Turkumni boshlashdan oldin

Moliyaviy bozorlarda yutish ham bor, yutqazish ham.

Bir tomonning to‘g‘ri, boshqa tomonning noto‘g‘ri qaror qabul qilishi; turli kutilmalar, risklar va vaqt afzalliklarining to‘qnashishi bozor tabiatining bir qismidir. Hech kim har bir bitimda yuta olmaydi. Hech qanday usul kelajakni mukammal bilolmaydi. Zarar ko‘rishning o‘zi adolatsizlik, manipulyatsiya yoki yashirin aralashuvning dalili emas.

Ammo ushbu maqolalar turkumi shunchaki kim yutdi va kim yutqazdi degan masalani muhokama qilish uchun tayyorlanmadi.

Biz izidan borayotgan savol ancha qiyin:

Bozor qachon odamlar bir-biri bilan raqobat qiladigan maydon bo‘lishdan chiqib, odamlarning xatti-harakatlari, garovlari, qo‘rquvlari, savdo odatlari va majburiy qarorlarini qayta ishlaydigan avtomatik tizimga aylana boshladi?

Bu savolga bir necha yomon bitimdan keyin kelmadik.

O‘nlab savdo tizimlarini ishlab chiqdik. Bir-biridan farqli bot arxitekturalarini qurdik. Minglab metrikalarni baholadik. O‘n minglab qator kod yozdik. Texnik ko‘rsatkichlardan buyurtmalar kitobi tahlillarigacha, statistik usullardan mashinaviy o‘rganishgacha, optimallashtirish modellaridan sun’iy intellekt yordamidagi qaror tizimlarigacha juda keng sohani sinab ko‘rdik.

Har bir muvaffaqiyatsizlikdan keyin tizimni biroz yaxshiladik.

Yangi ma’lumotlar qo‘shdik.
Yangi filtrlar qurdik.
Savdo vaqtini o‘zgartirdik.
Risk boshqaruvini qayta loyihaladik.
Turli bozor rejimlarini ajratishga harakat qildik.
Tezroq, tanlovchanroq va murakkabroq modellar yaratdik.

Ammo bir nuqtadan keyin o‘zimizga ayni savolni berishga majbur bo‘ldik:

Agar muammo faqat biz ishlab chiqqan tizimlarda bo‘lmasa-chi?

Agar o‘nlab turli modellar aslida endi amal qilmaydigan bitta asosiy farazga tayansa-chi?

Bu faraz quyidagicha edi:

Bozorda xaridorlar va sotuvchilar uchrashadi. Har kim o‘zidagi axborot, kutilma va risk tushunchasiga qarab qaror beradi. Tahlili to‘g‘riroq, intizomliroq va riskini yaxshiroq boshqaradigan tomon vaqt o‘tishi bilan ustunlikka erishadi.

Bu hikoya butunlay noto‘g‘ri emas.

Ammo bugungi moliyaviy bozorlarni tushuntirish uchun uning o‘zi yetarli emasligi tobora ravshanlashmoqda.

Bugun narx shakllanishida faqat odamlarning kutilmalari ishtirok etmaydi. Algoritmlar, avtomatik market-meykerlar, leverajli pozitsiyalar, margin chaqiriqlari, stop buyruqlari, likvidatsiya dvigatellari, arbitraj tizimlari, yuqori tezlikdagi ma’lumot oqimlari va sun’iy intellekt modellari bir vaqtda faoliyat yuritadi.

Bu tuzilma ichida inson faqat narxning kelajagi haqida qaror beradigan ishtirokchi emas.

U ayni paytda o‘lchanadigan, tasniflanadigan va muayyan sharoitlarda qanday yo‘l tutishi bashorat qilinadigan unsurga aylanadi.

Leverajli pozitsiya ochgan kishi faqat yo‘nalish haqida taxmin qilmaydi. Muayyan narx darajasiga yetilganda majburan pozitsiyani yopishi mumkin bo‘lgan buyurtma manbaiga aylanadi.

Long pozitsiyaning likvidatsiyasi kelajakdagi majburiy sotuvdir.
Short pozitsiyaning likvidatsiyasi kelajakdagi majburiy xariddir.
Stop buyruqlari oldindan belgilangan reaksiya nuqtalaridir.
Vahima bilan yopilgan pozitsiyalar shoshilinch bozor buyruqlaridir.

