Dengiz yuzasi harorati anomaliyasi (Sea Surface Temperature anomaly, SST anomaly) — muayyan joy va oy uchun o‘lchangan dengiz yuzasi haroratining o‘sha oyning klimatologik ma’lumot qiymatidan og‘ishini ifodalovchi iqlim o‘zgaruvchisidir. Ushbu tadqiqot 1901–2020 yillardagi SST anomaliyalarini 60°N–60°S global mintaqasi, tropiklar hamda shimoliy/janubiy o‘rta kengliklar bo‘yicha ajratib, uzoq muddatli trendlar va vaqt masshtabiga bog‘liq o‘zgaruvchanlikning qaysi mintaqaviy tarkibiy qismlar bilan bog‘liqligini o‘rgangan. Asosiy tahlil ERSST-V5 ma’lumotlariga, barqarorlik tekshiruvlari esa HADISST va COBE ma’lumotlar to‘plamlariga asoslangan. Barcha asosiy mintaqaviy qatorlar uchala tahlil davrida ham ijobiy trend ko‘rsatgan; 1971–2020 davridagi qiyaliklar janubiy o‘rta kengliklar bundan mustasno, avvalgi davrlardagidan kattaroq bo‘lgan. Trenddan tozalangan qatorlarda global o‘zgaruvchanlikning yillararo masshtablari eng kuchli tarzda tropik SST bilan, taxminan 0,5–2 yillik va ayrim o‘n yilliklararo masshtablar esa o‘rta kengliklar bilan bog‘langan. Tadqiqot kuzatuvga asoslangan/diagnostik vaqt qatori tahlilidir; mintaqaviy korrelyatsiyalar global isishning sababiy geografik ulushlarini o‘lchamaydi.
Tadqiqotning ikkinchi muhim natijasi metodologiyaga taalluqlidir. Global o‘rtacha SST anomaliyasi qatorini har bir grid nuqtasidagi SST anomaliyasidan ayirish nafaqat uzoq muddatli isishni, balki tropiklardagi ayrim ENSO va past chastotali o‘zgaruvchanlik tarkibiy qismlarini ham kamaytirishi mumkin. Tadqiqotchilar, ayniqsa tropik yillararo va past chastotali o‘zgaruvchanlik o‘rganilayotgan bo‘lsa, mahalliy chiziqli trendni olib tashlash yondashuvi bu signallarni yaxshiroq saqlab qolishi mumkinligini ko‘rsatadilar.
Tadqiqot muammosi: Global o‘rtacha qiymatning o‘zi qanday ma’lumotni yashirishi mumkin?
Global dengiz yuzasi haroratining uzoq muddatli oshishi odatda keng kenglik mintaqasidagi SST anomaliyalarining o‘rtacha qiymati bilan kuzatiladi. Bu yondashuv global o‘zgarishning umumiy yo‘nalishini ko‘rsatish uchun qulay; biroq xuddi shu o‘rtacha qiymatga tropik Tinch okeanidagi ENSO, Atlantikadagi ko‘p o‘n yillik o‘zgaruvchanlik va shimoliy/janubiy o‘rta kenglik tebranishlari kabi turli vaqt masshtablaridagi mintaqaviy iqlim signallari ham kiradi.
Shu sababli manba tadqiqot 60°N–60°S o‘rtachasini ifodalovchi GT qatorini uning tarkibiy qismlariga ajratadi. Maqsad tropiklar va o‘rta kengliklarning global SST anomaliyasi qatoridagi uzoq muddatli ijobiy trendga hamda trenddan tozalangan o‘zgaruvchanlikka qanday hamroh bo‘lishini aniqlashdir. Tadqiqot yangi iqlim atribusiyasi modelini ishlab chiqmaydi; kuzatuv/reconstructed ma’lumotlar to‘plamlaridagi mintaqaviy munosabatlarni diagnostik statistika va to‘lqincha usullari bilan tekshiradi.
