Ushbu pilot tadqiqot biznes, iqtisodiy psixologiya, turizm va ular bilan bog‘liq bakalavriat dasturlarida tahsil olayotgan 120 talabaning miqdoriy va statistik fanlarda boshdan kechirgan noqulayliklari, mansublik hissi, o‘z samaradorligi haqidagi tasavvuri, o‘rganishdagi qiyinchiliklari hamda miqdoriy yo‘nalishdagi kasbni tanlash niyatini o‘rgandi. 2026 yil iyun oyida qog‘oz shaklida o‘tkazilgan yangi so‘rovnomadan olingan ma’lumotlar tavsifiy statistika, guruhlararo taqqoslashlar, Spearman korrelyatsiyalari, Firth logistika regressiyasi va ochiq savollarga berilgan javoblarning sifat kontent tahlili yordamida baholandi. Noqulaylik tajribalari umuman olganda past bo‘lgan bo‘lsa-da, talaba qizlar statistik natijalarni boshqalarga tushunarli tarzda taqdim etish bo‘yicha yigitlarga qaraganda sezilarli darajada pastroq ishonch bildirgan. Miqdoriy kasbga yo‘nalish niyati umumiy o‘z samaradorligidan ko‘ra statistikani taqdim etishdagi ishonch va miqdoriy fanlarga mansublik bilan ko‘proq bog‘liq ko‘ringan. Biroq tadqiqot bitta muassasadagi kichik va tasodifiy tanlanmagan namunaga, o‘z-o‘zini hisobot qilishga va kesimiy kasbiy niyatlarga asoslanganligi sabab nedensellikni yoki kengroq talabalar populyatsiyasiga umumlashtirish mumkinligini ko‘rsatmaydi.

Namunaning 77,5 foizi ayollar, 62,1 foizi oilasida oliy ta’limni davom ettirgan birinchi shaxs bo‘lgan birinchi avlod universitet talabalari va 28,8 foizi o‘qishiga ta’sir qiluvchi sog‘liq muammosi borligini bildirgan talabalardan iborat edi. Talabalar eng ko‘p yetarli dastlabki bilimning yo‘qligi yoki fan talablariga moslashish bilan bog‘liq qiyinchiliklarni, shuningdek ish, parvarish majburiyatlari yoki shunga o‘xshash sabablar tufayli vaqt yukini tilga oldi. Natijalar talabalar duch keladigan asosiy muammo faqat ochiq diskriminatsiya bo‘lmasligi mumkinligini; darslarga tayyorgarlik darajasi, vaqt bosimi, o‘qitish shakli, yordam olish nuqtalarining ko‘rinarliligi va muayyan miqdoriy vazifalarda seziladigan kompetentlik ham kasbiy rejalari bilan birga baholanishi kerakligini ko‘rsatadi.

Tadqiqotning asosiy savoli nima?

Tadqiqot biznes va unga bog‘liq dasturlardagi talabalar miqdoriy fanlarni qanday boshdan kechirishini beshta asosiy savol orqali ko‘rib chiqadi:

1. Miqdoriy fanlarda boshdan kechiriladigan noqulaylik qanchalik keng tarqalgan va talabalar bu tajribani qaysi shaxsiy xususiyatlarga bog‘laydi?
2. Noqulaylik, o‘z samaradorligi va mansublik; jins, birinchi avlod universitet talabasi bo‘lish va ta’lim dasturi jihatidan farqlanadimi?
3. O‘z samaradorligi va mansublik miqdoriy kasb sohasiga yo‘nalish niyati bilan qanday bog‘liq?
4. Tadqiqot uchun ishlab chiqilgan so‘rovnomaning o‘lchov xususiyatlari qanday va pilot qo‘llash qaysi tuzatishlarga ishora qiladi?
5. Talabalar miqdoriy fanlarda qanday qiyinchiliklarga duch keladi va o‘qitish yoki institutsional yordam qaysi sohalarga yo‘naltirilishi mumkin?

Tadqiqotning muhim jihatlaridan biri tadqiqot maydonini erkaklar ko‘pchilikni tashkil qiladigan muhandislik yoki tabiiy fanlar dasturlari bilan cheklamasligidir. Namuna asosan talaba qizlar hamda biznes, iqtisodiy psixologiya, turizm boshqaruvi va bog‘liq dasturlardan iborat. Shu tariqa STEM sohalarida muhokama qilinadigan o‘z samaradorligi, mansublik va noqulaylik mexanizmlari ayollar ko‘pchilikni tashkil qiladigan boshqa ta’lim muhitida ham kuzatiladimi, degan savol o‘rganilgan.

