Bino soyasi, ushbu tadqiqotda Sahroi Kabir iqlimidagi turar-joy hovlisining quyosh nurlanishiga ta’sirlanishini kamaytiradigan va ayni paytda harorat hamda yerga yaqin namlik sharoitlari bilan bog‘liq o‘zgarishlarga ta’sir qiladigan konstruktiv mikroiqlim tartiblagichi sifatida o‘rganilgan. Jazoirning Laghouat shahrida R+3 bloklari bilan o‘ralgan bitta vakillik hovlisidagi besh xil stansiyada uch kun davomida o‘tkazilgan dala o‘lchovlari, analitik o‘rtacha nurlanish harorati va fiziologik ekvivalent harorat hisoblari hamda ENVI-met v4 raqamli simulyatsiyasi birgalikda baholangan. Besh stansiyaning barchasida fiziologik ekvivalent harorat (PET) 51,1–52,3 °C oralig‘ida qolib, haddan tashqari issiqlik stressi toifasiga kirgan. Tadqiqotdagi eng kuchli tavsifiy bog‘liqliklar qatoriga osmon ko‘rinish omili (SVF) bilan sutkalik harorat amplitudasi o‘rtasida \(r=+0.936\), bino soyasi bilan minimal nisbiy namlik o‘rtasida \(r=+0.977\) va bino soyasi bilan PET o‘rtasida \(r=-0.887\) kiradi. Biroq bu koeffitsiyentlar bir hovli ichida joylashgan atigi beshta makoniy stansiyaga asoslanganligi sababli populyatsiya darajasidagi inferensial statistik dalil emas.

Tadqiqotning diqqatga sazovor topilmasi shuni ko‘rsatadiki, ko‘kalamzorlashtirishning o‘zi sovituvchi bo‘ladi degan faraz o‘ta quruq sharoitlarda amal qilmasligi mumkin. To‘liq quyoshga ochiq, past o‘simlik qoplamali S2 stansiyasi soat 15:00 da +5,97 °C bilan hovli–referens bo‘yicha eng yuqori termal ortiqcha, %9,26 bilan eng past nisbiy namlik va 52,3 °C bilan eng yuqori PET qiymatini ko‘rsatgan. Xuddi shu hovlida o‘xshash past o‘simlik qoplami fasad soyasidan foydalangan S4 da ENVI-met sirt harorati 37,0 °C, S2 da esa 46,5 °C hisoblangan; ikki holat o‘rtasida 9,5 °C farq yuzaga kelgan. Mualliflar bu naqshni taxminan 6,5–7,2 kPa gacha yetadigan yuqori bug‘ bosimi defitsiti o‘simlik transpiratsiyasini cheklashi va konstruktiv soya nurlanish yukini kamaytirishi bilan izohlaydilar.

Shu sababli tadqiqot Sahroi Kabir turar-joy hovlilarida aralashuv ketma-ketligini “avval ko‘kalamzorlashtirish” shaklida emas, birinchi navbatda quyosh yukini kamaytiruvchi konstruktiv soyalanish, undan keyin sirt xususiyatlari va mos ko‘kalamzorlashtirish sifatida ko‘rib chiqadi. Biroq tavsiya etilgan %60–70 soya qamrovi, och rangli qoplamalar va boshqa retrofit choralari ushbu tadqiqotda bevosita qo‘llanib, tajribaviy sinovdan o‘tkazilmagan; ular dala topilmalari va adabiyotlarni birgalikda baholash asosida shakllantirilgan dizayn tavsiyalaridir.

Tadqiqot muammosi

Issiq-quruq aholi punktlarida turar-joy hovlilari shunchaki me’moriy bo‘shliq emas. Atrofdagi bino balandligi, hovlining kengligi, quyosh ko‘rinadigan osmon ulushi, sirtlarning qaytaruvchanligi, soyani kun davomidagi joylashuvi, ko‘kalamzorlashtirish va havo harakati birgalikda piyoda darajasidagi mikroiqlimni belgilaydi. An’anaviy Shimoliy Afrika hovlilarida zichroq geometriya o‘z-o‘zidan yuqori soyalanishni ta’minlashi mumkin bo‘lsa, Laghouatdagi yangi “promotsion” ko‘p kvartirali turar-joylarda bloklar orasidagi keng ochiqliklar boshqa nurlanish rejimini yaratadi.

O‘rganilgan hovli bitta uyga tegishli an’anaviy riad tipidagi ichki hovli emas. U R+3 turar-joy bloklari o‘rtasida joylashgan, avtoturargoh, o‘yin maydoni, o‘tirish funksiyalari va bezak ko‘kalamzorlashtirishini bir makonda birlashtiruvchi yarim jamoat turar-joy hovlisidir. Hovlining taxminan 58,20 × 42,32 m o‘lchamlari va 12,80 m bino balandligi \(H/W=0.30\) nisbatini hosil qiladi. Ushbu past balandlik/kenglik nisbati vizual ochiqlikni ta’minlasa-da, quyoshdan himoyalanish imkoniyatini kamaytiradi.

