка адамдар жана башка чөйрөлөрдө да колдоно алса, жүрүм-турумдун функционалдык баалуулугу жогорулайт.

Адистин квалификациясы жана үзгүлтүксүз маалымат топтоо

Макалада ABA программаларын колдонууда адистин даярдыгы жана тажрыйбасы маанилүү экени айтылат. Ошондой эле кийлигишүүнү колдонуу менен гана чектелбестен, натыйжаларды үзгүлтүксүз каттоо, талдоо жана баланын өнүгүшүнө жараша программаны өзгөртүү ABAнын негизги өзгөчөлүктөрүнүн арасында көрсөтүлөт.

Бул мамиленин логикасы — иштебей жаткан кийлигишүүнү өзгөртпөй уланта бербестен, өлчөнгөн жыйынтыкка жараша максатты жана ыкманы кайра жөндөө.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• ABA өлчөөгө боло турган жүрүм-турум максаттарына жана системалуу маалымат топтоого негизделген жүрүм-турумдук кийлигишүү ыкмасы катары түшүндүрүлөт.
• Функционалдык жүрүм-турумду баалоо ылайыктуу кийлигишүүнү тандоодо маанилүү компонент катары берилет.
• Бекемдөө жана дифференциалдык бекемдөө ылайыктуу же альтернативдүү жүрүм-турумду өнүктүрүүдө колдонулган негизги ыкмалардын арасында.
• Дискреттик сыноолор аркылуу окутуу жана табигый чөйрөдө окутуу ар башка окуу контекстинде колдонула турган ABA компоненттери.
• Жалпылоо жана сактоо сессияда үйрөнүлгөн көндүмдүн реалдуу жашоого өтүшүнүн негизги өлчөмдөрү катары каралат.
• Макала келтирген мурдагы изилдөөлөр тилде, социалдык коммуникацияда, айрым адаптивдүү көндүмдөрдө жана окуу максаттарында оң жыйынтыктарды билдирген.
• Авторлор кийлигишүү интенсивдүүлүгүн, эрте баштоону, адистин квалификациясын, үй-бүлөнүн катышуусун жана жекелештирүүнү жыйынтыктарга таасир эткен факторлор катары карашат.

Изилдөө далилдебеген жыйынтыктар

• Бул макала жаңы рандомизацияланган клиникалык изилдөө эмес.
• Макаланын өз Аутизм спектринин бузулушу бар балдардан турган тандалмасы жок.
• 29 изилдөө, 100 бала жана 726 бала ар башка булактардан келтирилген ар башка изилдөөлөргө тиешелүү.
• ABA ар бир Аутизм спектринин бузулушу бар балада бирдей көлөмдө жыйынтык берет деп көрсөтүлгөн эмес.
• Жумасына 20–40 саат ар бир бала үчүн милдеттүү же оптималдуу кийлигишүү убактысы экени бул макалада эксперименттик текшерилген эмес.
• ABA Аутизм спектринин бузулушун “жок кылат” деп бул изилдөө көрсөткөн эмес.
• Ар кандай ABA моделдеринин ортосунда түздөн-түз башма-баш салыштырма натыйжалуулук эксперименти жүргүзүлгөн эмес.
• Мүмкүн болгон терс таасирлер, кийлигишүүнүн жүгү, балдардын кийлигишүүнү кабыл алууга ылайыктуу деп эсептеши жана жашоо сапаты жыйынтыктары системалуу каралган эмес.
• Узак мөөнөттүү жыйынтыктар азыркы макаланын өз катышуучуларында байкалган эмес.

Изилдөөнүн ыкмасы жана жыйынтыктары

Бул изилдөөнүн чыныгы изилдөө дизайны кандай?

Макаланын эң маанилүү методологиялык өзгөчөлүгү — ал жаңы эксперименттик маалымат чогултпайт, анын ордуна бар болгон илимий жарыяларды түшүндүрмөлүү түрдө бириктирет. Текстте өзүнчө “Методология” бөлүмү, системалуу адабият издөө протоколу, маалымат базаларынын тизмеси, издөө терминдери, убакыт аралыгы, кошуу/чыгаруу критерийлери же PRISMA сыяктуу изилдөө тандоо агымы берилген эмес.