Tadqiqot nega muhim?

Statistika, matematika, ekonometrika va ma’lumotlar tahlili fanlari ko‘plab biznes va ijtimoiy fan dasturlarining majburiy qismlaridir. Biroq talabalar bu fanlarni bir xil maktab tajribasi, matematika tayyorgarligi, vaqt imkoniyati yoki yordam tarmog‘i bilan boshlamaydi. Tadqiqot bu farqlarni nafaqat akademik muvaffaqiyat nuqtai nazaridan, balki talabaning o‘zini sohaga mansub his qilishi va kelajakda miqdoriy kasbni tanlashni o‘ylashi yoki o‘ylamasligi nuqtai nazaridan ham baholaydi.

Tadqiqotning nazariy asosida ijtimoiy-kognitiv kasb nazariyasidan foydalanilgan. Bu yondashuv shaxsning muayyan sohadagi vazifalarni bajara olishiga bo‘lgan ishonchi qiziqish, tanlov va davomiylikka ta’sir qilishi mumkinligini ilgari suradi. Tadqiqotda umumiy o‘z samaradorligi bilan muayyan miqdoriy vazifaga oid ishonch alohida ajratilgan. Umumiy o‘z samaradorligi shaxsning qiyin va murakkab muammolarni yenga olishiga doir keng tasavvurini; sohaga xos o‘z samaradorligi esa statistik natijalarni statistika mutaxassisi bo‘lmagan auditoriyaga tushunarli tarzda taqdim eta olishiga bo‘lgan ishonchini anglatadi.

Namuna qanday shakllantirildi?

So‘rovnomalar 2026 yil iyun oyida Hochschule Harz tarkibidagi boshlang‘ich darajadagi darslarda qog‘oz shaklida o‘tkazilgan. Namuna tasodifiy tanlanmagan; so‘rovnoma tarqatilgan darslarda o‘sha paytda qatnashgan talabalar tadqiqotda ishtirok etgan. Jami 120 talabadan 59 nafari turli boshlang‘ich statistika fanlaridan, 55 nafari boshlang‘ich iqtisod fanidan va 6 nafari amaliy loyiha darsidan kelgan.

1-shaklning chap qismida ayollar, birinchi avlod talabalari, migratsiya tarixi bo‘lganlar va sog‘liq muammosi bildirganlar gorizontal ustunlar bilan ko‘rsatilgan. O‘ng qismida dastur guruhlarining talabalar soni berilgan. Tasvir namunaning ayollar ko‘pchilikni tashkil qilgan va sezilarli darajada birinchi avlod universitet talabalaridan tuzilgan heterogen tarkibga ega ekanini ko‘rsatadi.

Universitetga kirish sharoitlari qanchalik farq qilgan?

Talabalarning universitetni boshlash vaqtida o‘zlarida bor deb hisoblagan miqdoriy dastlabki bilimlari 1 dan 5 gacha bo‘lgan shkalada o‘rtacha 2,73, standart og‘ishi 0,91 deb o‘lchangan. Taqsimot ayniqsa o‘rtadagi 3 qiymati atrofida jamlangan. Universitetga kirish hujjatidagi o‘rtacha baho 2,12; Germaniya baholash tizimida 1 eng yaxshi bahoni anglatadi.

Yaroqli javob bergan 119 talabadan 38 nafari, ya’ni 31,9 foizi maktabda yuqori darajadagi matematika yoki fizika fanini olganini bildirgan. Kasbiy ta’lim tajribasiga ega bo‘lganlar esa 118 talaba ichida 9 nafar, ya’ni 7,6 foizdir. 2-shakl talabalar katta qismining dastlabki bilim darajasini o‘rta deb baholaganini va yuqori matematika yoki fizika tayyorgarligi namunadagi taxminan uchdan bir qism bilan cheklanganini ko‘rsatadi.

So‘rovnoma qaysi tuzilmalarni o‘lchadi?

