Maʼlumotlarga asoslangan portlashlarning oldini olish doirasi — o‘tmishdagi sanoat hodisalarini tekshirish hisobotlaridagi matniy qonuniyatlardan takrorlanuvchi xavfsizlik kamchiliklarini ajratib olish va bu kamchiliklarning bir-biriga qanday taʼsir qilishini iyerarxik tarzda tartibga solish uchun Tabiiy tilni qayta ishlashni (Natural Language Processing, NLP) Izohlovchi strukturaviy modellashtirish (Interpretive Structural Modelling, ISM) bilan birlashtiradigan usuldir. Tadqiqot WorkSafeBC maʼlumotlar bazasidagi 29 ta sanoat portlashi hisobotini tahlil qiladi. Matnlardan ajratilgan takrorlanuvchi ko‘rsatkichlar orasida Jarayon xavfsizligini boshqarish (Process Safety Management, PSM) kamchiliklari, zaif xavfsizlik madaniyati, samarasiz himoya choralari, nazorat iyerarxiyasining yetarli qo‘llanmasligi va Mohiyatan xavfsizroq loyihalash (Inherently Safer Design, ISD) tamoyillarining qo‘llanmasligi mavjud.

Hisobotlarni qo‘lda ko‘rib chiqish bilan o‘zaro tekshirilgan natijalarda PSM kamchiliklari jami ko‘rsatkichlarning %33'ini, zaif xavfsizlik madaniyati %27'ini, himoya choralarining samarasizligi %23'ini, nazorat iyerarxiyasining qo‘llanmasligi %11'ini va ISD yetishmovchiligi %6'ini tashkil etadi. ISM iyerarxiyasi esa bu ko‘rsatkichlarni faqat uchrashish chastotasiga ko‘ra tartiblash o‘rniga, ularning qaysilari boshqa xavfsizlik muammolarini harakatga keltirishini ko‘rsatishni maqsad qiladi.

Tadqiqotning eng muhim cheklovi — usulning o‘tmishdagi hodisa hisobotlaridan o‘rganishidir. Yaratilgan tizim hali yangi portlash ehtimolini real vaqt rejimida hisoblaydigan tasdiqlangan bashorat modeli emas. Bundan tashqari, “ushbu xavfsizlik drayverlari qo‘llanganida hodisalarning oldini olish mumkin bo‘lardi” degan qarash o‘tmishdagi hodisalardan chiqarilgan xavfsizlik talqinidir; u nazorat qilinadigan tajribada o‘lchangan sababiy taʼsir emas.

Nega faqat alohida-alohida baxtsiz hodisalarga qarash yetarli emas?

Portlash tadqiqotlari ko‘pincha bitta hodisaning texnik sabablariga eʼtibor qaratadi: qaysi gaz to‘plandi, qaysi sirt alangalanish manbai bo‘ldi, qaysi uskuna ishdan chiqdi yoki qaysi protseduraga rioya qilinmadi? Bu tafsilotlar zarur; biroq turli sektorlardagi o‘nlab hisobotlar birgalikda ko‘rib chiqilganda takrorlanuvchi yuqoriroq darajadagi tashkiliy qonuniyatlar ko‘rinishi mumkin.

Tadqiqotning maqsadi aynan shu umumiyliklarni aniqlashdir. Qurilishda yuz bergan bug‘ portlashi bilan yog‘ochni qayta ishlash korxonasidagi chang portlashi jismoniy jihatdan farq qilishi mumkin; shunga qaramay, har ikkala holatda ham xavfni yetarli aniqlamaslik, tayyorgarlikning yetishmasligi, xavfsiz ish protsedurasining mavjud emasligi yoki samarasiz muhandislik himoyalari takrorlanishi mumkin. Maʼlumotlarga asoslangan yondashuv hodisalarning texnik farqlari ortidagi umumiy xavfsizlik boshqaruvi kamchiliklarini matnlarni qazib olish orqali ko‘rinadigan qilishga intiladi.

O‘tmishdagi portlash hisobotlaridan kelajak xavfsizlik ustuvorliklarini qanday chiqarish mumkin?