Tadqiqotda foydalanilgan mintaqaviy SST qatorlari
| Qisqartma | Hudud | Chegaralar | Ilmiy roli |
|---|---|---|---|
| GT | Global tahlil mintaqasi | 60°N–60°S | Tadqiqotning global o‘rtacha SST anomaliyasi ma’lumoti |
| TT | Tropiklar | 30°N–30°S | Tropik SST o‘zgaruvchanligining global qator bilan munosabati |
| NT | Shimoliy o‘rta kengliklar | 60°N–32°N | Shimoliy o‘rta kenglik SST hissasi |
| ST | Janubiy o‘rta kengliklar | 32°S–60°S | Janubiy o‘rta kenglik SST hissasi |
| NST | Birlashtirilgan o‘rta kengliklar | NT + ST | Shimoliy va janubiy o‘rta kengliklarning birgalikdagi ta’siri |
| TPT | Tropik Tinch okeani | 30°N–30°S; 120°E–80°W | Tropik Tinch okeani o‘zgaruvchanligi |
| TAT | Tropik Atlantika | 30°N–30°S; 78°W–20°E | Tropik Atlantika o‘zgaruvchanligi |
| TIT | Tropik Hind okeani | 30°N–30°S; 30°E–118°E | Tropik Hind okeani o‘zgaruvchanligi |
SST anomaliyasi qanday hosil qilindi?
ERSST-V5 ma’lumotlarining gorizontal aniqligi 2° kenglik × 2° uzunlikdir. Tadqiqotchilar 1901–2020 davrining barchasini ma’lumot sifatida olib, har bir grid nuqtasida har bir kalendar oyi uchun klimatologik SST qiymatini hisoblagan va oylik kuzatuvdan shu klimatologiyani ayirib SST anomaliyalarini hosil qilgan. Keyin yuqoridagi geografik mintaqalarda maydoniy o‘rtacha qiymatlar olinib, mintaqaviy oylik vaqt qatorlari tuzilgan.
Yillik trend tahlili uchun yanvar–dekabr oralig‘idagi o‘n ikki oylik qiymatlarning o‘rtachasi olingan. Shunday qilib, oylik o‘zgaruvchanlikdan alohida ravishda uzoq muddatli qiyalik miqdori uch vaqt oynasida taqqoslangan: 1901–2020, 1901–1970 va 1971–2020.
Trend va iqlim o‘zgaruvchanligi nima uchun bir-biridan ajratildi?
SST vaqt qatori bir paytning o‘zida ham uzoq muddatli trendni, ham oylikdan ko‘p o‘n yillik masshtablargacha bo‘lgan tebranishlarni o‘z ichiga olishi mumkin. Tadqiqotda har bir oylik qatorga chiziqli eng kichik kvadratlar trendi qo‘llangan va bu trend olib tashlangandan keyin qolgan qator RES deb atalgan. Masalan, RES GT — GT qatorining chiziqli trenddan tozalangan ko‘rinishidir.
Bu amal “tashqi majburlashning hammasi olib tashlandi” degani emas. RES qatorlari manba tadqiqotda vaqt masshtabiga bog‘liq ichki/umumiy o‘zgaruvchanlik naqshlarini taqqoslash uchun ishlatilgan statistik qoldiq qatorlardir.
Mann–Kendall va Sen yondashuvi nima uchun ishlatildi?
Mann–Kendall — vaqt qatorida monoton trendning statistik jihatdan ahamiyatli yoki yo‘qligini parametrik taqsimot taxminiga kuchli bog‘liq bo‘lmagan holda baholaydigan tartibga asoslangan testdir. Manba tadqiqot ahamiyatlilik chegarasini 0,05 sifatida qo‘llagan. Sen yondashuvi esa trend qiyaligini hisoblagan va natijalarni °C/o‘n yil birligida taqdim etgan.
Morlet to‘lqinchasi nima uchun ishlatildi?
To‘lqincha tahlili vaqt qatorida muayyan chastota yoki davrlar faqat o‘rtacha hisobda mavjud yoki yo‘qligini emas, balki bu o‘zgaruvchanlik vaqt davomida qaysi davrlarda kuchayganini ham ko‘rsatadi. Tadqiqotda foydalanilgan Morlet ona to‘lqinchasi Gauss qobig‘i bilan modulyatsiyalangan murakkab eksponensial funksiyadir.
\[ e^{i\omega_0\eta}e^{-\eta^2/2} \]
Manbada \(\eta=t/s\) deb ta’riflanadi; \(\omega_0\) o‘lchovsiz chastotani, \(t\) vaqtni va \(s\) to‘lqincha masshtabini ifodalaydi. Formulaning vazifasi vaqt qatorini turli vaqt–masshtab sohalarida tahlil qilishga xizmat qiladigan asosiy to‘lqincha funksiyasini belgilashdir.