Tadqiqotdagi ilmiy bo‘shliq uch nuqtada shakllantirilgan. Birinchidan, issiq-quruq iqlimlarda geometrik soyalanish bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar ko‘cha kanyonlariga qaratilgan bo‘lsa, zamonaviy ko‘p kvartirali turar-joy hovlilari kamroq o‘rganilgan. Ikkinchidan, o‘simlik soyasi bilan bevosita bino geometriyasi hosil qiladigan soya ko‘pchilik tadqiqotlarda bir-biridan ajratilmagan. Uchinchidan, juda yuqori bug‘ bosimi defitsiti sharoitida bino soyasi nafaqat haroratga, balki yerga yaqin namlik sharoitlariga ham ta’sir qiladimi, yetarli darajada hujjatlashtirilmagan.

Tadqiqotning uch gipotezasi

1. H1: Osmon ko‘rinish omili stansiyalar o‘rtasidagi sutkalik harorat amplitudasining asosiy morfologik kovariati bo‘lib, kuchli musbat ta’sir o‘lchamini ko‘rsatishi kerak.
2. H2: Bug‘ bosimi defitsiti 3 kPa dan oshadigan o‘ta quruq sharoitlarda bino soyasi siyrak va past ko‘kalamzorlashtirishga qaraganda integrallashgan inson termal komforti bilan kuchliroq bog‘liqdir.
3. H3: Mavjud hovli tuzilishi kun davomida yengillik bermaydigan, PET 41 °C dan yuqori bo‘lib qoladigan haddan tashqari termal stressni hosil qiladi.

Osmon Ko‘rinish Omili (SVF) Nimani O‘lchaydi?

Osmon ko‘rinish omili (Sky View Factor, SVF), ma’lum nuqtadan ko‘rinadigan osmon yarimsharining geometrik ochiqligini ifodalovchi o‘lchovsiz kattalikdir; ushbu tadqiqotda hovlining quyosh va uzun to‘lqinli nurlanish almashinuviga qanchalik ochiq ekanini tavsiflash uchun qo‘llangan. SVF bevosita harorat o‘lchovi emas; u bino geometriyasining nurlanish ta’siriga ta’sirini ifodalovchi geometrik ko‘rsatkichdir.

Tadqiqotda analitik SVF to‘g‘ri to‘rtburchak kanyon yondashuviga asoslangan quyidagi bog‘lanish orqali hisoblangan:

\[ SVF = 1-\sin^2\left(\arctan\left(\frac{H}{W}\right)\right) \]

Bu yerda \(H\) atrofdagi bino balandligini, \(W\) esa tegishli hovli kengligini ifodalaydi. Besh stansiyada hisoblangan SVF 0,426 dan 0,539 gacha o‘zgargan. Eng past qiymat S1 da, eng yuqori qiymat esa markazdagi to‘liq ochiq S2 da aniqlangan.

SVF bilan sutkalik havo harorati amplitudasi \(\Delta T_a\) o‘rtasidagi Pearson koeffitsiyenti \(r=+0.936\), unga mos tavsifiy \(R^2\) qiymati 0,876. Bu qiymatlar ushbu maxsus hovlidagi besh stansiya orasida osmon geometriyasi qanchalik ochiq bo‘lsa, sutkalik termal amplituda ham shunchalik yuqori bo‘lib birga o‘zgarishini ko‘rsatadi. Biroq \(n=5\) bo‘lgani uchun bu natija keng hovlilar populyatsiyasi uchun statistik sababiylik yoki umumlashtiriladigan bashorat modeli emas.

Sahroi Kabir Sharoitida Soyasiz Ko‘kalamzorlashtirish Nega Sovitmasligi Mumkin?

Ushbu tadqiqotda soyasiz, past ko‘kalamzorlashtirish sovituvchi afzallik ko‘rsatmagan; S2 stansiyasi taxminan 7 kPa bug‘ bosimi defitsiti kuzatilgan sharoitlarda eng yuqori termal ortiqcha, eng past nisbiy namlik va eng yuqori PET ni hosil qilgan. Mualliflarning mexanizm talqiniga ko‘ra, haddan tashqari atmosfera quruqligi o‘simliklarda stomatal yopilishni kuchaytirib, transpiratsiyani va shu orqali yashirin issiqlik hisobiga sovishni bostiradi; o‘simlik sirti bevosita quyosh qabul qilishda davom etar ekan, evapotranspirativ sovitish zaiflashadi.

O‘simliklarning mikroiqlimga ta’sirining ikkita alohida fizik yo‘li mavjud. Birinchisi, barg va toj geometriyasining qisqa to‘lqinli quyosh nurlanishini fizik jihatdan to‘sishi natijasida yuzaga keladigan soyalanish; ikkinchisi esa o‘simlikdan atmosferaga suv o‘tkazilishi paytida energiya sarflaydigan evapotranspiratsiya jarayonidir. Bu ikki mexanizm bir xil emas. Yetarli suv va mos atmosfera sharoitlarida evapotranspiratsiya samarali bo‘lishi mumkin, biroq haddan tashqari VPD sharoitida o‘simlik suv yo‘qotilishini kamaytirish uchun stomalarini qisman yopishi mumkin.