Ko‘p sonli ishtirokchilar bir xil hududlarda va o‘xshash leverajlar bilan savdo qilganda, narx atrofida ko‘rinmas, ammo bashorat qilinadigan majburiy buyurtma to‘plamlari shakllanishi mumkin.

Shu sababli odam bozorning uzoq muddatli yo‘nalishini to‘g‘ri taxmin qilgan bo‘lsa ham, baribir yutqazishi mumkin.

Narx oxir-oqibat u kutgan darajaga yetishi mumkin. Ammo avval mutlaqo teskari tomonga yurib, uning stopini ishga tushirishi, garovini tugatishi yoki pozitsiyasini yopishga majbur qilishi mumkin. Pozitsiya yopilgach, narx yana dastlabki yo‘nalishga qaytishi mumkin.

Bunday holatda muammo faqat “noto‘g‘ri taxmin” emas.

Asosiy muammo narx manzilga yetishidan oldin bosib o‘tgan yo‘ldir.

Zamonaviy leverajli bozorlarda pul ko‘pincha faqat yo‘nalish orqali emas, narx qaysi tartibda qaysi tomonni majburiy savdo qilishga undashi orqali qo‘l o‘zgartiradi.

Bu tajriba faqat bizga xos emasligini ko‘rdik.

Turli bozorlarda savdo qiladigan odamlar bilan gaplashdik. Yillar davomida grafiklarni o‘rganganlarni, avtomatik tizim ishlab chiqqanlarni, turli strategiyalar qo‘llaganlarni va bozorning oldingi davrlarini boshdan kechirganlarni tingladik.

Ularning usullari turlicha edi.

Ba’zilari texnik tahlildan foydalanardi.
Ba’zilari fundamental ma’lumotlarni kuzatardi.
Ba’zilari buyurtma oqimiga e’tibor qaratardi.
Ba’zilari bot ishlab chiqardi.
Ba’zilari past chastotali savdo qilardi.
Ba’zilari faqat uzoq muddatni o‘ylardi.

Ammo ko‘p odam tasvirlagan bezovtalik bir-biriga o‘xshardi:

Bozor faqat ishtirokchilar o‘rtasidagi tabiiy raqobatni aks ettirmayotgani; tobora ishtirokchilarning savdo chastotasi, leveraji, stoplari, qo‘rquvlari va majburiy qarorlaridan oziqlanadigan tuzilmaga aylanayotgani haqidagi fikr.

Ushbu maqolalar turkumi bu fikrni isbotlangan hukm sifatida qabul qilib boshlanmaydi.

Har bir narx harakatini manipulyatsiya deb izohlamaymiz.

Barcha bozorlarni bitta markazdan boshqaradigan ko‘rinmas kuch mavjudligini haqiqatdek taqdim etmaymiz.

Muayyan shaxs, muassasa, kompaniya, bank, fond, birja yoki platformani nishonga olmaymiz.

Ismlar orqali polemika yaratmaymiz.

Chunki dalilsiz ayblov asosli savollarning kuchini kamaytiradi.

Ammo “bozor shunday” deb boshdan kechirilgan hodisalarni chetga surishni ham qabul qilmaymiz.

Odamlarning katta qismi leverajli mahsulotlarda nega zarar ko‘rishini so‘roq qilamiz.

Ayni bozorda savdo qiladigan ishtirokchilar nega bir xil ma’lumot, xarajat, tezlik va kapital imkoniyatlariga ega emasligini o‘rganamiz.

Likvidatsiyalar narx harakatini qanday kuchaytirishi mumkinligini tushuntiramiz.

Aktivning haqiqiy egaligi bilan faqat uning narxini kuzatuvchi sintetik shartnoma orasidagi farqni ko‘rsatamiz.

Algoritmlar bir-biri bilan raqobat qilishdan tashqari, inson va bot xatti-harakatlarini qanday tasniflashi mumkinligini muhokama qilamiz.

Sun’iy intellekt bozor bilimini demokratlashtirar ekan, strategiyalarni bir-biriga o‘xshatish, savdo xatti-harakatlarini standartlashtirish va kuchliroq aktyorlarning imkoniyatlarini oshirish ehtimolini baholaymiz.

Kripto bilan cheklanmaymiz.