Tadqiqot avval hodisa hisobotlari matnini NLP yordamida mashina orqali tahlil qilinadigan holga keltiradi, so‘ng birgalikda takrorlanadigan so‘zlarni birgalikda uchrashish tarmog‘iga aylantiradi va oxirida ushbu so‘zlar ifodalaydigan xavfsizlik drayverlarini ISM yordamida sabab-taʼsir yo‘nalishidagi iyerarxiyaga joylashtiradi.

Maʼlumot manbai: 29 ta WSBC portlash hodisasi

Tahlil WorkSafeBCning British Columbia hududidagi sanoat hodisalarini tekshirish hisobotlariga asoslanadi. Maʼlumotlar to‘plamida jami 29 ta hodisa mavjud. Hodisalar orasida bug‘ portlashlari, gaz portlashlari, chang portlashlari, chaqnash yong‘inlari va siqilgan gaz/bug‘dan kelib chiqqan jismoniy portlashlar bor.

Ko‘rib chiqilgan sektorlar qatoriga baliqchilik va dengizchilik, qurilish, transport, o‘rmon xo‘jaligi, neft va gaz, ishlab chiqarish hamda jadvalda alohida avtomobil hodisalari kiradi. Shunday qilib, tahlil faqat bitta portlash mexanizmi yoki bitta sanoatga bog‘lanmagan.

Kimyoviy va jismoniy portlashlarni farqlash

Manba hodisalarni energiya ajralib chiqish mexanizmiga ko‘ra jismoniy va kimyoviy portlashlar nuqtai nazaridan baholaydi. Kimyoviy portlashlarda kimyoviy reaksiya qisqa vaqt ichida energiya chiqarib, bosimning ko‘tarilishiga olib keladi. Jismoniy portlashlarda esa energiya, asosan, bosimning to‘planishi hamda idish yoki tizim yaxlitligining buzilishi bilan ajralib chiqadi.

Tadqiqotda baholangan kimyoviy portlashlar qatoriga bug‘, gaz va chang portlashlari kiradi. Manbada ular ko‘rib chiqilgan namunalarda detonatsiya emas, deflagratsiya sifatida baholangani qayd etiladi. Deflagratsiyada reaksiya fronti yonmagan moddaga issiqlik o‘tkazilishi, konveksiya yoki nurlanish orqali energiya uzatib, tovushdan past tezlikda harakatlanadi; detonatsiyada esa energiya zarba to‘lqini orqali va tovushdan yuqori tarqalish bilan uzatiladi.

Birinchi bosqich: matnni tayyorlash

Hodisa hisobotlaridagi xulosa, sabab va hissa qo‘shuvchi omillar bo‘limlari bevosita tarmoq tahliliga berilmaydi. Matn avval mashina yordamida qayta ishlashga mos holga keltiriladi. Manba tadqiqotida ochiq manbali KH Coder ishlatilgan.

Tadqiqotda KH Coderning standart inglizcha stopword fayli ishlatiladi va soha ekspertizasiga ko‘ra so‘zlar qo‘shilishi yoki chiqarilishi mumkin. Lemmatizatsiya tanlanganda grammatik kontekst hisobga olinadi; shu jihati bilan u faqat qo‘shimchalarni kesishga asoslangan sodda stemming amalidan farq qiladi.

Ikkinchi bosqich: birgalikda uchrashish tarmog‘i

Birgalikda uchrashish tarmog‘i — bir xil matniy kontekstlarda birga uchraydigan so‘zlar o‘rtasidagi aloqalarning grafik ifodasidir. Tugunlar so‘zlarni, bog‘lanishlar esa birgalikda paydo bo‘lish munosabatlarini ko‘rsatadi. Tugun kattaligi so‘zning qanchalik ko‘p uchrashishini ifodalaydi.

So‘z juftlari o‘rtasidagi aloqa kuchini aniqlashda Jaccard koeffitsiyenti ishlatilgan va tadqiqotda chegara qiymati 0,26 tanlangan. Maqsad kuchli birgalikda-uchrashish aloqalarini saqlagan holda tarmoqni axborot tashimaydigan zaif bog‘lanishlar bilan ortiqcha to‘ldirmaslikdir.