Laghouat hovlisida soat 15:00 atrofida hisoblangan VPD taxminan 6,5–7,2 kPa. Manba maqola tayangan fiziologik adabiyotlarda 3–4 kPa dan yuqori sharoitlar evapotranspirativ samaradorlik jiddiy ravishda bostirilishi mumkin bo‘lgan rejim sifatida qaraladi. Shu sababli tadqiqot natijasi “ko‘kalamzorlashtirish ishlamaydi” degani emas. Torroq va to‘g‘ri xulosa shuki: o‘rganilgan Sahroi Kabir sharoitida past va siyrak ko‘kalamzorlashtirish bino soyasisiz bo‘lganida o‘lchanadigan termal yengillikni ta’minlamagan.

Hovlining jismoniy tuzilishi va o‘lchov nuqtalari

Markaziy hovlida 36,20 × 14,23 m o‘lchamli bezak bog‘i tasmasi, taxminan 0,50 m balandlikdagi Buxus sempervirens turiga mansub past o‘simliklar, 70 avtomobillik to‘q asfalt avtoturargoh va sun’iy chim bilan qoplangan o‘yin maydoni mavjud. Besh o‘lchov nuqtasi aynan bir-biridan farqli sirt va nurlanish sharoitlarini qamrab olish uchun tanlangan.

Geometriyaning soya hosil qilish chegarasi

12,80 m balandlikdagi R+3 binolar taxminan 40 m dan keng hovli atrofida joylashgani sababli yozgi tush paytida hovli markazini himoya qiladigan darajada uzun soyalar hosil qila olmaydi. Tadqiqotning geometrik tahliliga ko‘ra Laghouatda yoz davrida bino soyasi tushda taxminan 4,5 m, soat 15:00 atrofida esa taxminan 8,9 m lik perimetr tasmasi bilan cheklanadi. Shu tariqa kritik soatlarda hovli sirtining %70 dan ortig‘i quyoshga ochiq qolishi mumkin.

PET nimani ifodalaydi?

Fiziologik Ekvivalent Harorat (Physiological Equivalent Temperature, PET), faqat havo haroratini o‘lchash orqali olinadigan qiymat emas. PET nurlanish, havo harorati, namlik, shamol va insonning metabolik/kiyim xususiyatlarini birlashtirib, tashqi muhit termal yukining insonga integrallashgan ta’sirini harorat shkalasida ifodalovchi biometeorologik ko‘rsatkichdir.

Manba tadqiqotda standart piyoda uchun metabolik quvvat \(M=80\,W\), kiyim izolyatsiyasi \(clo=0.9\) va tik turish holati faraz qilingan. Qo‘llangan toifa chegaralarida 35–41 °C issiq, 41 °C dan yuqori esa haddan tashqari issiqlik stressi deb tasniflangan. Besh stansiyaning 51,1–52,3 °C PET hosil qilishi shuning uchun chegaradan shunchaki biroz yuqori holat emas, balki haddan tashqari stress chegarasidan taxminan 10 °C yuqori termal yukni anglatadi.

O‘rtacha nurlanish haroratini hisoblash

Tadqiqot \(T_{mrt}\) qiymatini bevosita globus termometri bilan o‘lchamagan. O‘rtacha nurlanish harorati ISO 7726 va qo‘llangan biometeorologik yondashuv doirasida analitik ravishda hisoblangan. Manbadagi tenglama quyidagi tuzilishga ega:

\[ T_{mrt}^{4} = SVF\cdot T_{a,K}^{4} + (1-SVF)\cdot T_{surf,K}^{4} + \frac{\alpha_{SW}\left(K_{\downarrow}+K_{\uparrow}+K_{diff}\right)} {\varepsilon\sigma} \]

\(T_{a,K}\) Kelvin hisobidagi havo haroratidir. \(T_{surf,K}\) sirt haroratini; \(\alpha_{SW}=0.70\) inson tanasining qisqa to‘lqinli nurlanish yutish koeffitsiyentini; \(\varepsilon=0.97\) inson tanasining emissiya koeffitsiyentini; \(\sigma=5.67\times10^{-8}\,W\,m^{-2}K^{-4}\) Stefan–Boltzmann doimiysini ifodalaydi. Qisqa to‘lqinli radiatsiya hadlari bevosita, qaytgan va diffuz komponentlarni ifodalaydi.

Pik global gorizontal nurlanish uchun taxminan 780 W/m² qiymati ishlatilgan, hovli ichidagi diffuz qisqa to‘lqinli komponentning bir qismi ENVI-met chiqishidan olingan. Sirt harorati ham ENVI-met yozgi quyosh turishi simulyatsiyasidan olingan va sentyabr sharoitini taxminlashtirish maqsadida barcha stansiyalarga bir xil −5 °C tuzatish qo‘llangan. Bu yondashuv mutlaq \(T_{mrt}\) va PET qiymatlarida noaniqlik tug‘dirsa-da, stansiyalar orasidagi farqlarga bir xil tuzatish ta’sir qilmasligi nisbiy taqqoslashni barqarorroq qiladi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot hududi

Laghouat taxminan 33,78° K, 2,84° D koordinatalarida va 767 m balandlikda joylashgan, Köppen tasnifiga ko‘ra BWk, ya’ni sovuq-quruq kontinental iqlimli Sahroi Kabir shahridir. Yoz oylarida yuqori harorat, juda past nisbiy namlik, kuchli quyosh nurlanishi va issiq janubi-g‘arbiy shamollar birgalikda ta’sir qiladi.

