Ochiq havoda ishlaydigan kishilar ish vaqtining muhim qismini quyoshdan keladigan ultrabinafsha nurlanish taʼsirida oʻtkazishi mumkin. Bu taʼsir bir kunlik vaqtinchalik holatdan ko‘ra, yillar davomida to‘planib boradigan kasbiy omildir. Yuz, quloqlar, bo‘yin, qo‘llar va bilaklar kabi doimo ochiq qoladigan sohalar, ayniqsa yetarli soya, himoya kiyimi va quyoshdan himoyalovchi vositalar bo‘lmaganda, takroriy UV taʼsiriga duch kelishi mumkin.

Ushbu preprint tadqiqotida tadqiqotchilar Saudiya Arabistonining Ar-Riyod shahrida ochiq havoda ishlaydigan 290 nafar katta yoshli kishining quyosh taʼsiri, ish joyidagi UV xavfsizligi, shaxsiy himoyalanish amaliyotlari va quyoshga biologik sezgirlik xususiyatlarini baholadi. Maʼlumotlar 2025-yil sentabr-dekabr davrida onlayn so‘rov orqali to‘plandi. Ishtirokchilar 18-65 yosh oralig‘ida bo‘lib, kamida olti oylik uzluksiz ochiq havoda ishlash tajribasiga ega edi.

Baholashda Personal Risk Assessment: Sun and Skin Cancer for Outdoor Workers, qisqacha PRA-SSCOW deb ataladigan so‘rov vositasi qo‘llandi. Ushbu vosita klinik ko‘rik o‘tkazmaydi, teri shikastlanishini tashxis qilmaydi va shaxsning kelajakda aniq teri saratoniga chalinish ehtimolini hisoblamaydi. Ish sharoitlari, himoyalanish xatti-harakatlari, quyoshda kuyish tarixi, teri va soch xususiyatlari, xollar hamda shaxsiy yoki oilaviy teri saratoni tarixi kabi o‘z-o‘zidan bildirilgan maʼlumotlarga ball berib, past, o‘rta yoki yuqori xavf profili toifasini shakllantiradi.

Ishtirokchilarning faqat 2 nafari, yaʼni 0,7 foizi past xavf toifasida bo‘ldi. 207 kishi 71,4 foiz bilan o‘rta xavf, 81 kishi esa 27,9 foiz bilan yuqori xavf toifasida edi. O‘rta xavf ulushining 95 foizlik ishonch oralig‘i 66,2-76,6 foiz, yuqori xavf ulushining ishonch oralig‘i esa 22,8-33,1 foiz deb bildirildi.

Ish sharoitlaridagi eʼtiborga molik natijalardan biri, ishtirokchilarning 23,8 foizi ayniqsa 11.00-15.00 oralig‘idagi tushki soatlarda, 26,2 foizi esa kun bo‘yi ochiq havoda ishlashi edi. Ishtirokchilarning 26,5 foizi kuniga kamida uch soat quyosh taʼsirida qolishini bildirdi. 62,4 foizi ish joyida UV indeksi ulashilmasligini aytgani va taxminan 13-14 foizlik guruh ish yoki tanaffus vaqtida umuman soyaga kira olmasligi ish joyi darajasidagi himoya kamchiliklarini ko‘rsatadi.

Ishtirokchilarning 44,8 foizi tavsiya etilgan shaxsiy himoya choralarining barchasidan foydalanishini bildirganiga qaramay, 41,4 foizi so‘nggi bir yil ichida ish vaqtida kamida bir marta quyoshda kuyganini aytdi. Bu ikki natijaning birga uchrashi, bildirilgan choralar har doim, to‘g‘ri miqdorda yoki butun ish vaqti davomida qo‘llanmagan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Biroq tadqiqotda himoya xatti-harakatlari bevosita kuzatilmagani sababli bu ehtimol isbotlanmagan.

Quyoshga sezgirlik bo‘yicha ishtirokchilarning 37,2 foizi och yoki juda och terili, 67,9 foizi och rangli ko‘zlarga ega ekanini bildirdi. 79,3 foizi oson yoki qisman sepkillanishini, 66,9 foizi esa qorayishdan oldin hech bo‘lmaganda baʼzan kuyishini aytdi. Bolalik davrida kamida bir marta pufakchali quyosh kuyishini bildirganlar ulushi 39,7 foiz edi.

Oddiy demografik taqqoslashlarda yuqori PRA-SSCOW xavf toifasi yoshi kattaroq bo‘lish, erkak jins, past taʼlim, turmush qurganlik, ayrim kasb guruhlari va Saudiya fuqarosi bo‘lmagan xodim maqomi bilan bog‘liq edi. Biroq barcha o‘zgaruvchilar bir vaqtning o‘zida modelga kiritilgan ko‘p o‘zgaruvchili tahlilda yosh va jins mustaqil ravishda ahamiyatli bo‘lib qolmadi.