Wavelet Power Spectrum (WPS) muayyan vaqt va masshtablardagi dispersiya quvvatini; Global Wavelet Power (GWP) butun vaqt davomida muayyan masshtablardagi umumiy/o‘rtacha quvvat tuzilishini; Wavelet Coherence (WTC) esa ikki vaqt qatorining ayni vaqt–masshtab sohalarida qanchalik uyg‘un o‘zgarishini baholash uchun ishlatilgan.
Tropiklar yoki O‘rta Kengliklar Global SST O‘zgaruvchanligiga Ko‘proq Hissa Qo‘shadimi?
Bitta mintaqa barcha vaqt masshtablarida ustun emas: tadqiqot natijalariga ko‘ra taxminan 0,5–2 yillik global SST o‘zgaruvchanligida birlashtirilgan o‘rta kengliklar (NST), yillararo masshtabda tropiklar (TT), o‘n yilliklararo masshtabda esa ham tropiklar, ham o‘rta kengliklar sezilarli rol ko‘rsatadi; shu sababli “tropiklar har doim ustun” yoki “o‘rta kengliklar har doim ustun” degan yagona umumlashtirish manba tomonidan qo‘llab-quvvatlanmaydi.
ENSO, PDO va AMO bu kontekstda nima uchun muhim?
Tadqiqotning adabiyot doirasida ENSO yillararo tropik okean–atmosfera o‘zgaruvchanligining asosiy namunasidir. PDO va AMO esa uzoqroq vaqt masshtablarida SST anomaliyalarining mintaqaviy taqsimoti va ENSO bilan munosabatlarini o‘zgartira oladigan past chastotali modlar sifatida muhokama qilinadi.
Bu modlarning vaqt masshtablari uzun bo‘lgani uchun 1901–2020 kabi 120 yillik kuzatuv yozuvi, ayniqsa AMOga o‘xshash 70–80 yillik o‘zgaruvchanlik jihatidan faqat cheklangan miqdordagi to‘liq sikllarni o‘z ichiga oladi. Shu sababli uzoq muddatli trend va ko‘p o‘n yillik tabiiy o‘zgaruvchanlikni statistik jihatdan mukammal ajratish mumkin emas.
Tadqiqot Usuli va Natijalari
Asosiy ma’lumotlar to‘plami va barqarorlik tekshiruvi
| Ma’lumotlar to‘plami | Aniqlik | Tadqiqotdagi roli |
|---|---|---|
| ERSST-V5 | 2° × 2° | Asosiy tahlil va barcha batafsil wavelet/cross-wavelet natijalari |
| HADISST | 1° × 1° | Trend va qoldiq qator munosabatlarining barqarorlik tekshiruvi |
| COBE SST | 1° × 1° | Trend va qoldiq qator munosabatlarining ikkinchi mustaqil barqarorlik tekshiruvi |
HADISST va COBE grid markazlari ERSSTdan farq qilgani sababli mintaqa chegaralari yarim darajaga surib tuzilgan. Biroq tahlil mantig‘i o‘zgartirilmagan. Asosiy natijalarning uchta mustaqil SST ma’lumotlar to‘plamida o‘xshash yo‘nalishda paydo bo‘lishi natijalar faqat ERSSTga xos ma’lumotlar to‘plami xususiyatiga bog‘liq emasligini qo‘llab-quvvatlaydi.