Ошондуктан изилдөө системалуу обзор же жаңы мета-анализ катары классификацияланбашы керек. Такыраак аныктама — ABAнын теориялык түзүлүшүн жана тандалган адабияттык жыйынтыктарды талкуулаган баяндоочу/академиялык обзор.

Булакта колдонулган адабияттын көлөмү

Макаланын адабият тизмесинде жалпысынан 19 булак бар. Алардын ичинде ABAнын теориялык негиздери, функционалдык анализ, дифференциалдык бекемдөө, жалпылоо жана сактоо, Discrete Trial Training, табигый чөйрөдө окутуу, мета-анализдер жана ата-энелердин тажрыйбалары тууралуу иштер бар.

Макала өзгөчө келтирген үч изилдөө

Бул изилдөөлөрдүн дизайндары, тандалмалары жана өлчөө куралдары бири-биринен айырмаланат. Азыркы макала алардын чийки маалыматтарын бириктирип, жаңы жалпы эффект өлчөмүн эсептеген эмес.

Макала баалаган ABA компоненттери

Азыркы макалада жок эксперименттик элементтер

• Жаңы түзүлгөн дарылоо жана көзөмөл тобу жок.
• Жаңы клиникалык катышуучулар тандалмасы жок.
• Рандомизация жок.
• Сокур баалоо жок.
• Жаңы алдын ала тест–кийинки тест өлчөөсү жок.
• Жаңы эффект өлчөмү же ишеним интервалы эсептелген эмес.
• Адабият тандоо үчүн системалуу издөө протоколу түшүндүрүлгөн эмес.
• Изилдөө сапаты же bias/калыстык тобокелдигин баалоочу таблица берилген эмес.

Бул жетишпестиктер жыйынтыкка кандай таасир этет?

Макала ABAнын логикасын жана мурунку изилдөөлөрдөгү оң табылгаларды түшүнүктүү бириктирет; бирок өзү жаңы натыйжалуулук далилин жаратпайт. Ошондуктан “бул изилдөө ABAнын натыйжалуулугун далилдеди” дегендин ордуна, “бул обзор мурдагы ABA изилдөөлөрүндө билдирилген жыйынтыктарды баалап, оң табылгаларды жыйынтыктады” деп айтуу илимий жактан туурараак.

Ошол сыяктуу эле авторлордун жыйынтык бөлүмүндөгү “ABA эң натыйжалуу эрте кийлигишүү моделдеринин бири” деген билдирүүсү азыркы макаланын өзү жүргүзгөн түз салыштырма эксперименттин жыйынтыгы эмес; бул авторлор каралган адабиятка таянып чыгарган жалпы баа.

Булак жана ыкма боюнча эскертүү

Толук оригиналдуу аталыш: AUTİZM SPEKTR POZUNTULU UŞAQLARDA ABA TERAPİYASININ TƏSİRLƏRİ VƏ NƏTİCƏLƏRİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

Англисче аталыш: EFFECTS OF ABA THERAPY AND EVALUATION OF OUTCOMES IN CHILDREN WITH AUTISM SPECTRUM DISORDER

Авторлор: Kamilə Qinyaz Kazimova; Zeynab Nəsimi Seyidova.

Kamilə Qinyaz Kazimova: Психология боюнча философия доктору; Bakı Dövlət Universiteti Психология бөлүмүнүн доценти. ORCID: 0000-0001-6360-2322.

Zeynab Nəsimi Seyidova: Xəzər Universiteti, Психология департаменти, Клиникалык психология магистранты. ORCID: 0009-0008-5854-7507.

Журнал: Scientific Bulletin / Elmi Xəbərlər, Humanities Sciences Series.

Чыгарылыш: No. 1, 2026.

Беттер: 204–210.

DOI:10.54414/JEQL4735

Жарыялоочу уюм: Western Caspian University Scientific Bulletin.