Fyucherslar, opsionlar, farq shartnomalari, tovar bozorlari, aksiyalar, fond indekslari, valyuta mahsulotlari va uzluksiz savdo qilinadigan yangi sintetik shartnomalar ham ushbu turkum doirasiga kiradi.

O‘tmishni o‘rganamiz.

Chunki bugungi bozor arxitekturasi birdan paydo bo‘lmagan. Fyucherslar avval ishlab chiqaruvchilar va savdogarlarning narx riskini boshqarishi uchun yaratilgan. Elektron bozorlar savdo tezligi va kirishni o‘zgartirdi. Algoritmlar qaror vaqtini inson miqyosidan tashqariga olib chiqdi. Leveraj va avtomatik likvidatsiya esa narx harakatini ishtirokchining irodasidan mustaqil ravishda yangi buyurtmalar ishlab chiqaradigan mexanizmga aylantirdi.

Bugunni o‘rganamiz.

Chunki bugun bozor faqat talab va taklifni o‘lchamaydi. U ayni paytda garovni, savdo zichligini, buyurtma oqimini, moliyalashtirish stavkalarini, pozitsiyalar to‘planishini, likvidatsiya riskini va ishtirokchilarning ehtimoliy reaksiyalarini ham qayta ishlaydi.

Kelajakni muhokama qilamiz.

Chunki moliyaviy bozorlar tobora odamlar botlardan foydalanadigan tuzilishdan sun’iy intellekt agentlari odamlar va boshqa sun’iy intellekt agentlari bilan savdo qiladigan tizim tomon bormoqda.

Bu kelajakda eng katta ustunlik faqat yaxshiroq bashorat qiladigan modelga tegishli bo‘lmasligi ayon.

Ma’lumotga ertaroq kiradigan, arzonroq savdo qiladigan, ko‘proq kapitalga ega, turli bozorlarda bir vaqtda riskni muvozanatlashtira oladigan va o‘z xatti-harakatini yashira oladigan tomonlar kuchliroq bo‘ladi.

Ushbu turkum davomida ishlatadigan “ovchi” tushunchasi muayyan shaxs yoki tashkilotning nomi emas.

Ovchi — turli mexanizmlar birlashishi natijasida paydo bo‘ladigan tizimli xatti-harakatning nomi.

Leveraj investorning kutish huquqini cheklaganda,
likvidatsiya taxminni majburiy buyruqqa aylantirganda,
savdo xarajatlari har bir kirish va chiqishda kapitalni yemirganda,
ma’lumot va tezlik ustunligi faqat muayyan kattalikdagi aktyorlar foydalana oladigan imtiyozga aylanganda,
o‘xshash algoritmlar bir xil sharoitda bir xil javob berganda
va bozor infratuzilmasining daromadi ishtirokchilarning ko‘proq savdo qilishiga bog‘liq bo‘lganda,

bitta markaz boshqarmasa ham, ovchidek tutadigan tuzilma paydo bo‘lishi mumkin.

Bu tuzilmaning ongli bo‘lishi shart emas.

Bir bozor operatori ko‘proq savdo hajmini xohlaydi. Bir market-meyker spreddan daromad olishni xohlaydi. Bir fond riskka moslashtirilgan daromadini oshirmoqchi bo‘ladi. Bir algoritm buyurtma oqimining bir necha soniya keyingi holatini bashorat qilishga urinadi. Bir kontent yaratuvchi e’tibor jalb qilmoqchi bo‘ladi. Bir foydalanuvchi tez foyda umid qiladi.

Har bir aktyor faqat o‘z manfaatini ko‘zlar ekan, barcha ishtirokchilar birgalikda yaratmagan, ammo ularga ta’sir qiladigan tizim paydo bo‘lishi mumkin.

Shu sababli ushbu turkumning maqsadi yashirin dushman ixtiro qilish emas.

Maqsad ko‘rinadigan narx grafigi ortidagi mexanizmlarni tushunarli qilish.

Bir sham ko‘tarilganda yoki tushganda ekranda faqat natija ko‘rinadi.

O‘sha harakat ichida ixtiyoriy xaridlar va sotuvlar bo‘lishi mumkin.

Shuningdek stoplar, avtomatik likvidatsiyalar, vahima savdolari, likvidlikning tortib olinishi, arbitraj buyruqlari, market-meykerlarning riskni kamaytirishi va millisekundlarda qaror beradigan algoritmlar ham bo‘lishi mumkin.