Dala o‘lchov kampaniyasi

Mikroiqlim o‘lchovlari 7–9 sentyabr 2025 kunlari o‘tkazilgan. Besh stansiyada o‘lchovlar 09:00, 12:00, 15:00, 18:00 va 21:00 da uch soatlik oraliqlarda takrorlangan. Shu tariqa har bir o‘zgaruvchi uchun uch kun davomida bir xil vaqt kesimlarini taqqoslash mumkin bo‘lgan.

Havo harorati va nisbiy namlik uchun HANNA HI9565 termo-gigrometri, shamol tezligi uchun esa Solomat MPM 2000 anemometri ishlatilgan. Sensorlar piyoda ta’sirlanishini ifodalash uchun taxminan 1,50 m balandlikda joylashtirilgan. Havo harorati va namlik sensori bevosita quyosh nurlanishidan himoyalangan. Taxminan 16 km uzoqlikdagi mintaqaviy meteorologiya stansiyasi uzluksiz referens sifatida ishlatilgan.

Sifatni ta’minlash protokoliga sessiya boshi va oxiridagi takroriy o‘lchovlar, 1,5 × IQR chegarasidan oshgan chet qiymatlarni tekshirish hamda soya/shamol hodisalarini dala jurnaliga qayd etish kirgan. Uch kunlik kampaniyada yetishmayotgan ma’lumot bo‘lmagani uchun interpolatsiya qilinmagan. Vaqt oralig‘larining %93 ida havo harorati bo‘yicha kunlararo standart og‘ish taxminan 1 °C yoki undan past qolishi uch kunlik o‘rtachalar tadqiqot davrida barqaror bo‘lganini qo‘llab-quvvatlagan.

To‘rtta hosila ko‘rsatkich

Mualliflar faqat xom haroratlarga qarash o‘rniga hovli ta’sirini mintaqaviy ob-havo sharoitlaridan ajratish uchun to‘rtta hosila ko‘rsatkichdan foydalangan:

Sutkalik termal amplituda:

\[ \Delta T_a=T_{a,max}-T_{a,min}\quad (09{:}00-21{:}00) \]

15:00 termal ortiqchasi:

\[ ST_{15h}=T_{a,courtyard}(15h)-T_{a,reference}(15h) \]

Kechki issiqlik chiqarish ko‘rsatkichi:

\[ RV_{esp}=T_a(18h)-T_a(21h) \]

Shamollatish samaradorligi:

\[ Eff_V=\frac{V_{courtyard}(15h)}{V_{reference}(15h)} \]

\(\Delta T_a\) muayyan mikrojoylashuvning kun davomidagi termal tebranishga sezgirligini; \(ST_{15h}\) hovli mintaqaviy meteorologik referensga nisbatan qanchalik ortiqcha qizishini; \(RV_{esp}\) kun oxirida issiqlik qanchalik tez chiqarilishini; \(Eff_V\) esa tashqi shamolning qaysi qismi hovliga yetib borishini ifodalaydi.

Statistik yondashuv: nega p qiymati yo‘q?

Morfologik o‘zgaruvchilar bilan hosila ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi bog‘lanishlar Pearson korrelyatsiya koeffitsiyenti orqali o‘rganilgan. Biroq atigi beshta makoniy stansiya mavjud bo‘lib, ular bir hovli va bir xil meteorologik hodisani bo‘lishgani uchun mustaqil tanlanma farazi bajarilmaydi. Shu sababli tadqiqotning hech bir joyida p qiymati hisoblanmagan yoki statistik ahamiyat da’vo qilinmagan.

Korrelyatsiya kattaliklari faqat tavsifiy Cohen ta’sir o‘lchami sinflari bilan baholangan: \(|r|\geq0.7\) kuchli, 0,4–0,7 o‘rta, 0,4 dan past zaif. Shuning uchun \(r=0.977\) kabi yuqori koeffitsiyent “barcha Sahroi Kabir hovlilarida isbotlangan qonun” emas, balki ushbu besh stansiya orasidagi juda kuchli va fizik jihatdan mazmunli birgalikdagi o‘zgarishdir.

ENVI-met modeli qanday ishlatilgan?

ENVI-met v4 modeli 250 × 250 m hisoblash sohasida, 2 m gorizontal rezolyutsiya va \(z=0.5\,m\) referens sathi bilan ishlatilgan. Simulyatsiya 21 iyun 2025 yozgi quyosh turishi uchun bajarilgan va maksimal nurlanish majburlanishini ifodalashi ko‘zlangan. Dala o‘lchovlari esa 2025 yil sentyabriga tegishli; shu sababli ikki ma’lumot to‘plamining mutlaq qiymatlari aynan mos kelishi kutilmagan.

Simulyatsiyaning vazifasi, ayniqsa, stansiyalarning o‘zaro nisbiy tartibini va fizik mexanizmlarni o‘zaro tekshirishdir. Foydalanilgan oltita chiqish maydoni turbulent kinetik energiya, osmon ko‘rinish omili, ertalabki potensial havo harorati, diffuz qisqa to‘lqinli nurlanish, kechki potensial havo harorati va sirt haroratidir.