Tadqiqotchi sinf muhitida qisqa vaqt ichida qo‘llash mumkin bo‘lgan va noqulaylik tajribasi, mansublik hamda statistik o‘z samaradorligini birgalikda o‘lchaydigan bitta tasdiqlangan nemischa vosita mavjud emasligi sabab yangi so‘rovnoma ishlab chiqqan. So‘rovnoma to‘rt bo‘limdan iborat:

• Universitetgacha tayyorgarlik: Dastlabki bilim, maktab matematikasiga qiziqish, yuqori darajadagi fanlar, kasbiy ta’lim va maktabni tugatish bahosi.
• Universitetdagi o‘qish tajribasi: Fan qiyinchiliklari, o‘qitish va imtihon shakllari, yordam beruvchi shaxslar, tashlab ketish yoki yo‘nalishni o‘zgartirish fikrlari va miqdoriy fan baholari.
• O‘z samaradorligi, kasb va noqulaylik: Umumiy o‘z samaradorligi, statistikani taqdim etishdagi ishonch, miqdoriy kasb niyati, kompetentlikning shubha ostiga olinishi, jiddiy qabul qilinmaslik va yordam yoki imkoniyatlarga kirishning to‘sib qo‘yilishi.
• Sotsiodemografik xususiyatlar: Yosh, jins, migratsiya tarixi, ota-ona ta’limi, ish vaqti, parvarish majburiyati va o‘qishga ta’sir qiluvchi sog‘liq muammolari.

Umumiy o‘z samaradorligi tasdiqlangan nemischa ASKU qisqa shkalasining uchta bandi bilan o‘lchangan. Statistikani taqdim etish ishonchi va mansublik esa bittadan band bilan baholangan. Noqulaylik shkalasi shaxs kompetentligining obyektiv sababsiz shubha ostiga olinishi, o‘qitish yoki baholash vaqtida boshqalarga qaraganda kamroq jiddiy qabul qilinishi va yordam, resurs yoki imkoniyatlarga kirishining to‘sib qo‘yilishi haqidagi uchta xulq-atvorga asoslangan banddan iborat bo‘lgan.

Noqulaylik tajribasi qanchalik keng tarqalgan edi?

Namunada bildirilgan noqulaylik darajasi past edi. Uch banddan tuzilgan noqulaylik indeksining o‘rtachasi 1 dan 5 gacha shkalada 1,45, standart og‘ishi 0,63 bo‘lgan. Javoblarning shkalaning eng past uchida to‘planishi kuchli pol effektini yuzaga keltirgan.

3-shakldagi yig‘ma gorizontal ustunlar uchala ko‘rsatkichda ham “hech qachon” javobi eng katta ulushni tashkil qilganini ko‘rsatadi. Eng ko‘p uchragan tajriba talabaning kompetentligi shubha ostiga olinishi bo‘lgan. Resurs yoki imkoniyatlarga kirishning to‘sib qo‘yilishi esa eng kam bildirilgan holat edi.

Noqulaylik qaysi xususiyatga bog‘langanini so‘ragan bandga javob bergan 85 kishi orasida eng ko‘p ko‘rsatilgan sabab jins bo‘lgan. O‘n sakkiz talaba, ya’ni bu savolga javob berganlarning 21,2 foizi jinsni belgilagan. Shaklda yosh taxminan 8 foiz, boshqa sabablar 7 foiz, ijtimoiy yoki oilaviy kelib chiqish 6 foiz, migratsiya yoki til tarixi 5 foiz va sog‘liq holati taxminan 2 foiz darajasida.

Bu natija namunada noqulaylik keng tarqalgan degani emas. Aksincha, tajribalarning ko‘pchiligi past chastotada bildirilgan. Topilmalar faqat noqulaylik sababi ko‘rsatilganda jins boshqa variantlarga qaraganda ko‘proq tanlanganini ko‘rsatadi. Kuchli pol effekti shkala past intensivlikdagi yoki yashirinroq tajribalarni yetarlicha ushlay oladimi, degan savolni ham ochiq qoldiradi.

Talaba qizlar va yigitlar o‘rtasida qanday farqlar topildi?

Umumiy o‘z samaradorligi, mansublik va jami noqulaylik balli bo‘yicha statistik jihatdan ahamiyatli jinsiy farq topilmadi. Bunga qarshi, talaba qizlar statistik natijalarni mutaxassis bo‘lmagan auditoriyaga tushunarli tarzda taqdim etish bo‘yicha yigitlarga qaraganda pastroq ishonch bildirgan.

Cohen d qiymati ikki guruh o‘rtachalari orasidagi farqni umumiy o‘zgaruvchanlik birligida ifodalaydi. Statistikani taqdim etish ishonchidagi 0,75 darajadagi ta’sir namunada aniq farq borligini ko‘rsatadi. Biroq ishlatilgan ko‘rsatkich faqat bitta o‘z-o‘zini hisobot qilish bandidir. Natija talaba qizlarning miqdoriy ko‘nikmalari, haqiqiy taqdimot natijalari yoki statistika muvaffaqiyati past ekanini isbotlamaydi; faqat ayni vazifaga oid bildirgan ishonchi pastroq ekanini ko‘rsatadi.