Uch davrdagi SST trendlari
Quyidagi qiymatlar manba Table I ning mustaqil Verianla tartibidir. Barcha kataklarda birlik °C/o‘n yil. Manba har bir ma’lumotlar to‘plami va davr uchun ko‘rsatilgan trendlar Mann–Kendall testida 0,05 darajada ahamiyatli ekanini bildiradi.
| Qator | ERSST | HADISST | COBE | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1901–2020 | 1901–1970 | 1971–2020 | 1901–2020 | 1901–1970 | 1971–2020 | 1901–2020 | 1901–1970 | 1971–2020 | |
| GT | 0,0799 | 0,0633 | 0,1210 | 0,0605 | 0,0591 | 0,0956 | 0,0633 | 0,0572 | 0,1028 |
| TT | 0,0821 | 0,0617 | 0,1312 | 0,0549 | 0,0412 | 0,1101 | 0,0637 | 0,0478 | 0,1136 |
| NT | 0,0722 | 0,0832 | 0,2150 | 0,0693 | 0,0874 | 0,1786 | 0,0759 | 0,1040 | 0,1750 |
| ST | 0,0804 | 0,0556 | 0,0501 | 0,0637 | 0,0734 | 0,0295 | 0,0589 | 0,0551 | 0,0486 |
| NST | 0,0785 | 0,0680 | 0,1109 | 0,0661 | 0,0767 | 0,0834 | 0,0637 | 0,0698 | 0,0906 |
| TPT | 0,0740 | 0,0547 | 0,1310 | 0,0435 | 0,0304 | 0,1013 | 0,0541 | 0,0441 | 0,1099 |
| TAT | 0,0979 | 0,1009 | 0,1417 | 0,0708 | 0,0838 | 0,1215 | 0,0803 | 0,0790 | 0,1208 |
| TIT | 0,0855 | 0,0357 | 0,1520 | 0,0675 | 0,0279 | 0,1280 | 0,0698 | 0,0271 | 0,1368 |
Yaqin davrdagi qiyalik oshishi
ERSST asosiy ma’lumotlar to‘plamida GT qiyaligi 1901–1970 yillarda 0,0633 °C/o‘n yildan 1971–2020 yillarda 0,1210 °C/o‘n yilga oshgan. Xuddi shu davr taqqosida TT 0,0617 dan 0,1312 ga, NT 0,0832 dan 0,2150 ga va NST 0,0680 dan 0,1109 °C/o‘n yilga oshgan.
ST qatori umumiy naqshdan istisno: ERSSTda 1901–1970 qiyaligi 0,0556 bo‘lsa, 1971–2020 da 0,0501 °C/o‘n yil. HADISST va COBE ham xuddi shu sifat naqshini ko‘rsatadi. Shu sababli tadqiqot “barcha okean mintaqalarida yaqin davrdagi isish qiyaligi bir xil darajada tezlashdi” degan xulosani qo‘llab-quvvatlamaydi.
Tropik okean sektorlarida isish bir xil bo‘ldimi?
Yo‘q. ERSSTda 1901–2020 davrida eng katta tropik qiyalik TATda 0,0979 °C/o‘n yil, undan keyin TITda 0,0855 va TPTda 0,0740. 1971–2020 davrida tartib o‘zgargan; TIT 0,1520, TAT 0,1417 va TPT 0,1310 °C/o‘n yil bo‘lgan. Demak, qaysi tropik havza kattaroq trend ko‘rsatishi tanlangan tahlil davriga bog‘liq.
Qoldiq qatorlar orasidagi korrelyatsiyalar
| Ma’lumotlar to‘plami | RES TT | RES NT | RES ST | RES NST | RES TPT | RES TAT | RES TIT |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ERSST | 0,89 | 0,46 | 0,37 | 0,65 | 0,81 | 0,66 | 0,73 |
| HADISST | 0,87 | 0,47 | 0,33 | 0,57 | 0,79 | 0,71 | 0,69 |
| COBE | 0,87 | 0,46 | 0,42 | 0,61 | 0,78 | 0,64 | 0,64 |
Manba Table II barcha korrelyatsiyalar %95 ishonch darajasida ahamiyatli ekanini bildiradi. Uchala ma’lumotlar to‘plamida ham eng yuqori mintaqaviy munosabat RES GT va RES TT o‘rtasida. Tropik quyi havzalar ichida RES TPTning RES GT bilan korrelyatsiyasi eng yuqori: ERSSTda 0,81, HADISSTda 0,79 va COBEda 0,78.