ENVI-met xaritalarida butun hisoblash sohasidagi havo harorati farqi atigi taxminan 2,42 °C bo‘lgan, sirt haroratining soha ichidagi diapazoni esa taxminan 23 °C ga yetgan. Bu muhim tafovut havo aralashishi Ta farqlarini tez kamaytirganiga qaramay, sirtlar geometrik soya va nurlanish rejimiga ancha kuchli javob berishini ko‘rsatadi.

15:00 termal cho‘qqisi

Besh stansiyaning barchasi soat 15:00 da maksimal havo haroratiga yetgan va haroratlar 39,37–39,70 °C, ya’ni atigi 0,33 °C kenglikdagi oralig‘da to‘plangan. Xuddi shu vaqtda mintaqaviy referens stansiyada o‘rtacha qiymat 33,73 °C bo‘lgan. Shu tariqa hovlining o‘rtacha 15:00 termal ortiqchasi taxminan +5,63 °C ni tashkil etgan.

S2 +5,97 °C bilan eng yuqori termal ortiqchani, S1 esa +4,87 °C bilan eng past qiymatni ko‘rsatgan. Ertalab soyalanishdan foydalangan S1 soat 09:00 da ayrim to‘liq ochiq stansiyalarga qaraganda taxminan 1,7 °C sovuqroq bo‘lgan; tushga yaqin yuqori quyosh barcha stansiyalardagi qiymatlarni bir-biriga yaqinlashtirgan.

Nisbiy namlik: hovlining ikkinchi jazosi

Termal yuk bilan bir qatorda nihoyatda kuchli gigrometrik quruqlik ham mavjud. Soat 15:00 da besh hovli stansiyasida nisbiy namlik atigi %9,26–10,35 oralig‘ida bo‘lgan, mintaqaviy referens esa %25,40 ni tashkil etgan. Hovli–referens o‘rtacha farqi taxminan −15,7 foiz punkt.

S1 %10,35 bilan eng yuqori minimal nisbiy namlikni, S2 esa %9,26 bilan eng past qiymatni ko‘rsatgan. Ushbu tartib soyalanish ulushlari bilan yaqindan mos tushgan va soya ulushi bilan RHmin o‘rtasida \(r=+0.977\) aniqlangan.

Nega Bino Soyasi Ushbu Tadqiqotda “Ikkiyoqlama” Tartiblagich Sifatida Talqin Qilinadi?

Bino soyasi ushbu tadqiqotda “ikkiyoqlama” tartiblagich sifatida talqin qilinadi, chunki soyalanish nafaqat pastroq termal yuk, balki yuqoriroq minimal nisbiy namlik bilan ham birga o‘zgargan; besh stansiyada soya ulushi RHmin bilan \(r=+0.977\), PET bilan \(r=-0.887\), soat 15:00 dagi termal ortiqcha bilan \(r=-0.840\) va kechki issiqlik chiqarish bilan \(r=+0.925\) darajasida tavsifiy bog‘liqlik ko‘rsatgan. Bu natijalar o‘z-o‘zicha sababiylikni isbotlamaydi, biroq bir hovli ichidagi turli morfologik sharoitlar harorat va gigrometrik stressda birgalikda harakat qiluvchi izchil naqsh hosil qilganini ko‘rsatadi.

Mualliflarning mexanizm talqini quyidagicha: bevosita quyosh oladigan sirtlar ko‘proq qiziydi, yerga yaqin havo qatlamida bug‘ bosimi defitsiti ortadi va atmosferaning qurituvchi talabi kuchayadi. Soya ostida sirt sovuqroq qolganida bu qurituvchi zo‘riqish ma’lum darajada kamayadi. S1 va S2 o‘rtasidagi nisbiy namlik farqi atigi taxminan 1,09 foiz punkt; shu sababli ta’sir mutlaq kattalik jihatidan katta emas. Tadqiqotning yangiligi farqning kattaligidan ko‘ra, harorat va namlik ko‘rsatkichlari bir xil soyalanish gradienti bo‘ylab izchil ravishda birga o‘zgarishidadir.

Soyasiz ko‘kalamzorlashtirish paradoksi

S2 va S4 taqqoslashi tadqiqotning mexanizm nuqtai nazaridan eng muhim qismidir. Har ikkala joyda ham past ko‘kalamzorlashtirish mavjud; S2 to‘liq quyoshga ochiq, S4 esa fasad tomonidan qisman soyalanadi. S2 da sirt harorati 46,5 °C, S4 da esa 37,0 °C bo‘lgan. Farq 9,5 °C.

Bunga qarshi ravishda PET farqi atigi 0,2 °C: S2 52,3 °C, S4 52,1 °C. Bu sirt harorati insonning integrallashgan termal yukining faqat bir tarkibiy qismi ekanini ko‘rsatadi. PET hisobida bevosita nurlanish, havo harorati, nisbiy namlik va shamol kabi boshqa komponentlar sirt haroratidagi katta farqni qisman kompensatsiya qilgan.

Shuning uchun 9,5 °C sirt harorati farqini “inson o‘zini 9,5 °C sovuqroq his qiladi” deb talqin qilish to‘g‘ri emas. Tadqiqotning haqiqiy natijasi shuki, fasad soyasi bir xil turdagi past o‘simlik qoplamasida sirtning termal rejimini kuchli o‘zgartirgan, biroq integrallashgan PET yutug‘i ancha kichik bo‘lib qolgan.

