Dəniz səthi temperaturu anomaliyası (Sea Surface Temperature anomaly, SST anomaly), müəyyən bir yer və ay üçün ölçülmüş dəniz səthi temperaturunun həmin ayın klimatoloji istinad dəyərindən yayınmasını ifadə edən iqlim dəyişənidir. Bu tədqiqat 1901–2020-ci illər arasındakı SST anomaliyalarını 60°N–60°S qlobal zolağı ilə tropiklər və şimal/cənub orta enlikləri arasında ayıraraq uzunmüddətli trendlərin və zaman miqyasından asılı dəyişkənliyin hansı regional komponentlərlə əlaqəli olduğunu araşdırmışdır. Əsas analiz ERSST-V5 məlumatlarına, dayanıqlılıq yoxlamaları isə HADISST və COBE məlumat dəstlərinə əsaslanmışdır. Bütün əsas regional sıralar üç analiz dövrünün hamısında müsbət trend göstərmiş; 1971–2020 dövründəki meyllər cənub orta enlikləri istisna olmaqla əvvəlki dövrlərdən daha böyük olmuşdur. Trenddən təmizlənmiş sıralarda qlobal dəyişkənliyin illərarası miqyasları ən güclü şəkildə tropik SST ilə, təxminən 0,5–2 illik və bəzi onilliklərarası miqyasları isə orta enliklərlə əlaqəlidir. Tədqiqat müşahidəvi/diaqnostik zaman sırası analizidir; regional korrelyasiyalar qlobal istiləşmənin səbəb-nəticə baxımından coğrafi paylarını ölçmür.

Tədqiqatın ikinci mühüm nəticəsi metodologiya ilə bağlıdır. Qlobal orta SST anomaliyası sırasını hər bir şəbəkə nöqtəsindəki SST anomaliyasından çıxmaq yalnız sekulyar istiləşməni deyil, tropiklərdəki bəzi ENSO və aşağı tezlikli dəyişkənlik komponentlərini də azalda bilər. Tədqiqatçılar göstərirlər ki, xüsusilə tropik illərarası və aşağı tezlikli dəyişkənlik araşdırılacaqsa, yerli xətti trendin çıxarılması yanaşması bu siqnalları daha yaxşı qoruya bilər.

Tədqiqat problemi: Qlobal orta göstərici təkbaşına hansı məlumatı gizlədə bilər?

Qlobal dəniz səthi temperaturundakı uzunmüddətli artım adətən geniş enlik zolağındakı SST anomaliyalarının ortalaması ilə izlənir. Bu yanaşma qlobal dəyişmənin ümumi istiqamətini göstərmək üçün faydalıdır; lakin eyni ortalamaya tropik Sakit okeandakı ENSO, Atlantikdəki çoxonillik dəyişkənlik və şimal/cənub orta enlik rəqsləri kimi müxtəlif zaman miqyaslı regional iqlim siqnalları da daxildir.

Mənbə tədqiqat buna görə 60°N–60°S ortalaması olan GT sırasını komponentlərinə ayırır. Məqsəd tropiklərin və orta enliklərin qlobal SST anomaliyası sırasındakı uzunmüddətli müsbət trend və trenddən təmizlənmiş dəyişkənliklə necə birlikdə dəyişdiyini müəyyən etməkdir. Tədqiqat yeni iqlim atribusiya modeli hazırlamır; müşahidəvi/reconstructed məlumat dəstlərindəki regional əlaqələri diaqnostik statistika və dalğacıq üsulları ilə araşdırır.

Tədqiqatda istifadə olunan regional SST sıraları

SST anomaliyası necə yaradıldı?

ERSST-V5 məlumatlarının üfüqi ayırdetmə qabiliyyəti 2° enlik × 2° uzunluqdur. Tədqiqatçılar 1901–2020 dövrünün tamamını istinad götürərək hər şəbəkə nöqtəsində hər təqvim ayı üçün klimatoloji SST dəyərini hesablamış və aylıq müşahidədən bu klimatologiyanı çıxaraq SST anomaliyalarını yaratmışlar. Daha sonra yuxarıdakı coğrafi zolaqlarda sahə ortalamaları alınaraq regional aylıq zaman sıraları əldə edilmişdir.

