Tuproq sho‘rlanishi, ayniqsa qurg‘oqchil va yarim qurg‘oqchil dehqonchilik hududlarida o‘simliklarning suv va oziqa moddalarini o‘zlashtirishini cheklaydigan muhim stress omilidir. Ortiqcha Na⁺ to‘planishi oziqa muvozanatini buzishi, fotosintez va tuplanishni susaytirishi hamda natijada don hosil bo‘lishini kamaytirishi mumkin. Ushbu tadqiqotda sho‘rlanishdan ta’sirlangan tuproqda yetishtirilgan nonbop bug‘doyning tuproqqa berilgan suyuq organik o‘g‘it va barg orqali qo‘llangan turli biostimulyatorlarga qanday javob berishi nazorat qilinadigan issiqxona tajribasida o‘rganilgan.

Tajriba to‘rtta SOLF dozasi va oltita barg orqali qo‘llashdan tashkil topgan 4 × 6 faktorial tuzilishga ega. Har bir kombinatsiya to‘rt marta takrorlangan va jami 96 tuvak ishlatilgan. SOLF dozalarining ekvivalenti 0, 50, 100 va 200 L/ha. Barg orqali qo‘llashlar esa nazorat, o‘simlik kelib chiqishidagi aminokislota, hayvon kelib chiqishidagi aminokislota, dengiz o‘ti ekstrakti, o‘simlik aminokislotasi + dengiz o‘ti va hayvon aminokislotasi + dengiz o‘ti kabi oltita guruhdan iborat.

Eng yuqori don hosili D₃F₅ guruhida o‘lchangan. Ushbu guruh 26,80 g/tuvak don hosil qilgan bo‘lsa, nazorat guruhi D₀F₀ da qiymat 16,90 g/tuvak bo‘lgan. Manba bu farqni taxminan %58,7 hosildorlik oshishi sifatida bildiradi. Xuddi shu qo‘llashda o‘simlik bo‘yi 67,40 cm ga, tuplar soni 5,20 o‘simlik⁻¹ ga, SPAD indeksi 47,80 ga, barg maydoni 22,80 cm² ga, boshoqlar soni 18,00 tuvak⁻¹ ga va har boshoqdagi donlar soni 36,30 ga yetgan.

Tuproq xususiyatlarida ham sezilarli o‘zgarishlar qayd etilgan. Hosildan keyin nazorat guruhida elektr o‘tkazuvchanligi 5,10 dS/m bo‘lgan bo‘lsa, D₃F₅ guruhida 3,85 dS/m gacha kamaygan. Organik modda xuddi shu taqqoslashda %0,84 dan %1,32 ga, almashinuvchan K 0,42 dan 0,62 cmol_c/kg gacha, Ca 4,50 dan 5,15 cmol_c/kg gacha va Mg 1,32 dan 1,68 cmol_c/kg gacha oshgan, almashinuvchan Na esa 16,40 dan 12,60 cmol_c/kg gacha kamaygan.

O‘simlik to‘qimasidagi N, P va K qiymatlari ham eng yuqori D₃F₅ kombinatsiyasida qayd etilgan: N 26,20 g/kg, P 3,42 g/kg va K 20,10 g/kg. Nazorat qiymatlari mos ravishda 17,20; 2,41 va 14,80 g/kg.

Tadqiqot natijalari sho‘rlanish sharoitida faqat barg orqali biostimulyator qo‘llashdan ko‘ra, avvalo ildiz zonasidagi tuproq sharoitini organik modda bilan yaxshilash va undan keyin o‘simlik metabolizmini barg orqali qo‘llashlar bilan qo‘llab-quvvatlash kuchliroq natijalar berishi mumkinligini ko‘rsatadi. Biroq tadqiqot tuvak va issiqxona miqyosida o‘tkazilgan; turli dala tuproqlari, iqlimlar, sho‘rlanish darajalari va iqtisodiy sharoitlarda ayni natijalar olinishi hali ko‘rsatilmagan.

Turkiya nuqtayi nazaridan bu nimani anglatadi?