Grafik natijani ko‘rsatadi.

Ushbu maqolalar turkumi imkon qadar sababni o‘rganadi.

Bu turkum nima sotadi?

Hech narsa.

Bu ish mutlaqo bepul bo‘ladi.

Hech qanday investitsiya rejasi, savdo dasturi, bot paketi, signal guruhi, obuna, konsalting, ta’lim paketi yoki daromad tizimi sotilmaydi.

Odamlarning zararlari, qo‘rquvlari yoki umidlari tijoriy imkoniyatga aylantirilmaydi.

Chunki tanqid qilayotgan mexanizmlar usullaridan foydalanib, o‘sha mexanizmlarga qarshi chiqayotganimizni ayta olmaymiz.

Ushbu turkum biror aktivni sotib olish yoki sotishni tavsiya qilmaydi.

Daromad va’da qilmaydi.

“Aniq ishlaydigan usul”, “yashirin formula” yoki “yutqaztirmaydigan strategiya” taqdim etmaydi.

O‘z tajribalarimizni hikoya qilamiz.

Boshqa odamlarning boshidan kechirganlarini ularning shaxsi va maxfiy ma’lumotlarini oshkor qilmasdan baholaymiz.

Tarixiy hodisalar, tekshiriladigan mexanizmlar va mavjud ma’lumotlarni o‘rganamiz.

Isbotlangan faktlar bilan ehtimollarni bir-biridan ajratamiz.

Bilmagan joyimizda bilgandek tutmaymiz.

Bu turkumning kurashi nimaga qarshi?

Bu kurash biror shaxs, muassasa yoki kompaniyaga qarshi olib boriladigan kampaniya emas.

Bilimsizlikka qarshi.

Ko‘rinmaslikka qarshi.

Odamlarga oson daromad orzusini sotishga qarshi.

Haqiqiy aktiv bilan leverajli shartnomani bir xil narsa sifatida ko‘rsatishga qarshi.

Ochiqchasiga teng bo‘lmagan sharoitlarni hamma uchun teng raqobat maydonidek ko‘rsatishga qarshi.

Dalilsiz fitna hikoyalariga qarshi bo‘lgani kabi, hujjatlashtirilgan muammolarni kamsitishga ham qarshi.

G‘azab bu tadqiqotni boshlagan bo‘lishi mumkin.

Ammo g‘azab dalilning o‘rnini bosmaydi.

Ambitsiya bizni ishlashda davom ettirishi mumkin.

Ammo ambitsiya haqiqatni o‘zimizga qulay tarzda o‘zgartirishimizga ruxsat bermaydi.

Muvaffaqiyatsizliklarimizni yashirmaymiz.

Biz ishlab chiqqan tizimlar nega ishlamaganini ham gaplashamiz.

Chunki o‘nlab modellarning bir devorga urilishi faqat muvaffaqiyatsizlik emas. Bu noto‘g‘ri qurilgan asosiy farazlarni ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan muhim topilmadir.

Ehtimol, oxirida bozorda doimiy va barqaror ustunlik nihoyatda cheklanganini ko‘ramiz.

Ehtimol, muayyan sharoitlarda takrorlanadigan tizimli zaifliklarni aniqlaymiz.

Ehtimol, ayrim eski bozor bilimlari hanuz amal qilishini, ayrimlari esa algoritmik davrda ma’nosini yo‘qotganini ko‘ramiz.

Natija qanday bo‘lishini oldindan bilmaymiz.

Aslida ushbu turkumning qadri ham shu yerda boshlanadi.

Oldindan belgilangan xulosaga dalil izlamaymiz.

Dalil bizni qaysi xulosaga olib borsa, o‘sha yerga boramiz.

Shu sababli birinchi savolimiz narx ertaga ko‘tariladimi yoki tushadimi bo‘lmaydi.

Yanada asosiy savoldan boshlaymiz:

Bozor qachon faqat qarorlarimiz natijasini narxlashni to‘xtatib, qarorlarimizni va qaysi sharoitda nima qilishga majbur bo‘lishimizni hisoblay boshladi?

“Bozor ichidagi ovchi” maqolalar turkumi ushbu savol izidan boradi.