İllik trend analizi üçün yanvar–dekabr arasındakı on iki aylıq dəyərin ortalaması götürülmüşdür. Beləliklə, aylıq dəyişkənlikdən ayrıca olaraq uzunmüddətli meylin böyüklüyü üç zaman pəncərəsində müqayisə edilmişdir: 1901–2020, 1901–1970 və 1971–2020.

Trend ilə iqlim dəyişkənliyi niyə bir-birindən ayrıldı?

Bir SST zaman sırası eyni vaxtda həm uzunmüddətli meyli, həm də aylıqdan çoxonillik miqyaslara qədər rəqsləri ehtiva edə bilər. Tədqiqatda hər aylıq sıraya xətti ən kiçik kvadratlar trendi tətbiq edilmiş və bu trend çıxarıldıqdan sonra qalan sıra RES adlandırılmışdır. Məsələn, RES GT, GT sırasının xətti trenddən təmizlənmiş formasıdır.

Bu əməliyyat “xarici məcburetmənin hamısı çıxarıldı” demək deyil. RES sıraları mənbə tədqiqatda zaman miqyasından asılı daxili/ortaq dəyişkənlik nümunələrini müqayisə etmək üçün istifadə olunan statistik qalıq sıralarıdır.

Mann–Kendall və Sen yanaşması nə üçün istifadə edildi?

Mann–Kendall zaman sırasında monoton trendin statistik baxımdan əhəmiyyətli olub-olmadığını parametrik paylanma fərziyyəsindən güclü asılılıq olmadan qiymətləndirən sıralamaya əsaslanan testdir. Mənbə tədqiqat əhəmiyyətlilik həddini 0,05 kimi istifadə etmişdir. Sen yanaşması isə trendin meylini hesablamış və nəticələri °C/on il vahidi ilə təqdim etmişdir.

Morlet dalğacığı niyə istifadə edildi?

Dalğacıq analizi zaman sırasında müəyyən tezlik və ya dövrlərin yalnız orta hesabla mövcud olub-olmadığını deyil, bu dəyişkənliyin zaman ərzində hansı dövrlərdə gücləndiyini də göstərir. Tədqiqatda istifadə edilən Morlet ana dalğacığı Qauss örtüyü ilə modulyasiya olunmuş kompleks eksponensial funksiyadır.

\[ e^{i\omega_0\eta}e^{-\eta^2/2} \]

Mənbədə \(\eta=t/s\) kimi müəyyən edilir; \(\omega_0\) ölçüsüz tezliyi, \(t\) zamanı və \(s\) dalğacıq miqyasını təmsil edir. Formulun vəzifəsi zaman sırasını müxtəlif zaman–miqyas sahələrində təhlil etməyə yarayan əsas dalğacıq funksiyasını müəyyən etməkdir.

Wavelet Power Spectrum (WPS) müəyyən zaman və miqyaslardakı variasiya gücünü; Global Wavelet Power (GWP) bütün zaman boyunca müəyyən miqyaslardakı ümumi/orta güc strukturunu; Wavelet Coherence (WTC) isə iki zaman sırasının eyni zaman–miqyas sahələrində nə dərəcədə uyğun dəyişdiyini qiymətləndirmək üçün istifadə edilmişdir.

Tropiklər, yoxsa Orta Enliklər Qlobal SST Dəyişkənliyinə Daha Çox Töhfə Verir?

Heç bir region bütün zaman miqyaslarında dominant deyil: tədqiqatın nəticələrinə görə təxminən 0,5–2 illik qlobal SST dəyişkənliyində birləşmiş orta enliklər (NST), illərarası miqyasda tropiklər (TT), onilliklərarası miqyasda isə həm tropiklər, həm də orta enliklər nəzərəçarpan rol göstərir; buna görə “tropiklər həmişə dominantdır” və ya “orta enliklər həmişə dominantdır” kimi vahid ümumiləşdirmə mənbə tərəfindən dəstəklənmir.

ENSO, PDO və AMO bu kontekstdə niyə vacibdir?

Tədqiqatın ədəbiyyat çərçivəsində ENSO illərarası tropik okean–atmosfer dəyişkənliyinin əsas nümunəsidir. PDO və AMO isə daha uzun zaman miqyaslarında SST anomaliyalarının regional paylanmasını və ENSO ilə əlaqələrini dəyişə bilən aşağı tezlikli modlar kimi müzakirə olunur.