Dasturlar orasida farq topildimi?

Boshdan kechirilgan noqulaylik balli dastur guruhlari orasida farqlangan; bir yo‘nalishli dispersiya tahlilida p qiymati 0,001, eta-kvadrat qiymati 0,13 deb bildirilgan. Farq asosan iqtisodiy psixologiya talabalaridagi juda past ballar bilan turizm boshqaruvi talabalaridagi nisbatan yuqoriroq ballar o‘rtasidan kelib chiqqani ko‘rsatilgan.

Biroq ballar umuman olganda shkalaning pastki uchida to‘plangani, dastur guruhlari kichik bo‘lgani va tahlillar ko‘p martalik taqqoslash tuzatmasisiz bajarilgani sabab bu natijani tasdiqlovchi dastur effekti sifatida talqin qilib bo‘lmaydi. Farq statistik jihatdan ko‘rinadigan bo‘lsa-da, mutlaq noqulaylik darajasi pastligicha qoladi.

Miqdoriy kasb niyati qaysi o‘zgaruvchilar bilan bog‘liq edi?

Talabalarning 20 nafari miqdoriy kasb sohasiga yo‘nalishni o‘ylayotganini, 71 nafari o‘ylamayotganini bildirgan; 29 javob esa noaniq yoki tahlilga mos bo‘lmagan kategoriyada qolgan. Ko‘rsatilgan sohalar orasida bozor tadqiqoti 10, konsalting 8, tadbirkorlik 3, tadqiqot 2 va ma’lumotlar tahlili 1 marta tilga olingan.

Spearman korrelyatsiyalari miqdoriy kasb niyati statistikani taqdim etish ishonchi bilan ijobiy bog‘liq ekanini ko‘rsatgan: r = 0,31 va p = 0,003. Mansublik bilan bog‘lanish kichikroq bo‘lsa-da ijobiy: r = 0,22 va p = 0,039. Umumiy o‘z samaradorligi bilan bog‘lanish r = 0,15 darajasida qolgan va statistik jihatdan ahamiyatli topilmagan.

Bu taqqoslash tadqiqotning asosiy natijalaridan biridir. Talabaning umuman qiyin ishlarni uddalay olishiga ishonishi miqdoriy kasb niyati bilan aniq bog‘liq ko‘rinmasa-da, statistik natijani taqdim eta olish kabi sohaga xos ishonch va miqdoriy fanlarga mansublik kasb niyati bilan birga o‘zgargan.

Mansublik bilan boshdan kechirilgan noqulaylik o‘rtasida salbiy bog‘lanish topilgan: r = −0,32 va p < 0,001. Ko‘proq noqulaylik bildirgan talabalar o‘zlarini miqdoriy fanlarga kamroq mansub his qilishga moyil. Biroq kesimiy dizayn noqulaylik past mansublikka sabab bo‘lishini yoki past mansublik noqulaylikni idrok etishni kuchaytirishini aniqlay olmaydi.

Logistika regressiyasi natijalari nimani anglatadi?

Ijobiy kasb niyatlari soni cheklanganligi sabab tadqiqotchi kichik namuna og‘ishini kamaytirish uchun Firth jazolangan logistika regressiyasidan foydalangan. Model 91 talaba va miqdoriy kasb niyatini bildirgan 20 hodisa asosida qurilgan, bir vaqtning o‘zida faqat ikkita tushuntiruvchi o‘zgaruvchiga o‘rin berilgan.

Boshqa o‘zgaruvchi sobit tutilganda, 1–5 shkalada statistikani taqdim etish ishonchidagi har bir bir ballik o‘sish miqdoriy kasb niyatiga tegishli odds qiymatining 1,81 baravari bilan; mansublikdagi har bir bir ballik o‘sish esa 1,84 baravari bilan bog‘liq topilgan. Odds nisbati kasbni tanlash ehtimoli to‘g‘ridan-to‘g‘ri 81 yoki 84 foiz oshganini anglatmaydi. Topilmalar bog‘lanishni ko‘rsatadi va eksperimental bo‘lmagan kesimiy dizayn sabab nedensel ta’sir sifatida o‘qib bo‘lmaydi.