Manbada tarmoq uchun 129 tugun va 194 qirra qayd etilgan. Bundan tashqari, 29 ta hodisadan jami 18 ta quyi grafik yaratilgan. Tarmoq zichligi bo‘yicha manba ichida kichik sonli nomuvofiqlik mavjud: chiqish satrida D=0,023 yozilgan, undan keyingi izohda esa zichlik 0,025 deb berilgan. Shu sababli zichlik qiymati bitta aniq raqamga “tuzatilmasligi” kerak.

Birgalikda uchrashish tarmog‘i haqiqiy hodisalarda nimani aniqladi?

Baliqchilik va dengizchilik sektoridagi bir hodisada qayiq yoqilg‘i olgandan so‘ng portlagan; operator halok bo‘lgan, yo‘lovchi va ishchi jarohatlangan. Birgalikda uchrashish tarmog‘ida “training” va “instruction” tushunchalari yaqqol ko‘ringan. Tekshiruv hisoboti ham operator dvigatelni ishga tushirishdan oldin bilge ventilyatorini talab qilingan vaqt davomida ishlatmaganini va bu benzin bug‘ining to‘planishiga hissa qo‘shganini bildirgan. Tadqiqot bu unsurlarni PSM doirasidagi kamchiliklar bilan bog‘laydi.

Yopiq joydagi qurilish portlashida yetarli bo‘lmagan shamollatish, xavfni yetarli aniqlamaslik va riskni baholash, xavfsiz ish protsedurasining yetishmasligi, taʼlim va nazoratning yetarli emasligi takrorlanuvchi mavzular sifatida aniqlangan.

Yog‘ochni qayta ishlash korxonalaridagi chang portlashlarida esa chang yig‘ish tizimlarining yo‘qligi yoki yetarli emasligi, samarasiz nazorat choralari va havodagi yog‘och changini ko‘paytiradigan konveyer tuzilmalari ajralib turgan. Manba bu topilmalarni nazorat iyerarxiyasi va ISD bilan bog‘laydi.

Shina va g‘ildirak gardishi bilan bog‘liq operatsiyalarda yuz bergan to‘rtta jismoniy portlashda xavfsiz ish protseduralariga rioya qilmaslik, yetarli bo‘lmagan taʼlim, ko‘rsatma va nazorat umumiy mavzular sifatida ko‘rilgan. Bu misollar jismoniy mexanizm boshqacha bo‘lsa ham, tashkiliy xavfsizlik kamchiliklari takrorlanishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Neft va gaz hodisalarida elektrostatik razryad, samarasiz yerga ulash va bonding, shlang tekshiruvidagi kamchiliklar, xavfni yetarli aniqlamaslik, xavfsiz ish protseduralariga rioya qilmaslik va nazorat yetishmasligi tarmoqda takrorlanuvchi aloqalar sifatida namoyon bo‘lgan.

Uchinchi bosqich: ko‘rsatkichlarni xavfsizlik drayverlariga aylantirish

Matnda “training”, “inspection”, “procedure”, “grounding”, “supervision” kabi so‘zlarning tez-tez uchrashi o‘z-o‘zidan boshqaruv qarorini yaratmaydi. Tadqiqotchilar bu matniy ko‘rsatkichlarni kengroq xavfsizlik tushunchalari bilan bog‘laydilar: PSM, xavfsizlik madaniyati, ISD, nazorat iyerarxiyasi va himoya vositalarining samaradorligi.

Bu bosqichda soha ekspertizasi muhim ahamiyatga ega. Tadqiqot birgalikda uchrashish tarmog‘idan chiqqan aloqalarni mexanik tarzda “sabablilik” deb qabul qilish o‘rniga, ularni hodisalarni tekshirish hisobotlari bilan qo‘lda taqqoslaydi va keyin ISMda ishlatiladigan kontekstual munosabatlarni shakllantiradi.

To‘rtinchi bosqich: ISM yordamida iyerarxiyani qurish

Interpretive Structural Modelling (ISM) — murakkab tizimda qaysi unsur boshqasiga taʼsir qilishini yo‘naltirilgan munosabatlar ko‘rinishida tartibga solib, iyerarxiya yaratadigan qarorlarni qo‘llab-quvvatlash usulidir.