Korrelyatsiya xaritalarida RES GT va RES TT uchun o‘xshash fazoviy naqshlar ko‘rinadi. Aniq ijobiy munosabatlar tropik Hind okeani, tropik Tinch okeani, tropik Shimoliy Atlantika, ekvatorial Atlantika va ayrim Tinch okeani mintaqalarida paydo bo‘ladi. RES NT va RES ST xaritalari esa tegishli yarimsharning o‘rta kengliklarida kuchliroq munosabat ko‘rsatadi.
Korrelyatsiya ahamiyatliligi qanday baholandi?
Korrelyatsiya koeffitsiyentlarining statistik ahamiyatliligi Student t-testi bilan 0,05 darajada baholangan. Manba qatorlar filtrlanmagani sababli 120 yillik yozuv uzunligini erkinlik darajasi yondashuvida qo‘llaganini ochiq bildiradi. Verianla bu hisobot tanlovini o‘zgartirmasdan yetkazadi.
To‘lqincha tahlilining asosiy natijalari
| Qator | Ajralib turadigan vaqt masshtabi | Manba talqini |
|---|---|---|
| RES GT | Taxminan 85 yil; shuningdek taxminan 20 yillik ikkilamchi cho‘qqi | 85 yillik GWP cho‘qqisi ahamiyatli; ko‘p o‘n yillik o‘zgaruvchanlik bilan bog‘liq |
| RES TT | 1,1–5 yil oralig‘ida taxminan 3,5 yillik ahamiyatli cho‘qqi | Qisman ENSO bilan bog‘liq yillararo tropik SST o‘zgaruvchanligi |
| RES NT | Taxminan 85 yil | Aniq ko‘p o‘n yillik tuzilma; manba AMO izi bilan bog‘laydi |
| RES ST | Taxminan 85 yil va taxminan 36 yil | Ko‘p o‘n yillik va o‘n yilliklararo tarkibiy qismlar |
| RES NST | Taxminan 1, 20, 36 va 85 yil | O‘rta kengliklar bir nechta vaqt masshtablarida GT o‘zgaruvchanligiga hamroh bo‘ladi |
RES GTning taxminan 85 yillik global wavelet power cho‘qqisi kattaligi taxminan 1,1 °C², RES TTning shu masshtabdagi cho‘qqisi kattaligi taxminan 1,5 °C² deb beriladi. RES NT va RES STdagi taxminan 85 yillik GWP cho‘qqilari mos ravishda taxminan 17 °C² va 1,5 °C²; RES STdagi taxminan 36 yillik cho‘qqi taxminan 1,7 °C². RES NSTdagi taxminan 85 yillik cho‘qqi taxminan 0,75 °C².
Bu kattaliklar qatorlarning turli fazoviy o‘rtachalari va dispersiya tuzilmalariga tegishli; ularni o‘zaro oddiy tarzda “X mintaqa Y mintaqadan shuncha muhimroq” nisbatiga aylantirish mumkin emas.
Cross-wavelet tahlili nima qo‘shdi?
RES GT–RES TT va RES GT–RES NST juftliklarining cross-wavelet tahlili tropiklar va o‘rta kengliklarning global qatorga qo‘shadigan hissalari vaqt masshtabiga qarab bir-birini to‘ldirishini ko‘rsatadi. GT va TT o‘rtasida 0,5–1 yillik masshtabda koherentlik past, 2–8 yillik yillararo masshtabda esa yuqori koherentlik sohalari kuzatiladi.
GT va NST o‘rtasida 0,5–2 yillik va o‘n yilliklararo masshtablarda aniq munosabatlar mavjud; ayniqsa taxminan 18–21 va 30–39 yillik masshtablarda yuqori koherentlik seziladi. Yuqori koherentlik kuzatiladigan ko‘plab vaqt–chastota sohalarida faza farqi nolga yaqin; bu ikki qator ushbu masshtablarda birgalikda tebranishini ko‘rsatadi.
Global O‘rtacha SST Qatorini Olib Tashlash Nima Uchun Tropik Iqlim Signalini Zaiflashtirishi Mumkin?