Tadqiqot mualliflari orasida Ondokuz Mayıs universitetining Tuproqshunoslik va o‘simlik oziqlanishi bo‘limidan tadqiqotchi bor va tajribada ishlatilgan tijoriy biostimulyatorlarning ishlab chiqaruvchisi Turkiyada joylashgan. Shunga qaramay, manba tajriba tuprog‘i olingan qishloq xo‘jaligi maydonining aniq koordinatasi yoki joylashuvini bermaydi; shuning uchun tajriba Turkiya tuprog‘ida o‘tkazilgan degan xulosaga kelib bo‘lmaydi.

Turkiya uchun asosiy ahamiyat, ayniqsa sug‘oriladigan qurg‘oqchil va yarim qurg‘oqchil hududlarda sho‘rlanishni boshqarish uchun ikki qatlamli yondashuvning sinab ko‘rilishi mumkinligidadir: tuproqqa organik uglerod kiritib EC va almashinuvchan Na ni kamaytirish, so‘ngra aminokislota va dengiz o‘tiga asoslangan barg orqali qo‘llashlar bilan o‘simlikning fiziologik samaradorligini qo‘llab-quvvatlash. Biroq Turkiyada real qo‘llash uchun turli tuproq teksturalari, sho‘rlanish va sodiklik darajalari, sug‘orish suvi sifati, bug‘doy navi va iqtisodiy kirim xarajatlari sharoitida dala tajribalari o‘tkazilishi zarur.

Sho‘rlanish nega bug‘doyni susaytiradi?

Sho‘r tuproqda o‘simlik duch keladigan muammo faqat “ortiqcha tuz” emas. Yuqori erigan tuz konsentratsiyasi tuproqning osmotik potensialini o‘zgartirib, ildizning suv olishiga qiyinchilik tug‘dirishi mumkin. Shu bilan birga, ayniqsa Na⁺ va Cl⁻ kabi ionlarning ortishi K⁺, Ca²⁺ va boshqa oziqa moddalarining o‘zlashtirilishi bilan raqobatlashib, ion muvozanatsizligini yuzaga keltirishi mumkin.

Ushbu sharoitlar xlorofill sintezini, barg maydonini, tuplanishni va fotosintetik faollikni cheklashi mumkin. Shuning uchun yechim faqat ko‘proq o‘g‘it berishdan iborat emas; ildiz atrofidagi tuproq kimyosi va o‘simlikning fiziologik stress javobi birgalikda ko‘rib chiqilishi kerak degan g‘oya tadqiqotning asosiy boshlang‘ich nuqtasidir.

Tadqiqotchilar nimani birgalikda sinab ko‘rdilar?

Tadqiqotning birinchi komponenti tuproqqa berilgan o‘simlik kelib chiqishidagi suyuq organik o‘g‘itdir. Manbada SOLF deb atalgan ushbu mahsulot tarkibida %40 organik modda, %2 N va %3 K₂O borligi ko‘rsatilgan.

Ikkinchi komponent esa barg orqali qo‘llanadigan biostimulyatorlardir:

• P-AA: O‘simlik kelib chiqishidagi aminokislota mahsuloti; %25 organik modda, %10 erkin aminokislota, %3 N va %1 K₂O.
• A-AA: Hayvon kelib chiqishidagi aminokislota mahsuloti; %55 organik modda, %12 erkin aminokislota va %7 N.
• SW: Dengiz o‘tiga asoslangan mahsulot; %20 organik modda va manbada %8 alginik/argilik kislota sifatida berilgan komponent.

Tadqiqotchilarning gipotezasi SOLF tuproqni yaxshilashi orqali ildiz tizimi uchun qulayroq muhit yaratishi va barg biostimulyatorlari shu asosda fotosintez, oziqa assimilyatsiyasi hamda stressga chidamlilikni qo‘llab-quvvatlashidir.

SOLF dozalari qanday qo‘llandi?