Bu modların zaman miqyasları uzun olduğuna görə 1901–2020 kimi 120 illik müşahidə qeydi, xüsusilə AMO kimi 70–80 illik dəyişkənlik baxımından yalnız məhdud sayda tam dövr ehtiva edir. Buna görə uzunmüddətli trend ilə çoxonillik təbii dəyişkənliyi statistik baxımdan bir-birindən qüsursuz ayırmaq mümkün deyil.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Əsas məlumat dəsti və dayanıqlılıq yoxlaması

HADISST və COBE şəbəkə mərkəzləri ERSST-dən fərqli olduğuna görə zolaq sərhədləri yarım dərəcə sürüşdürülərək yaradılmışdır. Lakin analiz məntiqi dəyişdirilməmişdir. Əsas nəticələrin üç müstəqil SST məlumat dəstində oxşar istiqamətdə ortaya çıxması nəticələrin yalnız ERSST-yə xas məlumat dəsti xüsusiyyətinə əsaslanmadığını dəstəkləyir.

Üç dövrdə SST trendləri

Aşağıdakı dəyərlər mənbə Table I-in müstəqil Verianla tərtibatıdır. Bütün xanalar üçün vahid °C/on il-dir. Mənbə hər məlumat dəsti və dövr üçün göstərilən trendlərin Mann–Kendall testində 0,05 səviyyəsində əhəmiyyətli olduğunu bildirir.

Yaxın dövrdə meyl artımı

ERSST əsas məlumat dəstində GT meyli 1901–1970-ci illərdə 0,0633 °C/on ildən 1971–2020-ci illərdə 0,1210 °C/on ilə yüksəlmişdir. Eyni dövr müqayisəsində TT 0,0617-dən 0,1312-yə, NT 0,0832-dən 0,2150-yə və NST 0,0680-dən 0,1109 °C/on ilə yüksəlmişdir.

ST sırası ümumi nümunənin istisnasıdır: ERSST-də 1901–1970 meyli 0,0556 olduğu halda 1971–2020-də 0,0501 °C/on ildir. HADISST və COBE də eyni keyfiyyət nümunəsini göstərir. Buna görə tədqiqat “bütün okean regionlarında yaxın dövr istiləşmə meyli eyni ölçüdə sürətlənmişdir” nəticəsini dəstəkləmir.

Tropik okean sektorları eyni şəkildə istiləşdimi?

Xeyr. ERSST-də 1901–2020 dövründə ən böyük tropik meyl TAT-da 0,0979 °C/on il, ardınca TIT-də 0,0855 və TPT-də 0,0740-dır. 1971–2020 dövründə sıralama dəyişmiş; TIT 0,1520, TAT 0,1417 və TPT 0,1310 °C/on il olmuşdur. Beləliklə, hansı tropik hövzənin daha böyük trend göstərməsi seçilən analiz dövründən asılıdır.

Qalıq sıralar arasındakı korrelyasiyalar

Mənbə Table II bütün korrelyasiyaların %95 etibar səviyyəsində əhəmiyyətli olduğunu bildirir. Üç məlumat dəstinin hamısında ən yüksək regional əlaqə RES GT ilə RES TT arasındadır. Tropik alt hövzalar daxilində RES TPT-nin RES GT ilə korrelyasiyası ən yüksəkdir: ERSST-də 0,81, HADISST-də 0,79 və COBE-də 0,78.

Korrelyasiya xəritələrində RES GT ilə RES TT üçün oxşar məkan nümunələri görünür. Aydın müsbət əlaqələr tropik Hind okeanı, tropik Sakit okean, tropik Şimali Atlantik, ekvatorial Atlantik və bəzi Sakit okean regionlarında ortaya çıxır. RES NT və RES ST xəritələri isə müvafiq yarımkürənin orta enliklərində daha güclü əlaqə göstərir.

Korrelyasiyanın əhəmiyyətliliyi necə qiymətləndirildi?

Korrelyasiya əmsallarının statistik əhəmiyyətliliyi Student t-testi ilə 0,05 səviyyəsində qiymətləndirilmişdir. Mənbə sıralar filtrlənmədiyi üçün 120 illik qeyd uzunluğunu sərbəstlik dərəcəsi yanaşmasında istifadə etdiyini açıq şəkildə bildirir. Verianla bu hesabat seçimini dəyişdirmədən təqdim edir.