Sirt albedosi va kechki sovish

Albedo sirtning tushayotgan qisqa to‘lqinli quyosh nurlanishining qancha qismini qaytarishini belgilovchi o‘lchovsiz xususiyatdir. To‘q asfalt kabi past albedoli sirtlar ko‘proq quyosh energiyasini yutadi, och rangli sirtlar esa ko‘proq nurlanishni qaytaradi.

Tadqiqotda albedo bilan kechki issiqlik chiqarish ko‘rsatkichi \(RV_{esp}\) o‘rtasida \(r=+0.905\) kattaligida tavsifiy bog‘liqlik aniqlangan. To‘q asfaltli S3 da \(RV_{esp}=2.86\,°C\), och rangli mineral sirtli S1 da esa 3,13 °C. 0,27 °C farq kichik ko‘rinsa-da, stansiyalar o‘rtasidagi umumiy havo harorati farqlari allaqachon tor ekanini hisobga olganda, sirt xususiyatlarining kechki tiklanishga hissasini qo‘llab-quvvatlovchi belgidir.

Nega shamolning o‘zi yechim emas?

Soat 15:00 da hovli ichida o‘lchangan shamol tezliklari taxminan 0,73–2,18 m/s oralig‘ida bo‘lgan, mintaqaviy referens esa 26,33 m/s deb qayd etilgan. Bu farq \(Eff_V\) qiymatlarining atigi 0,029–0,090 oralig‘ida qolishiga sabab bo‘lgan. Boshqacha aytganda, atrofdagi bloklar hovlini tashqi shamoldan juda kuchli himoya qiladi.

Shunga qaramay, \(Eff_V\) bilan cho‘qqi termal ortiqcha o‘rtasidagi bog‘liqlik atigi \(r=-0.159\). Ushbu tadqiqot doirasida ko‘proq havo harakati soat 15:00 da pastroq haroratning asosiy belgilovchisi bo‘lmagan.

Nega Tabiiy Shamollatish Kunduzi Sovituvchi Bo‘lmagan?

Tabiiy shamollatish bu hovlida cho‘qqi harorat soatlarida avtomatik ravishda sovituvchi emas, chunki hukmron janubi-g‘arbiy tashqi havo oqimi taxminan soat 15:00 da 37–38 °C ga yetishi va hovliga kirganda sovuq emas, issiq havo olib kelishi mumkin. Shu sababli tadqiqot doimiy ko‘proq ochiqlik o‘rniga, kunduzgi issiq havo kirishini cheklaydigan va tashqi havo sovigandan keyin kechqurun-tunda shamollatishni oshiradigan vaqtga bog‘liq havo kirish strategiyasini tavsiya qiladi.

S2 stansiyasida shamol tezligi soat 15:00 da taxminan 0,77 m/s bo‘lgan bo‘lsa, 21:00 da 2,01 m/s gacha oshgan. S5 da mos qiymatlar taxminan 0,73 va 1,13 m/s. Mintaqaviy shamol esa shu vaqt oralig‘ida kamayadi. Bu vaqt nomuvofiqligi hovlining tashqi havo juda issiq bo‘lganida yopiqroq, tashqi havo soviy boshlaganida esa nisbatan ko‘proq o‘tkazuvchan bo‘lishi foydali bo‘lishi mumkin degan g‘oyaning asosidir.

ENVI-met o‘zaro tekshiruvining ma’nosi

ENVI-met modeli dala o‘lchovlarining sentyabr qiymatlarini mutlaq ravishda qayta yaratish uchun ishlatilmagan; simulyatsiya 21 iyun sharoitlarini ifodalaydi. O‘zaro tekshiruvning maqsadi turli fizik maydonlarda stansiyalarning nisbiy tartibini va mexanizm yo‘nalishini tekshirishdir.

Turbulent kinetik energiya xaritasi markaziy hovlida juda past havo harakatini, SVF maydoni ochiq markaziy hududlarning ko‘proq osmon ta’sirini, sirt harorati maydoni soyali va soyasiz sirtlar orasidagi kuchli farqlarni, kechki harorat maydoni esa kun oxiriga kelib makoniy farqlar qisqarishini ko‘rsatadi.

Analitik SVF bilan ENVI-met SVF qiymatlarining mutlaq bir xil bo‘lmasligi kutiladigan holat. Analitik tenglama yaqin hovli devorlarini soddalashtirilgan geometriya bilan ko‘rib chiqadi, ENVI-met esa butun uch o‘lchamli 250 × 250 m maydonni hisobga oladi. Tadqiqot taqqoslayotgan narsa mutlaq SVF tengligi emas, S2 ning ochiqroq, S4 ning esa yopiqroq joy sifatida bir xil tartibda qolishidir.