Birinchi bosqichda har bir xavfsizlik drayveri jufti uchun kontekstual munosabat aniqlanadi. Bir drayver boshqasiga taʼsir qiladimi yoki yo‘qmi, soha bilimlari asosida baholanadi. So‘ng Structural Self-Interaction Matrix (SSIM) tuziladi.

Keyin SSIM ikkilik Reachability Matrix (RM) tuzilmasiga aylantiriladi. V uchun (x,y)=1 va (y,x)=0; A uchun aksincha; X uchun har ikki yo‘nalish 1; O uchun har ikki yo‘nalish 0 ishlatiladi.

So‘ng tranzitivlik qo‘shiladi. Agar x y ga, y esa z ga taʼsir qilsa, x ning z ga bilvosita taʼsiri bor deb qabul qilinadi va bu munosabat manbada 1* bilan ko‘rsatiladi. Shu tariqa Final Reachability Matrix (FRM) olinadi.

FRM reachability va antecedent to‘plamlariga ajratiladi. Drayverning reachability to‘plami bilan ikki to‘plam kesishmasi mos kelgan holatda drayver iyerarxiyaning yuqori darajasiga tayinlanadi. Jarayon barcha drayverlar darajalarga ajratilguncha iterativ ravishda davom etadi. Oxirgi bosqichda conical matrix tartiblanadi va yo‘naltirilgan munosabatlar digraph ga aylantiriladi.

Tadqiqot usuli va natijalari

29 ta hodisadan chiqarilgan beshta asosiy xavfsizlik kamchiligi

Bu nisbatlar bitta portlash %33 darajada PSM tomonidan “yaratilgan” degan maʼnoda talqin qilinmasligi kerak. Bular 29 ta hodisa hisobotlarida aniqlangan umumiy kechikuvchi ko‘rsatkichlarning tadqiqot tasnifidagi ulushlaridir.

Eng yuqori ustuvorlik faqat eng ko‘p uchraydigan muammoga berilishi kerakmi?

Yo‘q. Tadqiqotning ISM bosqichidagi maqsad faqat qaysi ko‘rsatkich qanchalik tez-tez uchrashini emas, balki qaysi asosiy boshqaruv kamchiliklari boshqa muvaffaqiyatsizliklarni yuqoriga tomon harakatga keltirishini aniqlashdir; shu sababli manbaning ustuvorlashtirish yondashuvi chastota bilan iyerarxik drayver kuchini birgalikda baholashni ko‘zlaydi.

Besh darajali xavfsizlik iyerarxiyasi

Bu tuzilma taʼlim yoki protsedura kamchiliklarini “quyi darajadagi inson xatosi” sifatida ajratib ko‘rish yetarli bo‘lmasligi mumkinligini ko‘rsatadi. Manbaning ISM talqiniga ko‘ra bu unsurlar PSMning yuqoriroq darajadagi tizimli muvaffaqiyatsizliklarini kuchaytiradi; zaif PSM esa loyihalash bosqichida ISDdan foydalanishni cheklaydi va tashkilotni muhandislik yoki maʼmuriy nazoratlarga ko‘proq qaram qiladi.

Nega ISD markaziy o‘rinda?

Inherently Safer Design yondashuvida asosiy g‘oya — xavf paydo bo‘lgandan keyin uni to‘siqlar bilan boshqarish o‘rniga, imkon qadar xavfni manbaning o‘zida yo‘q qilish yoki kamaytirishdir. Manba nazorat iyerarxiyasini besh pog‘onada ko‘rib chiqadi: eliminatsiya; almashtirish/minimallashtirish/moderatsiya/soddalashtirish; muhandislik nazoratlari; maʼmuriy nazoratlar; shaxsiy himoya vositalari.

Masalan, havodagi katta miqdordagi yog‘och changini keyinchalik nazorat qilish o‘rniga tizim dizayni changning boshidan to‘planishini kamaytirishi yoki yonuvchan bug‘ mavjud uskunada alangalanish manbaini loyihalash bosqichidayoq yo‘q qilishi ISD mantiqiga yaqinroqdir.