Dalğacıq analizinin əsas nəticələri

RES GT-nin təxminən 85 illik global wavelet power pikinin böyüklüyü təxminən 1,1 °C², RES TT-nin eyni miqyasdakı pikinin böyüklüyü təxminən 1,5 °C² kimi verilir. RES NT və RES ST-dəki təxminən 85 illik GWP pikləri müvafiq olaraq təxminən 17 °C² və 1,5 °C²; RES ST-dəki təxminən 36 illik pik təxminən 1,7 °C²-dir. RES NST-dəki təxminən 85 illik pik təxminən 0,75 °C²-dir.

Bu böyüklüklər sıraların fərqli məkan ortalamalarına və variasiya strukturlarına aiddir; onları bir-biri ilə sadə şəkildə “X regionu Y regionundan bu qədər daha vacibdir” nisbətinə çevirmək olmaz.

Cross-wavelet analizi nə əlavə etdi?

RES GT–RES TT və RES GT–RES NST cütlərinin cross-wavelet analizi tropiklərlə orta enliklərin qlobal sıraya töhfələrinin zaman miqyasına görə bir-birini tamamladığını göstərir. GT ilə TT arasında 0,5–1 illik miqyasda koherentlik aşağıdır, 2–8 illik illərarası miqyasda isə yüksək koherentlik sahələri görünür.

GT ilə NST arasında 0,5–2 illik və onilliklərarası miqyasda aydın əlaqələr mövcuddur; xüsusilə təxminən 18–21 və 30–39 illik miqyaslarda yüksək koherentlik nəzərə çarpır. Yüksək koherentlik müşahidə olunan bir çox zaman–tezlik sahəsində faza fərqi sıfıra yaxındır; bu, iki sıranın həmin miqyaslarda birlikdə rəqs etdiyini göstərir.

Qlobal Orta SST Sırasını Çıxarmaq Niyə Tropik İqlim Siqnalını Zəiflədə Bilər?

GT sırasının özü ENSO və aşağı tezlikli tropik dəyişkənliyin bir hissəsini ehtiva etdiyinə görə hər şəbəkə nöqtəsindəki SST anomaliyasından GT-ni reqressiya ilə çıxarmaq yalnız sekulyar ortaq meyli deyil, eyni tropik siqnalın bir hissəsini də aradan qaldıra bilər; Figure 10-dakı variasiya nisbətləri xüsusilə tropik regionlarda bu itkinin yerli xətti detrend yanaşmasından fərqli olduğunu göstərdiyinə görə tədqiqat ENSO və ya tropik aşağı tezlikli dəyişkənlik hədəflənirsə, yerli trendin çıxarılmasının bu dəyişkənliyi daha yaxşı qoruya biləcəyini bildirir.

Figure 10 nəyi müqayisə edir?

Figure 10 iki ayrı əməliyyatdan sonra qalan SST variasiyasının ilkin ümumi variasiyaya nisbətini müqayisə edir. Birinci xəritə hər şəbəkə nöqtəsində xətti trendin çıxarıldığı DT/TOT nisbətini, ikinci xəritə isə GT-nin xətti reqressiya ilə aradan qaldırıldığı LREG/TOT nisbətini göstərir.

Hər iki yanaşmada ən aşağı nisbətlər qərbi tropik Atlantik, qərbi tropik Sakit okean və Hind okeanının şimal və cənub hissələrində aşkar edilmişdir. LREG/TOT üsulu bəzi subtropik orta enlik regionlarında yüksək variasiya faizlərini qoruyarkən, şərqi ekvatorial Sakit okeandakı nisbət DT/TOT yanaşmasına nisbətən daha çox azalır. Bu region ENSO dəyişkənliyinin mərkəzlərindən biri olduğuna görə üsul seçimi elmi sualın özünə təsir edə bilər.