GT qatorining o‘zi ENSO va past chastotali tropik o‘zgaruvchanlikning bir qismini o‘z ichiga olgani uchun, har bir grid nuqtasidagi SST anomaliyasidan GTni regressiya bilan olib tashlash nafaqat umumiy uzoq muddatli trendni, balki xuddi shu tropik signalning bir qismini ham yo‘qotishi mumkin; Figure 10 dagi dispersiya nisbatlari, ayniqsa tropik mintaqalarda, bu yo‘qotish mahalliy chiziqli detrend yondashuvidan farq qilishini ko‘rsatgani sababli, tadqiqot ENSO yoki tropik past chastotali o‘zgaruvchanlik nishonga olinsa, mahalliy trendni chiqarish bu o‘zgaruvchanlikni yaxshiroq saqlashi mumkinligini bildiradi.
Figure 10 nimani taqqoslaydi?
Figure 10 ikki alohida amaldan keyin qolgan SST dispersiyasining asl umumiy dispersiyaga nisbatini taqqoslaydi. Birinchi xarita har bir grid nuqtasida chiziqli trend olib tashlangan DT/TOT nisbatini, ikkinchi xarita esa GT chiziqli regressiya bilan chiqarib tashlangan LREG/TOT nisbatini ko‘rsatadi.
Har ikkala yondashuvda ham eng past nisbatlar g‘arbiy tropik Atlantika, g‘arbiy tropik Tinch okeani va Hind okeanining shimoliy hamda janubiy qismlarida topilgan. LREG/TOT usuli ayrim subtropik o‘rta kenglik mintaqalarida yuqori dispersiya foizlarini saqlab qolsa, sharqiy ekvatorial Tinch okeanidagi nisbat DT/TOT yondashuviga nisbatan ko‘proq kamayadi. Bu mintaqa ENSO o‘zgaruvchanligining markazlaridan biri bo‘lgani uchun usul tanlovi ilmiy savolning o‘ziga ta’sir qilishi mumkin.
Manba shakllarining ilmiy vazifasi
| Shakl | Mazmun | Asosiy vazifa |
|---|---|---|
| Figure 1 | GT, TT, NT, ST va NST SST anomaliyasi vaqt qatorlari | 1901–2020 mintaqaviy uzoq muddatli o‘zgarishni ko‘rsatish |
| Figure 2 | TPT, TAT va TIT vaqt qatorlari | Tropik okean havzalarining turli tendensiyalarini ko‘rsatish |
| Figure 3 | RES GT, RES TT, RES NT, RES ST, RES NST | Chiziqli trend olib tashlangandan keyingi o‘zgaruvchanlikni ko‘rsatish |
| Figure 4 | RES TPT, RES TAT, RES TIT | Tropik havzalarning qoldiq o‘zgaruvchanligini taqqoslash |
| Figure 5 | RES qatorlari va SST anomaliyalari o‘rtasidagi korrelyatsiya xaritalari | Fazoviy munosabat naqshlarini ko‘rsatish |
| Figure 6 | RES GT va RES TT uchun WPS/GWP | Global va tropik vaqt masshtablarini ajratish |
| Figure 7 | RES NT, RES ST va RES NST uchun WPS/GWP | O‘rta kengliklarning ko‘p o‘n yillik va o‘n yilliklararo tuzilishini ko‘rsatish |
| Figure 8 | RES GT–RES TT wavelet coherence va faza | Tropik hissaning vaqt–masshtabga bog‘liqligini ko‘rsatish |
| Figure 9 | RES GT–RES NST wavelet coherence va faza | O‘rta kenglik hissasining to‘ldiruvchi vaqt masshtablarini ko‘rsatish |
| Figure 10 | DT/TOT va LREG/TOT dispersiya nisbatlari | Trendni olib tashlash usullari mintaqaviy dispersiyani turlicha saqlashini ko‘rsatish |
Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar
- 1901–2020 davrida o‘rganilgan SST qatorlarida uzoq muddatli ijobiy trend mavjud.
- 1971–2020 davridagi qiyaliklar, janubiy o‘rta kengliklar bundan mustasno, avvalgi tahlil davrlaridagidan umuman kattaroq.
- Bu yaqin davrdagi qiyalik oshishi ERSST, HADISST va COBE ma’lumotlar to‘plamlarida bir xil asosiy naqshni ko‘rsatadi.
- Trenddan tozalangan global SST anomaliyasi o‘zgaruvchanligi tropik SST o‘zgaruvchanligi bilan kuchli bog‘langan.