SOLF uchun to‘rtta daraja belgilangan:

• D₀: 0 L/ha
• D₁: 50 L/ha
• D₂: 100 L/ha
• D₃: 200 L/ha

Har bir SOLF dozasining yarmi ekishdan oldin tuproqqa aralashtirilgan, qolgan yarmi esa erta tuplanish davrida sug‘orish suvi bilan berilgan. Shu tariqa barcha organik kirim bir martada emas, balki ikki xil rivojlanish davriga bo‘lingan.

Manba ichidagi jadval eslatmasi: Tajriba dizaynini tushuntiruvchi 1-jadval va usul bo‘limi dozalarni aniq 0, 50, 100 va 200 L/ha sifatida beradi, biroq o‘sish ma’lumotlari keltirilgan 2-jadvalning “SOLF” ustunida guruhlar 0, 5, 10 va 20 deb yozilgan. Manba bunga birlik yoki konversiya bo‘yicha izoh bermaydi. Shu sababli Verianla sharhida tajriba dizaynida aniq belgilangan D₀–D₃ kodlari va 0–200 L/ha qiymatlari asos qilib olingan; 2-jadvaldagi 5/10/20 ko‘rsatkichlari yashirincha tuzatilgan ma’lumot sifatida taqdim etilmagan.

Barg orqali qo‘llashlarning oltita guruhi

Barg orqali qo‘llashlar ikki marta bajarilgan. Birinchisi erta tuplanishda GS 22–25, ikkinchisi erta poya cho‘zilishida GS 30–32 amalga oshirilgan.

Manba mahsulotlar “tavsiya etilgan dozada” ishlatilganini aytsa-da, barg orqali qo‘llash uchun masalan mL/L, L/ha yoki har bir tuvakka to‘g‘ri keladigan haqiqiy mahsulot miqdorini bildirmaydi. Bu kamchilik tajribani boshqa tadqiqot guruhi tomonidan to‘liq takrorlash nuqtayi nazaridan muhim metodologik cheklovdir.

Nega D₃F₅ ajralib turdi?

D₃F₅ eng yuqori SOLF darajasi D₃ va hayvon aminokislotasi + dengiz o‘ti kombinatsiyasi bo‘lgan F₅ ning birgalikda qo‘llanishidir.

Nazorat D₀F₀ bilan D₃F₅ taqqoslanganda:

Hosildorlik bo‘yicha asosiy natija

D₃F₅ ning 26,80 g/tuvak hosili nazoratning 16,90 g/tuvak qiymatiga nisbatan matematik jihatdan taxminan %58,6 oshishga mos keladi; manba buni %58,7 deb xabar qiladi. Ushbu ikki qiymat yaxlitlash nuqtayi nazaridan mos keladi.

Manba ushbu tuvak hosilini taxminan 5,42 t/ha sifatida ham beradi. Biroq tuvak boshiga gramm qiymatini gektar hosiliga aylantirishda ishlatilgan maydon va o‘simlik zichligi formulasi usul bo‘limida batafsil keltirilmaganligi sababli, 5,42 t/ha qiymati mustaqil dala hosili o‘lchovi emas, balki tadqiqotchilar bajargan masshtablashdir.

D₃F₀ haqidagi foiz muammosi

Manba matni SOLF yakka holda qo‘llanganda D₃F₀ nazoratga nisbatan taxminan %39,5 hosil oshishini berganini aytadi. Biroq 4-jadvalda:

• D₀F₀ = 16,90 g/tuvak
• D₃F₀ = 20,20 g/tuvak

qiymatlari berilgan. Ushbu ikki xom qiymatga ko‘ra oshish taxminan %19,5. Demak, %39,5 ifodasi bilan jadvaldagi sonlar o‘rtasida arifmetik nomuvofiqlik bor. Verianla’da xom jadval qiymatlari saqlangan va manba matnidagi foiz alohida nomuvofiqlik sifatida belgilangan.

Barg maydonidagi foiz muammosi

Xuddi shuningdek, nazorat barg maydoni 14,80 cm², D₃F₅ qiymati esa 22,80 cm². Manba buni %35,6 oshish deb tavsiflaydi. Biroq xom qiymatlar o‘rtasidagi farq nazorat qiymatiga nisbatan taxminan %54,1.