Mənbə şəkillərinin elmi funksiyası

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• 1901–2020 dövründə araşdırılan SST sıralarında uzunmüddətli müsbət trend mövcuddur.
• 1971–2020 dövründəki meyllər cənub orta enlikləri istisna olmaqla əvvəlki analiz dövrlərindən ümumiyyətlə daha böyükdür.
• Bu yaxın dövr meyl artımı ERSST, HADISST və COBE məlumat dəstlərində eyni əsas nümunəni göstərir.
• Trenddən təmizlənmiş qlobal SST anomaliyası dəyişkənliyi tropik SST dəyişkənliyi ilə güclü əlaqəlidir.
• Tropik Sakit okean araşdırılan tropik hövzələr arasında qlobal qalıq SST dəyişkənliyi ilə ən güclü korrelyasiyanı göstərir.
• Tropiklər illərarası dəyişkənlikdə nəzərəçarpan rol oynayarkən orta enliklər qısa və onilliklərarası/çoxonillik bəzi miqyaslarda mühüm töhfə verir.
• GT-ni SST sahəsindən çıxarmaq ilə hər şəbəkə nöqtəsini yerli olaraq detrend etmək eyni dəyişkənliyi qorumur.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Tədqiqat tropiklərin və ya orta enliklərin antropogen qlobal istiləşmənin səbəb baxımından müəyyən faizindən məsul olduğunu hesablamır.
• Korrelyasiya əmsalları fiziki səbəbiyyətin sübutu deyil.
• Wavelet coherence təkbaşına bir regionun digərini fiziki olaraq məcbur etdiyini göstərmir.
• 85 illik güc pikinin yalnız AMO-dan qaynaqlandığı eksperimental olaraq sübut edilməmişdir; mənbə bunu AMO təsiri ilə əlaqələndirən şərh kimi təqdim edir.
• Tədqiqat qütb regionlarını birbaşa analiz etmir; əsas GT sahəsi 60°N–60°S ilə məhdudlaşdırılmışdır.
• 1901–2020 qeyd uzunluğu çox uzunperiodlu iqlim modlarının çoxsaylı müstəqil dövrünü ehtiva etmir.

Metodoloji şərh məhdudiyyətləri

Tədqiqatın məlumatları uzun müşahidəvi/reconstructed SST qeydlərinə əsaslansa da, xüsusilə 50–80 illik aşağı tezlikli iqlim dəyişkənliyi baxımından 120 illik qeyd məhduddur. Çoxonillik siqnallar üçün yalnız az sayda müstəqil dövrün olması daxili dəyişkənlik ilə uzunmüddətli xarici məcburetmə komponentlərinin etibarlı şəkildə ayrılmasını çətinləşdirir.

İkinci məhdudiyyət xətti detrending əməliyyatının fiziki iqlim modeli olmamasıdır. Xətti trendin çıxarılması xarici məcburetmənin hamısını qüsursuz təcrid etdiyi demək deyil. Eyni şəkildə GT-ni reqressiya ilə çıxarmaq da yalnız qlobal istiləşmə komponentini aradan qaldırmır; GT sırasının ehtiva etdiyi regional təbii dəyişkənliyin bir hissəsini də aradan qaldıra bilər.

Üçüncü məhdudiyyət coğrafi tərifdir. Qlobal sıra burada qütb regionlarındakı dəniz buzu təsirlərindən yayınmaq məqsədilə 60°N–60°S zolağı üzərindən müəyyən edilmişdir. Buna görə məqalədəki “global” GT bütün Dünya okean səthinin qütblər daxil olmaqla tam ortalaması deyil.

Mənbədə müstəqil “Conclusions” bölməsi yoxdur. Son elmi nəticələr Discussion bölməsinin sonunda verilir; buna görə Verianla nəticələrin təqdimatını ayrıca mənbə nəticə bölməsi varmış kimi yenidən etiketləməmişdir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: The long-term global sea surface temperature anomalies: the role of tropics and midlatitudes

Müəlliflər: Mary T. Kayano; Rita V. Andreoli; Wilmar L. Cerón; Marília H. Shimizu; Rodrigo A.F. Souza; Leonardo C.M. Jimenez; Itamara P. Souza; Wallace Cevalho.

Məsul müəllif: Mary Toshie Kayano.

Qurumlar: Universidade do Estado do Amazonas, Escola Superior de Tecnologia; Instituto Nacional de Pesquisas Espaciais, Coordenação Geral de Ciências da Terra; Universidad del Valle, Departamento de Geografía, Facultad de Humanidades; Universidade Federal Fluminense; Universidade do Estado do Amazonas / Instituto Nacional de Pesquisas da Amazônia, Programa de Pós-Graduação em Clima e Ambiente.