Тапшыруу күнү: Булактын акыркы бетинде 2-февраль 2026 деп көрсөтүлгөн.

Булак түрү: Баяндоочу/академиялык адабияттык обзор жана түшүндүрмөлүү кароо. Оригиналдуу клиникалык эксперимент эмес; жаңы катышуучу маалыматын чыгарбайт.

Рецензия статусу: Scientific Bulletin жарыялоочунун расмий журнал сүрөттөмөсүндө рецензияланган илимий журнал катары көрсөтүлгөн.

Ачык жеткиликтүүлүк/лицензия эскертүүсү: Журналдын расмий веб-сайты Creative Commons Attribution 4.0 International лицензиясын көрсөтөт. Кайра колдонууда оригиналдуу булакка ылайыктуу шилтеме берүү керек.

Каржылоо: Каралган макалада өзүнчө каржылоо билдирүүсү жок.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Каралган макалада өзүнчө кызыкчылыктардын кагылышы билдирүүсү жок.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Изилдөө жаңы эксперименттик маалымат топтомун түзбөгөндүктөн өзүнчө чийки маалымат репозиторийи же маалымат жеткиликтүүлүгү билдирүүсү берилген эмес.

Автордук салымдар: Булакта деталдуу CRediT автордук салым билдирүүсү жок.

Булакты баалоодо өзгөчө көңүл бурулган жагдайлар

• 29 изилдөөлүк мета-анализ азыркы макаланын өз мета-анализи эмес; 2018-жылдагы башка изилдөөдөн келтирилген.
• 100 эркек бала жана 726 бала азыркы макаланын тандалмалары эмес; эки башка адабият булагына тиешелүү.
• Макаланын өз ыкма бөлүмүндө системалуу адабият издөө же изилдөө тандоо протоколу жок.
• “20–40 саат/жума” деген билдирүү авторлордун жыйынтык бөлүмүндө бар болсо да, азыркы изилдөө бул доза аралыгын түз салыштырган жаңы эксперимент жүргүзгөн эмес.
• Эрте кийлигишүү боюнча оң билдирүүлөр “Аутизм спектринин бузулушун жок кылуу” түрүндө кеңейтилген эмес.
• Макала оң ABA жыйынтыктарына басым кылат; мүмкүн болгон терс таасирлерди же кийлигишүү жүгүн системалуу талдабайт.
• ABAнын ар башка түрлөрүнүн бири-бирине салыштырмалуу артыкчылыгын аныктаган түз салыштырма жаңы изилдөө жүргүзүлгөн эмес.

Илимий чечмелөө чеги

Бул жарыя ABAнын негизги түшүнүктөрүн жана тандалган изилдөөлөрдө билдирилген жыйынтыктарды тааныштыруу үчүн пайдалуу обзор. Бирок клиникалык натыйжалуулуктун сандык өлчөмүн кайра эсептеген системалуу обзор же мета-анализ эмес.

Аутизм спектринин бузулушу чоң жеке айырмачылыктарды көрсөткөндүктөн, булактагы жалпы жыйынтыктардан конкреттүү бала үчүн дарылоо узактыгын, жумалык саатты, максатталган жүрүм-турумду же кийлигишүү интенсивдүүлүгүн түз чыгарууга болбойт. Азыркы макаланын өзү да ABA ар бир балада бирдей деңгээлде таасир бербесин жана жеке өзгөчөлүктөр эске алынышы керек экенин жыйынтык бөлүмүндө ачык айтат.

Булакка берилгендик эскертүүсү: Бул Verianla түшүндүрмөсүндөгү ABA компоненттери, изилдөө сандары, тандалма көлөмдөрү жана авторлордун жыйынтыктары жүктөлгөн макалага негизделген. Булакта жок жаңы клиникалык эффект өлчөмү, ийгилик пайызы же дарылоо жыйынтыгы кошулган эмес; келтирилген мурдагы изилдөөлөр азыркы макаланын өз эксперименттик жыйынтыктары сыяктуу берилген эмес.