5-shaklning pastki qismidagi quti grafiklar miqdoriy kasb niyatini bildirgan talabalar statistikani taqdim etish ishonchi va mansublik ballari umuman olganda yuqoriroq taqsimlanganini ko‘rsatadi. Biroq guruhlar orasida ustma-ust tushish mavjud; hech bir psixologik ko‘rsatkich talabaning kasbiy rejasini yakka o‘zi belgilamaydi.

Talabalar eng ko‘p bildirgan qiyinchiliklar nimalar?

Qiyinchilik savoliga javob bergan 113 talabaning barchasi kamida bitta muammo bildirgan va har bir talabaga o‘rtacha 2,1 ta qiyinchilik tanlangan. 6-shaklda eng uzun ustunlar yetarli dastlabki bilimning yo‘qligi yoki fan talablari bilan vaqt yukiga tegishli.

Yaroqli javob bergan 118 talabadan 34 nafari, ya’ni 28,8 foizi o‘qitish va baholash shakllari turli o‘rganish ehtiyojlarini yetarlicha qondirmasligini bildirgan. Bu bandning o‘rtachasi 3,06, standart og‘ishi 0,85. Bundan tashqari, 107 talabadan 22 nafari, ya’ni 20,6 foizi bo‘limda yordam olish uchun murojaat qilishi mumkin bo‘lgan hech kim yo‘qligini bildirgan.

Jami 119 talabadan 43 nafari, ya’ni 36,1 foizi miqdoriy fanni yoki o‘qish dasturini o‘zgartirish yoki tashlab ketishni hech bo‘lmaganda o‘ylagan. Bu ulush haqiqatan bo‘lim tashlab ketilganini anglatmaydi; “o‘ylagan bo‘lish” bilan amalda tashlab ketish xatti-harakatini bir xil kategoriya sifatida baholamaslik kerak.

Baholar bilan noqulaylik o‘rtasida qanday bog‘lanish kuzatildi?

Miqdoriy asosiy fan bahosi mavjud bo‘lgan 81 talabaning o‘rtachasi 2,43, standart og‘ishi 1,23. Germaniya baholash tizimida yuqoriroq sonlar pastroq muvaffaqiyatni anglatadi. Miqdoriy fan bahosi bilan boshdan kechirilgan noqulaylik o‘rtasida ρ = 0,31 darajasida ijobiy bog‘lanish topilgan. Shunga ko‘ra, bahosi zaifroq talabalar ko‘proq noqulaylik bildirishga moyil.

Bu bog‘lanish noqulaylik past bahoga sabab bo‘lishini ko‘rsatmaydi. Muvaffaqiyatda qiyinchilikka duch kelgan talabalar atrofidagi xatti-harakatlarni boshqacha baholashi mumkin, noqulaylik tajribalari muvaffaqiyatga ta’sir qilishi mumkin yoki ikkalasi ham tadqiqotda o‘lchanmagan boshqa sharoitlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Tadqiqotda o‘z-o‘zini hisobot qilishga asoslangan qiyinchiliklar soni va statistikani taqdim etish ishonchi baho bilan ahamiyatli bog‘lanmagan; mansublik bilan baho o‘rtasidagi bog‘lanish esa zaif darajada qolgan.

Sog‘liq muammolari qanday taqsimlangan?

O‘qishga ta’sir qiluvchi sog‘liq muammosi bildirgan 32 talabaning 20 nafari, ya’ni 62,5 foizi psixologik holat bildirgan. Qolgan 12 talaba psixologik bo‘lmagan sog‘liq muammolari kategoriyasida. 7-shakl ushbu namunadagi 62 foizlik psixologik ulushni tadqiqotda ishlatilgan 65 foizlik milliy referens bilan yonma-yon ko‘rsatadi.

Bu topilma barcha talabalarning 62,5 foizi psixologik muammoga ega degani emas. Ulush faqat o‘qishiga ta’sir qiluvchi istalgan sog‘liq muammosi bildirgan 32 kishilik kichik guruh ichidagi taqsimotni ko‘rsatadi.

Ochiq javoblar nimani ko‘rsatdi?

Maktab matematikasiga teng qiziqish bo‘lishiga qaramay boshqalar ko‘proq rag‘batlantirilganmi, degan ochiq bandga 89 talaba javob bergan. Ularning 63 nafari bunday tajribaga ega bo‘lmaganini bildirgan. Turlicha munosabatni tasvirlagan 26 javobdan 21 tasi muvaffaqiyat yoki qobiliyat darajasiga asoslangan farqlash bilan bog‘liq. Jins va ijtimoiy yoki oilaviy kelib chiqish bittadan tilga olingan, uchta javob esa o‘qituvchiga bog‘liq yoki noaniq sabablar kategoriyasiga kiritilgan.