Shu sababli maqolada 14,80 va 22,80 cm² xom qiymatlar ishonchli manba ma’lumoti sifatida uzatiladi, %35,6 ifodasi esa hisob-kitob nuqtayi nazaridan nomuvofiq deb qabul qilingan.

O‘simlikning N, P va K tarkibi

D₃F₅ guruhida o‘simlik oziqa elementlarining barchasi nazoratdan yuqori o‘lchangan:

Bu yerda bitta hisobot tafsiloti muhim: usul bo‘limida don va somon namunalarining alohida maydalab, N, P va K bo‘yicha tahlil qilingani aytiladi. Biroq 4-jadval faqat “Plant N”, “Plant P” va “Plant K” ustunlarini beradi va ushbu qiymatlar don, somon yoki ularning boshqa vakillik namunalariga tegishli ekanini aniq ko‘rsatmaydi. Shuning uchun raqamlar o‘simlikning qaysi fraksiyasiga tegishli ekani manbada to‘liq aniq emas.

Tuproq sho‘rlanishi qanday o‘zgardi?

Tajribadan oldingi kompozit tuproq namunasining EC qiymati 5,2 dS/m, organik moddasi esa %0,82 bo‘lgan.

Hosildan keyin D₀F₀ nazorati bilan D₃F₅ taqqoslanganda:

Nazorat-natija taqqoslashiga ko‘ra EC dagi pasayish taxminan %24,5, organik moddadagi oshish taxminan %57,1 va almashinuvchan Na dagi kamayish taxminan %23,2.

Qisqacha mazmundagi “0,82 → 1,32% organik modda” va “5,2 → 3,8 dS/m EC” ifodalari esa tajribadan oldingi boshlang‘ich tuproqni eng kuchli qo‘llashning hosildan keyingi qiymatlari bilan taqqoslaydi. Bu hosildan keyingi D₀F₀ nazorati bilan taqqoslashdan boshqa referens nuqtadir. Ikki taqqoslashni bir-biriga aralashtirmaslik kerak.

Tuproqdagi o‘zlashtiriladigan N, P va K darajasi

D₀F₀ bilan D₃F₅ o‘rtasida:

• O‘zlashtiriladigan N: 24 → 38 mg/kg
• O‘zlashtiriladigan P: 6,20 → 8,30 mg/kg
• O‘zlashtiriladigan K: 113 → 132 mg/kg

o‘zgarish kuzatilgan. Bular taxminan N uchun %58,3, P uchun %33,9 va K uchun %16,8 oshishga mos keladi.

Manbaning natijalar bayonida o‘zlashtiriladigan K “eng katta nisbiy oshish”ni ko‘rsatgani aytiladi. Biroq 7-jadvalning xom qiymatlari nisbiy jihatdan eng katta oshish N da ekanini ko‘rsatadi. Shu sababli bu ifoda ham manba ichidagi sonli bayon nomuvofiqligi sifatida baholanishi kerak.

Korrelyatsiyalar nimani ko‘rsatadi?

Ayniqsa o‘simlik N va K tarkibi bilan hosil o‘rtasidagi juda yuqori ijobiy korrelyatsiyalar diqqatga sazovor. Biroq korrelyatsiya o‘z-o‘zidan sababiylikni isbotlamaydi. Masalan, sog‘lomroq va yuqori hosilli o‘simliklarning ko‘proq oziqa o‘zlashtirishi bilan ko‘proq oziqa o‘zlashtirishning hosilni oshirishi bir xil ma’lumotlar to‘plamida birga kuzatilishi mumkin.

Bundan tashqari, manba bayonida barg maydoni r≈0,72 bilan hosilga bog‘liq deb ifodalangan; ammo 5-jadvalda r=0,72 qiymati aniq “Leaf area – Grains spike⁻¹” jufti uchun berilgan. Shu sababli Verianla’da jadval qiymati asos qilib olingan.