- Tropik Tinch okeani o‘rganilgan tropik havzalar ichida global qoldiq SST o‘zgaruvchanligi bilan eng kuchli korrelyatsiyani ko‘rsatadi.
- Tropiklar yillararo o‘zgaruvchanlikda sezilarli rol o‘ynasa, o‘rta kengliklar qisqa va ayrim o‘n yilliklararo/ko‘p o‘n yillik masshtablarda muhim hissa qo‘shadi.
- GTni SST maydonidan olib tashlash va har bir grid nuqtasini mahalliy ravishda detrend qilish bir xil o‘zgaruvchanlikni saqlamaydi.
Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar
- Tadqiqot tropiklar yoki o‘rta kengliklar antropogen global isishning sababiy jihatdan muayyan foizi uchun javobgar ekanini hisoblamaydi.
- Korrelyatsiya koeffitsiyentlari fizik sababiylikning dalili emas.
- Wavelet coherence o‘z-o‘zidan bir mintaqa boshqasini fizik jihatdan majburlayotganini ko‘rsatmaydi.
- 85 yillik quvvat cho‘qqisi faqat AMO sababli ekani eksperimental jihatdan isbotlanmagan; manba buni AMO ta’siri bilan bog‘lovchi talqin sifatida taqdim etadi.
- Tadqiqot qutb mintaqalarini bevosita tahlil qilmaydi; asosiy GT maydoni 60°N–60°S bilan cheklangan.
- 1901–2020 yozuv uzunligi juda uzoq davrli iqlim modlarining ko‘plab mustaqil sikllarini o‘z ichiga olmaydi.
Metodologik talqin cheklovlari
Tadqiqot ma’lumotlari uzoq kuzatuv/reconstructed SST yozuvlariga asoslangan bo‘lsa-da, ayniqsa 50–80 yillik past chastotali iqlim o‘zgaruvchanligi nuqtayi nazaridan 120 yillik yozuv cheklangan. Ko‘p o‘n yillik signallar uchun faqat oz sonli mustaqil sikllar mavjudligi ichki o‘zgaruvchanlik va uzoq muddatli tashqi majburlash tarkibiy qismlarini ishonchli ajratishni qiyinlashtiradi.
Ikkinchi cheklov — chiziqli detrending amali fizik iqlim modeli emasligidir. Chiziqli trendni olib tashlash tashqi majburlashning barchasini mukammal izolyatsiya qiladi degani emas. Xuddi shuningdek, GTni regressiya bilan olib tashlash ham faqat global isish tarkibiy qismini yo‘qotmaydi; GT qatorida mavjud bo‘lgan mintaqaviy tabiiy o‘zgaruvchanlikning bir qismini ham olib tashlashi mumkin.
Uchinchi cheklov geografik ta’rifdir. Global qator bu yerda qutb mintaqalaridagi dengiz muzining ta’sirlaridan qochish maqsadida 60°N–60°S mintaqasi orqali aniqlangan. Shuning uchun maqoladagi “global” GT butun Yer okean sathining qutblar ham kiradigan to‘liq o‘rtachasi emas.
Manbada mustaqil “Conclusions” bo‘limi mavjud emas. Yakuniy ilmiy xulosalar Discussion bo‘limining oxirida berilgan; shu sababli Verianla xulosa bayonini alohida manba xulosa bo‘limi mavjuddek qayta belgilamagan.
Manba va Usul Haqida Izoh
Asl tadqiqot: The long-term global sea surface temperature anomalies: the role of tropics and midlatitudes
Mualliflar: Mary T. Kayano; Rita V. Andreoli; Wilmar L. Cerón; Marília H. Shimizu; Rodrigo A.F. Souza; Leonardo C.M. Jimenez; Itamara P. Souza; Wallace Cevalho.
Mas’ul muallif: Mary Toshie Kayano.
Muassasalar: Universidade do Estado do Amazonas, Escola Superior de Tecnologia; Instituto Nacional de Pesquisas Espaciais, Coordenação Geral de Ciências da Terra; Universidad del Valle, Departamento de Geografía, Facultad de Humanidades; Universidade Federal Fluminense; Universidade do Estado do Amazonas / Instituto Nacional de Pesquisas da Amazônia, Programa de Pós-Graduação em Clima e Ambiente.