Safeguard samarasizligi va alangalanish manbai o‘rtasidagi aloqa

Manba ISM tuzilmasida samarasiz himoya vositalari elektrostatik razryad, uchqun yoki issiq sirt kabi alangalanish manbalarining mavjud bo‘lib qolishiga hissa qo‘shishi mumkinligini ko‘rsatadi. Yetarli bo‘lmagan yerga ulash/bonding, uskuna nazoratining yetarli emasligi yoki himoya tizimlariga to‘g‘ri texnik xizmat ko‘rsatilmasligi yonuvchan atmosfera mavjud bo‘lganda hodisa ehtimolini oshiradigan shartlar sifatida baholanadi.

Xavfsizlik madaniyati ham bu yerda faqat mavhum tashkilot siyosati emas. Manbaning iyerarxik talqinida u standartlarga rioya qilish, himoya vositalarini saqlab turish, o‘tmishdagi hodisalardan o‘rganish va qaror qabul qilish jarayonlarida xavfsizlikka ustuvorlik berish orqali texnik to‘siqlar amalda samarali bo‘lib qolish-qolmasligiga taʼsir qiluvchi drayverdir.

Qo‘lda o‘tkazilgan o‘zaro tekshiruv nimani ko‘rsatdi?

Tadqiqotchilar birgalikda uchrashish tarmog‘i chiqargan tasvirni WSBC tekshiruv hisobotlarini qo‘lda ko‘rib chiqish orqali tekshirgan. Manbada tarmoq tahlil qilingan 29 ta hodisaga masʼul deb belgilangan kechikuvchi ko‘rsatkichlarning barchasini aniqlagani xabar qilinadi.

Biroq bu tekshiruvni tashqi maʼlumotlar to‘plami orqali validatsiya qilish bilan aralashtirmaslik kerak. Bir xil hodisa hisobotlarini ekspert qo‘lda o‘qishi bilan tarmoq chiqishini taqqoslash avtomatik matn tahlili manba hujjatlaridagi mazmunga mos keladimi-yo‘qmi, shuni baholaydi; boshqa hodisalar olamida umumlashtirilishini o‘zi alohida isbotlamaydi.

Safety 5.0 bilan bog‘liqlik

Tadqiqot ushbu usulni Safety 5.0 doirasida joylashtiradi. Bu yerdagi maqsad sunʼiy intellekt yoki maʼlumotlar tahlilini inson ekspertizasi o‘rniga qo‘yish emas. Aksincha, o‘tmishdagi katta hajmdagi hodisa maʼlumotlaridan tartibli qonuniyatlarni chiqarib, xavfsizlik mutaxassislari, tartibga soluvchilar va jarayon loyihachilariga qaysi tizimli sohalarga avval resurs ajratish bo‘yicha kuzatiladiganroq qaror asosini yaratishdir.

Shu sababli NLP “baxtsiz hodisaning haqiqiy ildiz sababini biladigan” tizim sifatida avtomatik qabul qilinmasligi kerak. U matniy munosabatlarni ajratadi; ularni xavfsizlik muhandisligi maʼnosiga aylantirish va ISMdagi yo‘naltirilgan munosabatlarni qurish hanuz soha bilimiga tayanadi.

Tadqiqotning sanoatda qo‘llanish salohiyati

Mualliflar usul faqat WSBC maʼlumotlar bazasi bilan cheklanishi shart emasligini va turli hodisa maʼlumotlar bazalariga masshtablanishi mumkinligini taʼkidlaydilar. Ehtimoliy foydalanuvchilar orasida jarayon xavfsizligi mutaxassislari, tartibga soluvchilar va jarayon loyihachilari bor.

Amaliy qo‘llanishda tizim yuzlab hodisa hisobotlarida takrorlanadigan PSM yoki xavfsizlik madaniyati kamchiliklarini qo‘lda birma-bir izlash o‘rniga ularni dastlabki filtrlashdan o‘tkazishi mumkin; keyin ISM resurslarni faqat eng ko‘rinadigan natijaga emas, yuqori drayver kuchiga ega asosiy sabablarga yo‘naltirishni qo‘llab-quvvatlashi mumkin.

Ilmiy va uslubiy cheklovlar

Tadqiqotning amaldagi qo‘llanishi 29 ta WSBC hodisa hisobotiga asoslanadi. Shu sababli turli mamlakatlar qonunchiligida, turli hisobot madaniyatlarida yoki boshqa sanoatlarda ayni foizlar amal qilishi ko‘rsatilmagan.