ANOVA nimani ko‘rsatadi?

Ikki tomonlama ANOVA ko‘plab o‘simlik xususiyatlarida ham SOLF dozasining, ham barg orqali qo‘llashning kuchli asosiy ta’sirlarini ko‘rsatadi.

Tuproq tahlillarida SOLF ning ta’siri yanada yaqqolroq. EC uchun SOLF F=86,70; organik modda uchun F=152,10; almashinuvchan Na uchun F=94,60 va o‘zlashtiriladigan N uchun F=128,10 sifatida qayd etilgan. Ushbu qiymatlar SOLF issiqxona sharoitida tuproq kimyosidagi o‘zgarishning asosiy omili ekanini ko‘rsatadi.

“Sinergiya” da’vosi qay darajada qo‘llab-quvvatlanadi?

O‘rta va yuqori SOLF darajalarida biostimulyatorlarning kuchliroq ta’sir ko‘rsatishi hamda ko‘plab o‘zgaruvchilarda SOLF × foliar o‘zaro ta’sirining statistik jihatdan ahamiyatli bo‘lishi ikki qo‘llash guruhining birgalikdagi ta’siri oddiy bir omilli yondashuvdan kuchliroq bo‘lishi mumkinligini qo‘llab-quvvatlaydi.

Biroq har bir xususiyatda o‘zaro ta’sir ahamiyatli emas. Masalan, boshoq uzunligi va ming don vaznida A×B o‘zaro ta’siri ahamiyatli emas; tuproq pH ida ham o‘zaro ta’sir ahamiyatli deb topilmagan. Shuning uchun “har bir xususiyatda kuchli sinergiya mavjud” degan umumlashtirish manba statistikasi tomonidan qo‘llab-quvvatlanmaydi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• Nazorat qilinadigan issiqxona sharoitida SOLF dozalarining oshishi bug‘doy rivoji va ko‘plab tuproq parametrlaridagi yaxshilanish bilan bog‘liq.
• Hayvon aminokislotasi + dengiz o‘ti F₅ qo‘llashi ko‘plab ko‘rsatkichlarda eng kuchli barg orqali qo‘llashlardan biridir.
• D₃F₅ kombinatsiyasi tajribada eng yuqori don hosilini bergan.
• D₃F₅ da EC va almashinuvchan Na nazoratdan past, tuproq organik moddasi esa nazoratdan yuqori o‘lchangan.
• O‘simlikdagi N, P va K konsentratsiyalari integratsiyalashgan qo‘llashlarda oshgan.
• SOLF dozasi bilan tuproq organik moddasi va tuproq organik moddasi bilan don hosili o‘rtasida kuchli ijobiy korrelyatsiyalar mavjud.
• Tuproq EC si bilan don hosili o‘rtasida salbiy korrelyatsiya qayd etilgan.

Tadqiqot isbotlamagan xulosalar

• D₃F₅ dala sharoitida aniq 5,42 t/ha bug‘doy berishi isbotlanmagan.
• 200 L/ha SOLF har bir sho‘r tuproqda optimal iqtisodiy doza ekani ko‘rsatilmagan.
• Xuddi shu natijalar Turkiyaning barcha sho‘r yoki sodik qishloq xo‘jaligi yerlarida yuzaga kelishi ko‘rsatilmagan.
• Qo‘llashlar uzoq yillar davomida sho‘rlanishni doimiy ravishda tuzatishi isbotlanmagan.
• Iqtisodiy rentabellik, mahsulot xarajati yoki gektar boshiga sof daromad tajribaviy ravishda tahlil qilinmagan.
• Dengiz o‘ti va aminokislota mahsulotlarining barcha tijoriy formulalari bir xil ta’sir ko‘rsatadi degan xulosaga kelib bo‘lmaydi.
• Korrelyatsiya natijalari o‘z-o‘zidan sabab-oqibat aloqasini isbotlamaydi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Issiqxona sharoitlari

Boshlang‘ich tuproq

Tuproq 0–20 cm qatlamdan olingan kompozit namuna. Biroq manbaning usul bo‘limida dalaning aniq manzili, koordinatasi yoki qaysi mamlakat/hududda ekanligi ko‘rsatilmagan.