Asosiy morfologik ierarxiya

Manba tadqiqotning yaxlit talqini to‘rtta dizayn o‘zgaruvchisini bir xil darajada qo‘shib yuborish o‘rniga shartli ketma-ketlikda ko‘rib chiqadi:

1. Geometriya / SVF: boshlang‘ich nurlanish ta’sirini belgilaydi.
2. Bino soyasi: ayniqsa kritik soatlarda qolgan nurlanish yukini kamaytiradi va termal-gigrometrik sharoitlar bilan birga o‘zgaradi.
3. Sirt albedosi: quyosh energiyasining qancha qismi yutilishini va kechki issiqlik chiqarilishini ta’sir qiladi.
4. Ko‘kalamzorlashtirish: haddan tashqari quruq atmosferada o‘zi mustaqil ishonchli sovitish mexanizmi emas; soya va mos o‘simlik geometriyasi bilan birgalikda ko‘rib chiqilishi kerak.

Bu ierarxiyaning ma’nosi “o‘simlik ahamiyatsiz” degani emas. Ma’nosi shuki, giperquruq hovlida yuqori quyosh yukini kamaytirmasdan faqat yer sathida yashil maydon qo‘shish istalgan mikroiqlim natijasini kafolatlamaydi.

Oltita dizayn tavsiyasi

Mualliflar, ayniqsa, tortib olinadigan yoki yuqori qaytaruvchanlikka ega soyalanishni och rangli qoplamalar bilan birga qo‘llash adabiyotga ko‘ra kunduzgi havo haroratini taxminan 2–4 °C, PET ni esa taxminan 3–6 °C kamaytirish potensialiga ega bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi. Bu taxmin amalga oshgan taqdirda ham taxminan 52 °C lik cho‘qqi PET 46–49 °C atrofga tushishi kutiladi; ya’ni maydon baribir haddan tashqari issiqlik stressi sinfida qoladi. Bu qiymatlar tavsiya etilgan konfiguratsiyalarning ushbu tadqiqotda simulyatsiya qilingan natijalari emas.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• O‘rganilgan hovlida besh stansiyaning barchasi yozgi kampaniyada juda yuqori termal stressga duch kelgan.
• SVF bilan sutkalik harorat amplitudasi o‘rtasida kuchli musbat tavsifiy birgalikdagi o‘zgarish mavjud.
• Bino soyasi minimal namlik, termal ortiqcha, kechki issiqlik chiqarish va PET bilan izchil kuchli bog‘liqliklar ko‘rsatgan.
• Soyasiz past ko‘kalamzorlashtirish S2 da termal afzallik yaratmagan.
• Soya oladigan, o‘xshash ko‘kalamzorlashtirilgan S4 sirt harorati soyasiz S2 dan 9,5 °C past.
• Soat 15:00 da shamollatish samaradorligi cho‘qqi ortiqcha qizishning kuchli belgilovchisi emas.
• Mavjud R+3 geometriyasida quyoshdan himoya yetishmasligi asosiy dizayn muammosidir.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar

• “Barcha Sahroi Kabir hovlilarida soyalanish albatta bir xil korrelyatsiya koeffitsiyentlarini hosil qiladi” degan xulosa qo‘llab-quvvatlanmaydi.
• Ko‘kalamzorlashtirish umuman samarasiz degan xulosa qo‘llab-quvvatlanmaydi.
• Qayd etilgan korrelyatsiyalar o‘z-o‘zicha sababiylikning statistik isboti emas.
• Tavsiya etilgan %60–70 soyalanish ushbu maxsus hovlida aniq bir PET kamayishini yaratishi tajribaviy ravishda ko‘rsatilmagan.
• ENVI-met iyun simulyatsiyasi sentyabr dala haroratlarining bevosita tasdig‘i emas.
• Uch kunlik kampaniya mavsumiy yoki yillararo o‘zgaruvchanlikni tavsiflamaydi.
• Natijalarni Jazoirning barcha turar-joy fondiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri sonli tarzda umumlashtirib bo‘lmaydi.

Asosiy cheklovlar

1. Qisqa vaqt oynasi: Dala o‘lchovi faqat ketma-ket uch kunni qamrab oladi. Kunlararo barqarorlik yaxshi bo‘lsa-da, turli yoz davrlari va yillar sinovdan o‘tkazilmagan.

2. Bevosita \(T_{mrt}\) o‘lchovi yo‘q: O‘rtacha nurlanish harorati analitik ravishda hisoblangan. Mualliflar kelajakdagi tadqiqotlarda globus termometri bilan bevosita o‘lchashni maqsadga muvofiq deb hisoblaydilar.

3. SVF taxminiy geometriyaga asoslanadi: To‘g‘ri to‘rtburchak-kanyon formulasi fasaddagi kirish-chiqishlar va barcha uch o‘lchamli tafsilotlarni qamrab olmaydi.

4. Bitta hovli: O‘rganilgan hovli morfologik jihatdan vakillik qiluvchi sifatida tanlangan bo‘lsa-da, faqat bitta R+3 promotsion turar-joy namunasi.

5. Kichik va mustaqil bo‘lmagan makoniy tanlanma: Besh stansiya bir hovli va bir xil meteorologik hodisa doirasida joylashgan; shu sababli Pearson koeffitsiyentlari tavsifiydir.

6. Mavsumlararo simulyatsiya birikmasi: Dala o‘lchovlari sentyabrga, asosiy ENVI-met simulyatsiyasi esa iyun sharoitiga tegishli; sirt haroratlari uchun bir xil −5 °C tuzatish qo‘llanishi mutlaq natijalarga noaniqlik qo‘shadi.