Bo‘lim statistika va data science sohalarida tengroq kasb yo‘llarini yaratish uchun nima qilishi kerak, degan bandga 42 talaba javob bergan:

• 12 talaba ko‘proq amaliyot, qo‘shimcha mashg‘ulot, maslahat yoki aloqa soati istagan.
• 7 talaba dastlabki bilim farqlarini kamaytiradigan tayyorlov yoki ko‘prik fanlarini taklif qilgan.
• 5 talaba yanada aniq va amaliyotga yo‘naltirilgan o‘qitishni talab qilgan.
• 4 talaba ko‘proq ayol o‘qituvchi yoki rol modeli bo‘lishini istagan.
• 14 javob dasturlash yordami, vaqtni rejalash, xodimlar tayyorlash va boshqa takliflar orasida taqsimlangan.

Sifat javoblari bitta baholovchi tomonidan kodlangan. Mustaqil ikkinchi kodlovchi ishlatilmagani sabab kategoriyalarning ishonchliligi o‘lchanmagan. Shu sabab mavzular namunaning vakillik ulushlari emas, pilot vositada paydo bo‘lgan izohlovchi signallar sifatida baholanishi kerak.

So‘rovnomaning o‘lchov xususiyatlari qanday edi?

Uch bandli ASKU umumiy o‘z samaradorligi shkalasining Cronbach alfa qiymati 0,80, uch bandli noqulaylik shkalasining alfa qiymati esa 0,73. Bu qiymatlar bandlar namuna ichida birga o‘zgarishini ko‘rsatadi. Biroq noqulaylik bandlaridagi kuchli pol effekti dispersiyani cheklagani sabab 0,73 koeffitsiyenti o‘z-o‘zidan yuqori o‘lchov sifati dalili sifatida ko‘rilmagan.

Mansublik va statistikani taqdim etish ishonchi bittadan band bilan o‘lchangani sabab bu tuzilmalar uchun ichki izchillik hisoblanmagan. Mansublik bandi ayni jumlada ham “hurmat ko‘rish”, ham “mansub his qilish” holatini so‘raydi. Tadqiqotchi bu ikki yo‘nalishli tuzilmani keyingi so‘rovnomada ikkita alohida bandga ajratishni tavsiya qiladi.

Miqdoriy fanlardagi noqulaylik boshqa fanlarga qaraganda tez-tez uchraydimi, degan C5 bandida 13 talaba ham chastota qiymatini, ham “bunday tajribaga ega bo‘lmadim” variantini belgilagan. Bir-biriga zid bu javoblar tahlil qilinmagani sabab band majburiy filtr savoli bilan qayta ishlab chiqilishi kerak degan xulosaga kelindi.

Grafiklar va jadvallarning birgalikdagi asosiy xabari nima?

3-shakldagi noqulaylik grafigi salbiy tajribalar past chastotada qolganini; 4-shakldagi korrelyatsiya issiqlik xaritasi esa mansublik, sohaga xos ishonch va kasb niyati o‘rtasidagi bog‘lanishlar umumiy o‘z samaradorligiga qaraganda aniqroq ekanini ko‘rsatadi. Issiqlik xaritasidagi eng aniq bog‘lanishlardan biri maktabni tugatish bahosi bilan joriy miqdoriy fan bahosi orasidagi 0,49 ijobiy korrelyatsiyadir. Germaniya baholash tizimida yuqoriroq ball zaifroq muvaffaqiyatni anglatgani sabab maktabda zaifroq baho olgan talabalar universitetdagi miqdoriy fanlarda ham nisbatan zaifroq baho olishga moyil ekani ko‘rinadi.

6-shakldagi o‘qish qiyinchiliklari grafigida dastlabki bilim va vaqt yuki boshqa variantlardan yaqqol ajralib turadi. Bu holat talabalar duch keladigan muammolarni faqat identitetga asoslangan noqulaylik bilan izohlab bo‘lmasligini, akademik tayyorgarlik va hayot sharoitlari ham muhim ekanini ko‘rsatadi. Biroq tadqiqot hech qanday yordam dasturini eksperimental ravishda qo‘llamaganligi sabab tayyorlov darslari, qo‘shimcha mashg‘ulotlar yoki moslashuvchan imtihon shakllari muvaffaqiyatni aniq oshirishini isbotlamaydi.

Tadqiqotning kuchli tomonlari nimalar?