Barcha tuvaklarga berilgan asosiy mineral o‘g‘itlash

Organik qo‘llashlardan tashqari barcha tuvaklar bir xil asosiy mineral o‘g‘itlashni olgan:

• 120 kg N/ha ekvivalenti
• 60 kg P₂O₅/ha ekvivalenti
• 60 kg K₂O/ha ekvivalenti

Azot karbamid, fosfor monoammoniy fosfat (MAP), kaliy esa kaliy sulfat shaklida berilgan. Demak, D₀F₀ guruhi “hech qanday o‘g‘it berilmagan tuproq” emas; u SOLF va biostimulyator nuqtayi nazaridan nazorat bo‘lib, asosiy mineral o‘g‘itlashni olgan. Ushbu farq natijalarni to‘g‘ri talqin qilish uchun muhim.

Tajriba dizayni

Tajriba randomizatsiyalangan to‘liq blok dizaynida ikki omilli faktorial shaklda o‘tkazilgan:

• 4 SOLF dozasi
• 6 barg orqali qo‘llash
• 24 kombinatsiya
• 4 takror
• Jami 96 tuvak

O‘simlik o‘lchovlari

O‘simlik bo‘yi tuproq yuzasidan eng yuqori barg yoki keyingi davrda boshoq uchigacha o‘lchangan. Tuplar soni barcha o‘simliklarda sanalgan.

Xlorofill holati eng yosh to‘liq rivojlangan bargda SPAD-502 qurilmasi bilan baholangan va har bir tuvak uchun uchta o‘qishning o‘rtachasi olingan.

Barg maydoni quyidagi taxminiy formula bilan hisoblangan:

\[ \text{Yaprak alanı}=\text{uzunluk}\times\text{maksimum genişlik}\times0{,}75 \]

Hosil yig‘imida boshoqlar soni, boshoq uzunligi, don/boshoq, ming don vazni, don hosili va somon hosili baholangan. Don va somon namunalari 65 °C da doimiy vazngacha quritilgan.

O‘simlik oziqa tahlillari

• N: Kjeldahl usuli
• P: Molibdo-vanadat spektrofotometrik usuli
• K: Alanga fotometri

Tuproq tahlillari

• pH: 1:2,5 tuproq-suv
• EC: Manbada to‘yinganlik ekstraktida o‘lchash sifatida tavsiflangan
• Organik modda: Walkley–Black nam oksidlanish usuli
• Almashinuvchan Na, K, Ca va Mg: 1 M neytral NH₄OAc ekstraksiyasi
• O‘zlashtiriladigan N: 1 N KCl ekstraksiyasi va Kjeldahl distillyatsiyasi
• O‘zlashtiriladigan P: Olsen usuli
• O‘zlashtiriladigan K: NH₄OAc ekstraksiyasi

Statistik usul

SOLF asosiy ta’siri, barg orqali qo‘llashning asosiy ta’siri va SOLF × foliar o‘zaro ta’siri ikki tomonlama ANOVA bilan sinovdan o‘tkazilgan. Ahamiyatli F testlaridan so‘ng o‘rtacha qiymatlar Tukey HSD, p<0,05 bilan ajratilgan.

O‘zgaruvchilar o‘rtasidagi bog‘liqliklar Pearson korrelyatsiyasi bilan tekshirilgan. Statistik tahlillar SPSS 26.0 va R 4.3 yordamida bajarilgan.