Jurnal: Anais da Academia Brasileira de Ciências / Annals of the Brazilian Academy of Sciences.
Nashriyot: Academia Brasileira de Ciências.
Platforma: SciELO.
Soha: Geosciences.
Jild / son / maqola raqami: 98(1), e20240209.
DOI: 10.1590/0001-3765202620240209.
Nashr sanasi: 20 aprel 2026.
Maqola vaqt jadvali: 5 mart 2024 da qabul qilingan; 15 sentabr 2025 da nashrga qabul qilingan.
Handling Editor: José Marengo Orsini.
Taqriz: Jurnal bir tomonlama ko‘r taqrizlashdan foydalanadi.
Litsenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).
Manba turi: Kuzatuv/reconstructed SST ma’lumotlariga asoslangan diagnostik klimatologiya va vaqt qatori tahlili.
Asosiy ma’lumot: ERSST-V5; 1901–2020; oylik; asosiy grid aniqligi 2° × 2°.
Barqarorlik ma’lumotlar to‘plamlari: HADISST va COBE SST.
Asosiy usullar: oylik klimatologiya va SST anomaliyasini yaratish; yillik o‘rtacha; Mann–Kendall trend testi; Sen trend qiyaligi; chiziqli eng kichik kvadratlar detrending; korrelyatsiya xaritalari; Student t ahamiyatlilik testi; Morlet wavelet power spectrum; global wavelet power; cross-wavelet coherence va faza tahlili; dispersiya nisbati xaritalari.
Trend ahamiyatlilik chegarasi: p<0,05.
Wavelet vizual ahamiyatlilik darajalari: WPSda manba shakllarida 0,1; GWPda 0,1 va 0,05 darajalari ko‘rsatilgan.
Moliyalashtirish: Universidade do Estado do Amazonas Senior Visitor Researcher Grant; CNPq 308435/2022-2; Universidad del Valle; CAPES Finance Code 001; FAPEAM Edital N.001/2023-UNIVERSAL, Process 01.02.016301.04310/2023-31; SEDECTI va Amazonas State Government; shuningdek UEA ordinance 648/2023-GR/UEA doirasida qisman yordamlar qayd etilgan.
Ma’lumotlarning mavjudligi: ERSST va COBE ma’lumotlari NOAAning ommaga ochiq manbalaridan, HADISST ma’lumotlari Hadley Centrening ommaga ochiq ma’lumot manbasidan olingan.
Etika kengashi: Tadqiqot ommaga ochiq iqlim ma’lumotlarining statistik tahlilidir; PDFda inson/hayvon tadqiqotiga oid alohida etika kengashi bo‘limi mavjud emas.
Manfaatlar to‘qnashuvi: PDFning e’lon qilingan yakuniy bayonotlarida alohida manfaatlar to‘qnashuvi bo‘limi aniqlanmagan; uning yo‘qligi taxmin asosida kengaytirilmagan.
Muallif hissalari: Mary T. Kayano; supervision, conceptualization, methodology, software, validation, formal analysis, investigation, data curation, visualization, original draft va review/editing. Rita V. Andreoli; methodology, software, formal analysis, investigation, data curation, funding acquisition, visualization va review/editing. Wilmar L. Cerón; methodology, software, formal analysis, investigation, data curation va review/editing. Marília H. Shimizu va Rodrigo A.F. Souza; formal analysis, investigation, data curation va draft reviewing. Leonardo C.M. Jimenez; data curation, formal analysis, investigation va review/editing. Itamara P. Souza va Wallace Cevalho; data curation, formal analysis va investigation. Barcha mualliflar e’lon qilingan versiyani o‘qib tasdiqlagan.
Asosiy talqin cheklovi: Tadqiqot mintaqaviy SST qatorlarining global SST anomaliyasi bilan trend va o‘zgaruvchanlik munosabatini tavsiflaydi; korrelyatsiya va wavelet coherence natijalari fizik sababiylik yoki antropogen isishning mintaqaviy sababiy foizi sifatida talqin qilinmaydi.
Izoh qoldiring
E-pochta manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy maydonlar * bilan belgilangan