• O‘z samaradorligi, mansublik, noqulaylik, o‘rganish qiyinchiliklari va kasb niyatini ayni pilot vositada birgalikda ko‘rib chiqqan.
• Umumiy o‘z samaradorligi bilan muayyan statistika vazifasiga oid ishonchni ajratgan.
• Faqat p qiymatlarini emas, ta’sir kattaliklari va 95 foiz ishonch oraliqlarini ham hisobot qilgan.
• Ijobiy kasb niyatlari soni kamligiga mos ravishda Firth jazolangan logistika regressiyasidan foydalangan.
• Miqdoriy tahlillarni ochiq savollarga berilgan javoblar bilan to‘ldirgan.
• O‘lchov vositasidagi pol effekti, ikki ma’noli band va qarama-qarshi javob shakli kabi muammolarni ochiq hisobot qilgan.
• Tadqiqotni tasdiqlovchi natija sifatida emas, keyingi tadqiqotlar uchun gipoteza ishlab chiqaruvchi pilot sifatida ramkalagan.

Tadqiqotning cheklovlari nimalar?

• Namuna bitta Germaniya universitetidagi 120 talabadan iborat.
• Ishtirokchilar tasodifiy tanlanmagan, darslarda qatnashgan talabalardan iborat qulaylik namunasidan foydalanilgan.
• Namuna asosan ayollar va o‘qishning dastlabki bosqichidagi talabalardan iborat.
• Noqulaylik ballarining pastki chegarada to‘planishi statistik kuchni va guruhlarni farqlash qobiliyatini kamaytirgan.
• Ko‘p sonli eksplorator taqqoslashlar bajarilgan, ko‘p martalik test tuzatmasi qo‘llanmagan.
• Mansublik va statistikani taqdim etish ishonchi faqat bittadan band bilan o‘lchangan.
• Ochiq savollarga javoblar bitta baholovchi tomonidan kodlangan.
• Kasb natijalari amaldagi kasb tanlovi emas, o‘sha paytdagi niyatlardir.
• Kesimiy dizayn vaqt ichidagi o‘zgarishni va nedensel yo‘nalishni aniqlay olmaydi.
• Miqdoriy sohalarni umuman boshlamagan yoki avval bu sohalarni tark etgan talabalar namunada ifodalanmagan.

Tadqiqot nimani qo‘llab-quvvatlaydi?

• Ushbu namunada ochiq bildirilgan noqulaylik tajribalari past chastotada.
• Noqulaylik bildirilganda eng ko‘p tanlangan atribut jinsdir.
• Talaba qizlar muayyan vazifa bo‘lgan statistik natijani taqdim etishda pastroq ishonch bildirgan.
• Statistikani taqdim etish ishonchi va mansublik miqdoriy kasb niyati bilan ijobiy bog‘liq.
• Ko‘proq noqulaylik bildirgan talabalar pastroq mansublik bildirishga moyil.
• Eng keng tarqalgan o‘rganish qiyinchiliklari dastlabki bilim yetishmasligi yoki fan talablari va vaqt yukidir.

Tadqiqot nimani isbotlamaydi?

• Ayollarning miqdoriy qobiliyatlari yoki haqiqiy statistika natijalari erkaklarnikidan past ekanini isbotlamaydi.
• Mansublik yoki o‘z samaradorligi miqdoriy kasb tanloviga sabab bo‘lishini ko‘rsatmaydi.
• Noqulaylik past bahoga sabab bo‘lishini ko‘rsatmaydi.
• Tavsiya etilgan tayyorlov, qo‘shimcha mashg‘ulot yoki yordam choralarining samarali ekanini eksperimental tarzda sinamagan.
• Germaniyadagi yoki boshqa mamlakatlardagi barcha universitet talabalarini ifodalamaydi.
• Talabalar bitirgandan keyin haqiqatan qaysi kasblarga kirishini ko‘rsatmaydi.
• Noqulaylik o‘rtachasining pastligi barcha yashirin, past intensivlikdagi yoki bildirilmagan tajribalar mavjud emasligini isbotlamaydi.

Turkiyadagi oliy ta’lim nuqtai nazaridan nimani anglatadi?

Tadqiqot Turkiyadan ma’lumot o‘z ichiga olmagani sabab Germaniyadagi sonli ulushlarni Turkiyadagi talabalar uchun bevosita qo‘llab bo‘lmaydi. Biroq tadqiqotning savol tuzilishi va o‘lchov dizayni biznes, iqtisodiyot, turizm, psixologiya, boshqaruv axborot tizimlari, ekonometrika va ma’lumotlar tahlili dasturlaridagi miqdoriy fanlarni o‘rganishga moslashtirilishi mumkin bo‘lgan ramka taqdim etadi.