Eng kuchli qo‘llashning sonli profili

Asosiy metodologik cheklovlar

• Tajriba nazorat qilinadigan issiqxona sharoitida; dala tajribasi emas.
• Tuproq olingan dalaning aniq joylashuvi yoki koordinatalari berilmagan.
• Bug‘doy navining tijoriy yoki genetik nomi berilmagan; faqat hududga moslashgan, o‘rtacha darajada tuzga sezgir nonbop bug‘doy deb tavsiflangan.
• Barg biostimulyatorlarining haqiqiy mL/L yoki L/ha qo‘llash dozalari berilmagan.
• Tuvak dozalari dala ekvivalentiga qanday aylantirilgani batafsil hisob bilan ko‘rsatilmagan.
• 26,80 g/tuvak ning taxminan 5,42 t/ha ga aylantirish usuli tushuntirilmagan.
• Somon biomassa hosilining xom ma’lumotlari jadvalda berilmagan, faqat tendensiya don hosiliga parallel ekani aytilgan.
• Hosil indeksi taxminan 0,41 dan 0,47 gacha oshgani matnda ko‘rsatilgan bo‘lsa-da, batafsil jadval berilmagan.
• 2-jadvaldagi SOLF doza kodlari usul bo‘limidagi 50–100–200 L/ha qiymatlari bilan son jihatdan mos kelmaydi.
• D₃F₀ hosil oshishi va barg maydoni oshishi uchun berilgan ayrim foiz hisoblari xom jadval qiymatlari bilan mos kelmaydi.
• Korrelyatsiya jadvali bilan bayon matni o‘rtasida barg maydoni–hosil aloqasi bo‘yicha ifoda nomuvofiqligi mavjud.
• Plant N/P/K jadvali don, somon yoki boshqa o‘simlik fraksiyasini ifodalashi aniq emas.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqotning to‘liq nomi: Integrated organic and biostimulant strategies to improve wheat productivity under salt-affected soil conditions

Mualliflar: Liza Zhussupova; Bakhytkul Kenzhaliyeva; Jansulu Yessenbayeva; Khansulu Kuspangaliyeva; Bakhytzhan Shayanbekova; Galiya Omarova; Ashirali Smanov; Rahila İslamzade; Rıdvan Kızılkaya.

Mas’ul muallif: Bakhytkul Kenzhaliyeva.

Muassasalar:

• Korkyt Ata Kyzylorda University, Kyzylorda, Kazakhstan
• Kazakh National Agrarian Research University, Almaty, Kazakhstan
• Kh. Dosmukhamedov Atyrau University, Atyrau, Kazakhstan
• National Institute of Water Management and Irrigation of M.H. Dulaty Taraz Regional University, Taraz, Kazakhstan
• Azerbaijan State Oil and Industry University, Baku, Azerbaijan
• Sumgayit State University, Sumgayit, Azerbaijan
• Ondokuz Mayıs University, Faculty of Agriculture, Department of Soil Science and Plant Nutrition, Samsun, Türkiye

Jurnal: Eurasian Journal of Soil Science.

Nashriyot / nashr tashkiloti: Federation of Eurasian Soil Science Societies.

Jild / son: 15(1), 2026.

Sahifalar: 113–125.

DOI:10.18393/ejss.1840946

Rasmiy maqola havolasi:Eurasian Journal of Soil Science rasmiy qayd sahifasi

Qabul qilingan sana: 2 Mayıs 2025.

Ma’qullangan sana: 6 Aralık 2025.

Onlayn foydalanish sanasi: 12 Aralık 2025.

Manba turi va taqriz: Taqrizdan o‘tgan ilmiy tadqiqot maqolasidir.

Litsenziya eslatmasi: Jurnalning amaldagi veb-sahifalarida ochiq litsenziya ifodasi izchil emas. Umumiy Open Access Policy sahifasi maqolalarni CC BY deb belgilaydi, ayrim boshqa jurnal sahifalarida esa CC BY-SA 4.0 ifodasi mavjud. Ko‘rib chiqilgan maqola PDFining birinchi sahifasida mualliflik huquqi egalari ko‘rsatilgan, biroq litsenziya versiyasi ochiq matn ko‘rinishida berilmagan. Shu sababli litsenziya versiyasi aniqlashtirilmaguncha jurnaldagi asl tasvirlarni aynan qayta ishlatishdan saqlanish maqsadga muvofiq.