Jurnal: Anais da Academia Brasileira de Ciências / Annals of the Brazilian Academy of Sciences.

Nəşriyyat: Academia Brasileira de Ciências.

Platforma: SciELO.

Sahə: Geosciences.

Cild / say / məqalə nömrəsi: 98(1), e20240209.

DOI: 10.1590/0001-3765202620240209.

Nəşr tarixi: 20 aprel 2026.

Məqalənin zaman xətti: 5 mart 2024-də qəbul edilmiş; 15 sentyabr 2025-də nəşrə qəbul edilmişdir.

Handling Editor: José Marengo Orsini.

Resenziya: Jurnal tək-kor resenziya qiymətləndirməsindən istifadə edir.

Lisenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Mənbə növü: Müşahidəvi/reconstructed SST məlumatlarına əsaslanan diaqnostik klimatologiya və zaman sırası analizi.

Əsas məlumat: ERSST-V5; 1901–2020; aylıq; əsas şəbəkə ayırdetmə qabiliyyəti 2° × 2°.

Dayanıqlılıq məlumat dəstləri: HADISST və COBE SST.

Əsas üsullar: aylıq klimatologiya və SST anomaliyasının yaradılması; illik orta; Mann–Kendall trend testi; Sen trend meyli; xətti ən kiçik kvadratlar detrending; korrelyasiya xəritələri; Student t əhəmiyyətlilik testi; Morlet wavelet power spectrum; global wavelet power; cross-wavelet coherence və faza analizi; variasiya nisbəti xəritələri.

Trend əhəmiyyətlilik həddi: p<0,05.

Wavelet vizual əhəmiyyətlilik səviyyələri: WPS-də mənbə şəkillərində 0,1; GWP-də 0,1 və 0,05 səviyyələri göstərilmişdir.

Maliyyələşdirmə: Universidade do Estado do Amazonas Senior Visitor Researcher Grant; CNPq 308435/2022-2; Universidad del Valle; CAPES Finance Code 001; FAPEAM Edital N.001/2023-UNIVERSAL, Process 01.02.016301.04310/2023-31; SEDECTI və Amazonas State Government; həmçinin UEA ordinance 648/2023-GR/UEA çərçivəsində qismən dəstək bildirilmişdir.

Məlumatların əlçatanlığı: ERSST və COBE məlumatları NOAA-nın ictimai açıq mənbələrindən, HADISST məlumatları Hadley Centre-ın ictimai açıq məlumat mənbəyindən əldə edilmişdir.

Etika komitəsi: Tədqiqat ictimai açıq iqlim məlumatlarının statistik analizidir; PDF-də insan/heyvan tədqiqatına dair ayrıca etika komitəsi bölməsi yoxdur.

Maraqların toqquşması: PDF-nin dərc olunmuş son bəyanatlarında ayrıca maraqların toqquşması bölməsi müəyyən edilməmişdir; onun yoxluğu fərziyyə yolu ilə genişləndirilməmişdir.

Müəllif töhfələri: Mary T. Kayano; supervision, conceptualization, methodology, software, validation, formal analysis, investigation, data curation, visualization, original draft və review/editing. Rita V. Andreoli; methodology, software, formal analysis, investigation, data curation, funding acquisition, visualization və review/editing. Wilmar L. Cerón; methodology, software, formal analysis, investigation, data curation və review/editing. Marília H. Shimizu və Rodrigo A.F. Souza; formal analysis, investigation, data curation və draft reviewing. Leonardo C.M. Jimenez; data curation, formal analysis, investigation və review/editing. Itamara P. Souza və Wallace Cevalho; data curation, formal analysis və investigation. Bütün müəlliflər dərc olunmuş versiyanı oxuyub təsdiqləmişdir.

Əsas şərh məhdudiyyəti: Tədqiqat regional SST sıralarının qlobal SST anomaliyası ilə trend və dəyişkənlik əlaqəsini təsvir edir; korrelyasiya və wavelet coherence nəticələri fiziki səbəbiyyət və ya antropogen istiləşmənin regional səbəb payı kimi şərh edilə bilməz.