Turkiyada bajariladigan validatsiya tadqiqotida so‘rovnoma bandlarining turk tili va madaniyatiga moslashtirilishi, turli universitet va hududlardan namuna olinishi, bittadan bandli mansublik va sohaga xos ishonch ko‘rsatkichlarining kengaytirilishi, talabalar haqiqiy fan natijalarining kuzatilishi va bitirgandan keyingi kasbiy natijalarning uzunlamasına baholanishi zarur. Bu tavsiyalar mavjud tadqiqot Turkiya uchun dalil taqdim etadi degani emas; pilot dizaynni mahalliy sharoitda qanday sinash mumkinligiga oid metodologik ko‘chirishni anglatadi.

Tadqiqot usuli va natijalari

Asosiy sonli topilmalar

Tadqiqotda o‘ziga xos fizik yoki matematik mexanizm formulasi taqdim etilmagan. Topilmalar o‘rtachalar, standart og‘ishlar, ishonchlilik koeffitsiyentlari, korrelyatsiyalar, ta’sir kattaliklari, ishonch oraliqlari va logistika regressiyasi odds nisbatlari orqali hisobot qilingan. Ko‘p martalik taqqoslashlar uchun tuzatma qilinmagani sabab p qiymatlari tasdiqlovchi dalil sifatida emas, keyingi tadqiqotlar uchun signal sifatida baholanishi kerak.

Manba va usul bo‘yicha izoh

Tadqiqotning asl nomi: Experienced Disadvantage, Belonging, and Career Intentions in Quantitative Coursework: A Pilot Study

Muallif: Andree Ehlert

Mualliflar tartibi: Tadqiqot bitta muallifli.

Teng birinchi muallif: Mavjud emas.

Mas’ul muallif: PDF da alohida mas’ul muallif belgisi yo‘q. SSRN yozuvida Andree Ehlert aloqa muallifi sifatida ro‘yxatlangan.

Muassasa: Harz University of Applied Sciences, Faculty of Business Studies, Friedrichstr. 57–59, 38855 Wernigerode, Germany.

Manba turi: Pilot so‘rovnoma va o‘lchov vositasini ishlab chiqish tadqiqoti; Working paper, version 1; SSRN preprinti.

Tadqiqot sanasi: 22 iyun 2026.

SSRN da e’lon qilingan sana: 24 iyun 2026.

DOI:10.2139/ssrn.6977961

Jurnal: Peer-reviewli jurnal nomi mavjud emas va peer-reviewli jurnal versiyasi tasdiqlanmagan.

Nashr platformasi: SSRN.

Asl nashriyot yoki platforma operatori: Tadqiqotning peer-reviewli jurnal nashriyoti mavjud emas. SSRN Elsevier tomonidan boshqariladigan preprint platformasidir.

Peer-review holati: Ushbu tadqiqot peer-reviewdan o‘tmagan preprintdir. SSRN platforma tekshiruvi va DOI berilishi akademik peer review degani emas.

Rasmiy havola:SSRN rasmiy tadqiqot sahifasi

Ushbu turkcha sharh yuklangan tadqiqot boshidan oxirigacha o‘qilib; matn, jadvallar, shakllar, korrelyatsiya matritsasi, usul izohlari, cheklovlar va so‘rovnoma ilovasi birgalikda baholanib tayyorlangan. Ilmiy topilmalarga PDF tashqarisidan yangi natija qo‘shilmagan. Tashqi manbalar faqat DOI, SSRN yozuvi, platforma xususiyati, muallif va muassasa bog‘liqligini bibliografik tasdiqlash uchun ishlatilgan.

Tadqiqotning asosiy cheklovlari: bitta muassasadan olingan kichik va tasodifiy bo‘lmagan namuna, ayollarning namunada ustunligi, kesimiy o‘z-o‘zini hisobot qilish ma’lumotlari, ayrim o‘lchovlarning bitta bandli bo‘lishi, noqulaylik shkalasidagi pol effekti, ko‘p martalik test tuzatmasining yo‘qligi, ijobiy kasb niyatlari sonining kamligi va ochiq savollarga javoblarning bir kishi tomonidan kodlanishidir. Natijalar haqiqiy kasbiy xatti-harakatlarni yoki nedensel ta’sirlarni ko‘rsatmaydi. Topilmalar kattaroq va tasdiqlovchi tadqiqot uchun gipoteza sifatida o‘qilishi kerak.