Moliyalashtirish: Ko‘rib chiqilgan manbada alohida moliyalashtirish bayonoti ko‘rinmaydi.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Ko‘rib chiqilgan matnda alohida va aniq manfaatlar to‘qnashuvi bo‘limi ko‘rinmaydi.

Ma’lumotlar mavjudligi: Manbada mustaqil xom ma’lumotlar omboriga yo‘naltiruvchi alohida ma’lumotlar mavjudligi bayonoti ko‘rinmaydi.

Mualliflar hissasi: Ko‘rib chiqilgan manba matnida batafsil CRediT hissalar jadvali mavjud emas.

Manba ichidagi ma’lumotlar izchilligi eslatmasi

• Usul va 1-jadval SOLF dozalarini 0, 50, 100 va 200 L/ha deb beradi, 2-jadvaldagi SOLF ustuni esa 0, 5, 10 va 20 ko‘rinishida.
• D₃F₀ don hosili 20,20 g/tuvak bo‘lishiga qaramay, matnda nazoratga nisbatan oshish %39,5 deb berilgan; xom sonlar taxminan %19,5 ga mos keladi.
• Barg maydoni 14,80 dan 22,80 cm² gacha oshgan bo‘lsa-da, matnda oshish %35,6 deb yozilgan; xom qiymatlar taxminan %54,1 oshishga mos keladi.
• 5-jadvalda r=0,72 “barg maydoni–boshoq boshiga don” korrelyatsiyasidir; bayonda bu qiymat ayrim joylarda barg maydoni–hosil aloqasi sifatida ifodalangan.
• O‘zlashtiriladigan N, P va K ning xom qiymatlari orasida eng katta nisbiy oshish N da bo‘lsa-da, bayonda K uchun “eng katta nisbiy oshish” ifodasi ishlatilgan.
• Qisqacha mazmun boshlang‘ich tuproqdagi 0,82% OM va 5,2 dS/m EC ni D₃F₅ ning hosildan keyingi qiymatlari bilan taqqoslaydi, natijalar jadvallari esa D₀F₀ hosildan keyingi nazorat qiymatlarini 0,84% va 5,10 dS/m sifatida beradi. Bular turli referens nuqtalaridir.

Ilmiy talqin chegarasi

Tadqiqot sho‘rlanishdan ta’sirlangan tuproqda organik tuproq kirimlari bilan barg biostimulyatorlarini birgalikda qo‘llash salohiyatini kuchli tarzda ko‘rsatadigan nazorat qilinadigan issiqxona tajribasidir. Biroq bu tajriba dala sharoitidagi ko‘p yillik sho‘rlanish boshqaruvi, iqtisodiy qo‘llash imkoniyati yoki turli tuproq va iqlimlarda optimal doza aniqlash tadqiqoti emas.

D₃F₅ ning eng yuqori natijalarni berishi ushbu kombinatsiya o‘rganilgan tajriba sharoitida eng yaxshi samaradorlik ko‘rsatganini isbotlaydi; bu 200 L/ha SOLF + A-AA + dengiz o‘ti universal optimal retsept degani emas.

Tadqiqotning o‘z xulosa bo‘limi ham dala miqyosida tasdiqlash, turli tuproq turlari va sho‘rlanish gradientlari, uzoq muddatli tuproq ta’sirlari, ekin almashinuvi va iqtisodiy fizibilite tadqiqotlariga ehtiyoj borligini aniq ko‘rsatadi.

Manbaga sodiqlik eslatmasi: Ushbu Verianla sharhidagi tajriba dizayni, mahsulot tarkiblari, tuproq va o‘simlik o‘lchovlari, statistikalar va sonli natijalar faqat ko‘rib chiqilgan tadqiqotga asoslanadi. Manbada mavjud bo‘lmagan yangi qishloq xo‘jaligi dozasi, hosil qiymati yoki biologik mexanizm qo‘shilmagan. Xom ma’lumotlar bilan bayondagi foiz ifodalari mos kelmaganda, farq aniq ko‘rsatilgan va manba yashirincha tuzatilmagan.