Matnlarni qazib olish natijasi hisobotlar qanday yozilganiga ham bog‘liq. Bir omil bir tekshiruv hisobotida batafsil, boshqasida qisqaroq ifodalangan bo‘lishi mumkin. So‘z chastotasi bilan haqiqiy jismoniy sabablilik bir xil tushuncha emas.

Jaccard chegarasi 0,26 qilib tanlangan, biroq manbada ushbu chegara uchun keng qamrovli sezgirlik tahlili xabar qilinmagan. Demak, boshqa chegara qiymatida tarmoq tafsilotlari qanday o‘zgarishi ushbu tadqiqotda miqdoriy tarzda ko‘rsatilmagan.

ISM kontekstual munosabatlarini qurishda soha ekspertizasi muhim rol o‘ynaydi. Bu usulning kuchli jihatlaridan biri bo‘lishi bilan birga, talqinga bog‘liqlikni keltirib chiqaruvchi xususiyatdir; iyerarxik strelkalar faqat statistik korrelyatsiyalardan avtomatik ravishda hosil qilinmaydi.

Nihoyat, tadqiqot proaktiv va kelajakda bashorat qiluvchi xavfsizlik tizimiga asos bo‘lishi mumkin bo‘lgan tuzilmani taklif etsa-da, hali portlash ehtimolini hisoblaydigan tasdiqlangan miqdoriy bashorat modelini yaratmagan. Mualliflarning kelajakdagi ishlar uchun takliflaridan biri umumiy kechikuvchi ko‘rsatkichlar bo‘yicha miqdoriy mulohaza yurita oladigan sabablilik modelini ishlab chiqishdir.

Xulosa

Tadqiqotning asosiy hissasi sanoat portlashi hisobotlarini faqat hodisalar arxivi sifatida ko‘rish o‘rniga maʼlumot manbaiga aylantirishdir. NLP tarqoq matniy hisobotlardagi takrorlanuvchi xavfsizlik belgilarini ko‘rinadigan qilsa, ISM bu belgilarni qarorlar iyerarxiyasiga joylashtiradi.

29 ta hodisa tahlilida PSM kamchiliklari va zaif xavfsizlik madaniyati eng katta ulushlarni egallagan; ISM esa jarayon xavfini tahlil qilish, operatsion protseduralar, taʼlim, pudratchilar va mexanik yaxlitlik kabi asosiy PSM elementlarini iyerarxiyaning eng yuqori drayver kuchiga ega tayanch qatlamiga joylashtirgan.

Shu sababli tadqiqotning xavfsizlikka oid xabari faqat “ko‘proq to‘siq qo‘shish” emas. Kuchliroq PSM, kuchliroq xavfsizlik madaniyati va loyihalash bosqichida ISDni qo‘llash hodisalar zanjirining ertaroq bosqichlariga aralashish salohiyatiga ega. Biroq bu natijalar o‘tmishdagi WSBC hisobotlaridan chiqarilgan preprint tahliliga asoslanadi va kelajakda mustaqil maʼlumotlar bazalarida, sezgirlik tahlillarida hamda miqdoriy sabablilik modellarida sinovdan o‘tkazilishi kerak.

Manba va usul haqida izoh

Asl tadqiqot:A Data-Driven Approach to Explosion Prevention in High-Hazard Industry Sectors.

Mualliflar: Mohammad Zaid Kamil, Faisal Khan va Paul Amyotte. Manba PDFdagi mualliflar tartibi aynan saqlangan.

Muassasalar: Mohammad Zaid Kamil va Paul Amyotte, Department of Process Engineering and Applied Science, Dalhousie University, Halifax, Nova Scotia, Canada; Faisal Khan, Mary Kay O’Connor Process Safety Center, Texas A&M University, College Station, Texas, USA.

Manba turi: Retrospektiv sanoat hodisalari hisobotlari tahlili, NLPga asoslangan matnlarni qazib olish va ISMga asoslangan qaror/iyerarxiya modellashtirish tadqiqoti.

Platforma: SSRN; manba PDF abstract=7275428 yozuvini ko‘rsatadi.

Taqriz holati: Manba ochiq ravishda preprint va taqrizdan o‘tmagan tadqiqot sifatida belgilangan.