Ushbu noaniqliklarga qaramay, barcha stansiyalardagi PET haddan tashqari stress chegarasidan taxminan 10–11 °C yuqori bo‘lgani sababli mualliflar asosiy “EXTREME” tasnifi oqilona mavsumiy tuzatish xatolari ta’sirida o‘zgarmaydi, deb hisoblaydilar.

Ilmiy ma’no

Tadqiqotning asosiy ahamiyatini “yashil maydon yomon, soya yaxshi” tarzida soddalashtirib bo‘lmaydi. Tadqiqot ko‘rsatgan nozikroq tuzilma shuki, issiq-quruq shaharlarda mikroiqlim aralashuvlari ketma-ket va shartli bo‘lishi kerak. Agar birinchi muammo quyoshdan keladigan nurlanish yuki bo‘lsa, shunchaki ko‘proq o‘simlik qo‘shish bu yukni yo‘q qilmaydi. Soya avval nurlanish yukini kamaytiradi; sirt materiali yutiladigan energiyani cheklaydi; mos ko‘kalamzorlashtirish esa faqat ana shu qulayroq energiya va suv muvozanatida qo‘shimcha foyda berishi mumkin.

Bu yondashuv zamonaviy turar-joy rejalashtirishidagi dizayn murosasini ham ko‘rsatadi. Bloklarni bir-biridan uzoqlashtirish maxfiylik va ko‘rinish nuqtai nazaridan afzallik berishi mumkin; biroq xuddi shu qaror yuqori SVF va yetarli bo‘lmagan soya sabab tashqi makon termal komfortini yomonlashtirishi mumkin. Shuning uchun hovli geometriyasi faqat zichlik yoki maxfiylik parametri emas, balki bevosita bioklimatik samaradorlik o‘zgaruvchisidir.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: Does Building Shade Serve as a Dual Thermal–Hygrometric Regulator in a Saharan Residential Courtyard? Field Evidence, the Vegetation-Without-Shading Paradox, and Design Suggestions from Laghouat, Algeria.

Mualliflar: Amira Zebda; Samira Louafi.

Muassasalar: AEEE Laboratory, University of Constantine 3 Salah Boubnider, Constantine, Algeria; ABE Laboratory, University of Constantine 3 Salah Boubnider, Constantine, Algeria.

Mas’ul muallif: Amira Zebda.

Jurnal: Buildings.

Nashriyot: MDPI.

Bibliografik qayd: Buildings, 2026, 16(17), 3554.

DOI: 10.3390/buildings16173554.

Nashr sanasi: 7 sentyabr 2026.

Manba turi: Taqrizdan o‘tgan tadqiqot maqolasi; dala o‘lchovi, analitik termal-komfort hisobi va ENVI-met raqamli simulyatsiyasi birgalikda qo‘llangan bitta holatli mikroiqlim tadqiqoti.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY) ochiq litsenziyasi.

Moliyalashtirish: Mualliflar tadqiqot maxsus tashqi moliyalashtirish olmaganini bildirgan.

Ma’lumotlar mavjudligi: Topilmalarni qo‘llab-quvvatlovchi ma’lumotlarni asosli so‘rov asosida mas’ul muallifdan olish mumkinligi ko‘rsatilgan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvini bildirmagan.

Mualliflar hissasi: Konseptuallashtirish Amira Zebda va Samira Louafi tomonidan; usul, dasturiy ta’minot, formal tahlil, tadqiqot, resurslar, ma’lumotlarni kuratsiya qilish va dastlabki qoralama asosan Amira Zebda tomonidan; verifikatsiya hamda ko‘rib chiqish/tahrirlash ikki muallif tomonidan bajarilgan; Samira Louafi, shuningdek, maslahat/superviziya vazifasini bajargan.

Sun’iy intellektdan foydalanish bayonoti: Manba maqola ingliz tilini tahrirlash va mualliflarning o‘z o‘lchov ma’lumotlaridan shakllar yaratishda Claude ishlatilganini; dala o‘lchovlari, simulyatsiya, ma’lumotlar tahlili va ilmiy talqin mualliflar tomonidan amalga oshirilganini hamda yakuniy javobgarlik mualliflarda ekanini bildiradi.

Asosiy metodologik talqin chegarasi: Ushbu tadqiqot besh o‘lchov nuqtasiga ega bitta hovlini uch kunlik davr ichida batafsil tavsiflaydi. Korrelyatsiya koeffitsiyentlari inferensial statistika emas, holat ichidagi ta’sir o‘lchami sifatida baholanishi kerak. ENVI-met modeli sentyabr dala qiymatlarini mutlaq ravishda aynan tasdiqlash o‘rniga stansiyalarning nisbiy morfologik tartibini va fizik mexanizmlarni qo‘llab-quvvatlash uchun ishlatilgan.

Verianla qayta foydalanish izohi: Ushbu matn manba maqolaning jumlalari yoki paragraf tuzilishini qayta nashr etmaydi. Raqamlar, usullar, tenglamalar va xulosa chegaralari manba tadqiqotga sodiq saqlangan; o‘quvchi uchun izoh Verianla uchun mustaqil ravishda qayta qurilgan. Manbaning ENVI-met raster xaritalari va original shakl kompozitsiyalari ushbu HTML ichida ko‘chirilmagan.