Konferensiya bilan bog‘liqlik: Tadqiqot ISHPMIE 2026 bilan bog‘liq. Manba matni usul Kaohsiung, Taiwan shahridagi simpoziumda taqdim etilganini bildiradi.

DOI, jurnal va ochiq litsenziya: Yuklangan PDFda ushbu preprint uchun tasdiqlangan DOI, jurnal version-of-record yoki ochiq litsenziya maʼlumoti berilmagan. Shu sababli manbadagi shaklni bevosita qayta ishlatish o‘rniga mustaqil Verianla vizual rekonstruksiyasi afzal ko‘rilishi kerak.

Maʼlumot manbai: WorkSafeBC sanoat hodisalarini tekshirish maʼlumotlar bazasidan 29 ta portlash hodisasi.

Dasturiy taʼminot: Matnni dastlabki qayta ishlash va birgalikda uchrashish tahlili uchun ochiq manbali KH Coder.

NLP amallari: Tokenizatsiya, shovqin/stopword tozalash, POS teglash va o‘zak/lemma aylantirish.

Birgalikda uchrashish parametri: Jaccard koeffitsiyenti chegarasi 0,26.

Tarmoq: 129 tugun, 194 qirra va 18 ta quyi grafik. Zichlik PDFning bir joyida 0,023, izoh gapida esa 0,025 deb berilgani uchun bitta tuzatilgan qiymat ishlatilmagan.

Iyerarxik usul: Interpretive Structural Modelling; kontekstual juftlik munosabatlari, SSIM, Reachability Matrix, tranzitivlik, Final Reachability Matrix, darajalarga ajratish, conical matrix va digraph bosqichlaridan foydalanadi.

Asosiy natijalar: PSM kamchiliklari %33; zaif xavfsizlik madaniyati %27; safeguard samarasizligi %23; nazorat iyerarxiyasining qo‘llanmasligi %11; ISD kamchiligi %6.

Validatsiya yondashuvi: Birgalikda uchrashish tarmog‘i natijalari ayni WSBC tekshiruv hisobotlarini qo‘lda ko‘rib chiqish orqali o‘zaro tekshirilgan. Bu mustaqil tashqi maʼlumotlar to‘plami validatsiyasi emas.

Moliyalashtirish: WorkSafeBC Research Grants Program, Ralph McGinn Postdoctoral Fellowship, RS2024-RM01. Manba, shuningdek, Faisal Khan uchun Mary Kay O’Connor Process Safety Center ko‘magini bildiradi.

Maʼlumotlarning mavjudligi: Manba hodisa hisobotlari WSBCning jamoatchilik uchun ochiq hodisalarni tekshirish maʼlumotlar bazasiga asoslanadi. Tadqiqot usulni ochiq manbali KH Coder bilan qayta qo‘llash mumkinligini ham taʼkidlaydi.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Manba PDFda alohida manfaatlar to‘qnashuvi bayonoti ko‘rinadigan tarzda berilmagan; shu sababli maʼlumot uydirilmagan.

Asosiy cheklovlar: 29 ta WSBC hodisasiga asoslangan retrospektiv dizayn; hisobot yozish usuliga bog‘liq matniy maʼlumotlar; Jaccard chegarasi uchun xabar qilingan keng qamrovli sezgirlik tahlilining yo‘qligi; ISM munosabatlarida soha ekspertizasiga ehtiyoj; mustaqil maʼlumotlar bazasida tashqi validatsiya hali ko‘rsatilmagani; miqdoriy portlash-ehtimoli modeli kelajakdagi ish sifatida qoldirilgani.

Verianla tayyorlash usuli: Manbaning asl gap tuzilishi, grafik tartibi va shakl estetikasi qayta ishlab chiqarilmagan. Tekshiriladigan usul bosqichlari, hodisa maʼlumotlari, foizlar, tarmoq xususiyatlari, iyerarxik munosabatlar, natijalar va cheklovlar ajratib olingan; ular mustaqil o‘zbekcha o‘quv tuzilmasida qayta tushuntirilgan. Manbada bo‘lmagan tajriba, statistika, portlash ehtimoli yoki model samaradorligi qo‘shilmagan.