Universitet yoki undan yuqori taʼlimga ega xodimlarda yuqori xavf toifasiga tushish ehtimoli rasmiy taʼlim olmaganlarga nisbatan pastroq edi: tuzatilgan imkoniyatlar nisbati 0,155, 95 foizlik ishonch oralig‘i 0,047-0,513 va P qiymati 0,002 edi. Bu qiymat taxminan 84,5 foizga pastroq nisbiy oddsni anglatadi. Saudiya fuqarosi bo‘lmagan xodimlarda yuqori xavf toifasiga tushish odds’i Saudiya xodimlarinikidan 3,686 baravar edi; ishonch oralig‘i 1,578-8,608 va P qiymati 0,003 edi.

Kasb guruhlari uchun hisoblangan ayrim imkoniyatlar nisbatlari juda yuqori edi. Masalan, qishloq xo‘jaligi va atrof-muhit sektorida tuzatilgan imkoniyatlar nisbati 44,253, turizm-rekreatsiya-mehmondo‘stlik guruhida 43,292 deb xabar qilindi. Biroq mos yozuv sifatida olingan qurilish va sanoat guruhida atigi uch nafar yuqori xavfli ishtirokchi bo‘lgani va ishonch oraliqlarining nihoyatda kengligi bu baholar siyrak kataklar va tanlanmaga sezgir bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Bu nisbatlar kasbning teri saratoniga bevosita sabab bo‘lishini isbotlamaydi.

Tadqiqot Ar-Riyoddagi barcha ochiq havoda ishlovchilarning haqiqiy teri saratoni prevalensiyasini o‘lchamaydi. Dermatologik ko‘rik, biopsiya, shaxsiy UV dozimetri yoki saraton registrlari qo‘llanmagan. Natijalar onlayn so‘rovda qatnasha olgan muayyan namuna doirasidagi o‘z-o‘zidan bildirishlar va xavf balliga asoslangan. Shu sababli tadqiqot saraton tashxisi bo‘yicha izlanish emas, balki kasbiy UV xavf profili va himoyalanish ehtiyojini o‘rganish sifatida talqin qilinishi kerak.

Tadqiqotning asosiy muammosi nima?

Quyoshdan keladigan ultrabinafsha nurlanish ochiq havoda ishlovchilar uchun nafaqat ekologik, balki kasbiy taʼsir hamdir. Qurilish ishchilari, qishloq xo‘jaligi xodimlari, atrof-muhit va tozalash xodimlari, xavfsizlik xodimlari, transport xodimlari, turizm xodimlari va infratuzilma brigadalari kunning turli vaqtlarida uzoq muddat quyosh ostida qolishi mumkin.

Kasbiy UV taʼsiri bir necha sababga ko‘ra muhim:

• Taʼsir yillar davomida takrorlanadi va to‘planishi mumkin.
• Xodimning quyoshdan qochish imkoniyati ishi sabab cheklangan bo‘lishi mumkin.
• Tushki soatlardagi ish jadvali shaxsiy tanlovdan ko‘ra ishni tashkil etishga bog‘liq.
• Soya, tanaffus joyi, himoya kiyimi va UV indeksi haqidagi maʼlumot ish beruvchi tomonidan taqdim etilmasligi mumkin.
• Himoya choralarining narxi yoki mavjudligi xodim guruhlari o‘rtasida farq qilishi mumkin.
• Kuchli issiq sababli uzun yengli kiyim yoki keng soyali bosh kiyimdan foydalanish amalda qiyinlashishi mumkin.

Ar-Riyodning issiq va quruq iqlimi yilning katta qismida ochiq havoda ishlovchilarni kuchli quyosh nuri bilan yuzlashtiradi. Tadqiqotning maqsadi ana shu sharoitda ishlaydigan kattalarning UV xavfsizligi va quyoshga sezgirlik bo‘yicha qaysi xavf profiliga kirishini hamda demografik xususiyatlarning yuqori xavf tasnifi bilan qanday bog‘liqligini o‘rganishdir.

Bu tadqiqot teri saratonini o‘lchadimi yoki teri saratoni xavf ballini?

Tadqiqotni to‘g‘ri tushunishda eng muhim nuqta shu. Tadqiqotchilar ishtirokchilarga dermatologik ko‘rik o‘tkazmadi. Teri shikastlanishlari dermoskop bilan tekshirilmadi, biopsiya olinmadi va tashxislar milliy saraton registrlari bilan tasdiqlanmadi.

O‘lchangan asosiy natija PRA-SSCOW so‘rovnomasidan olingan xavf balli toifasidir. Ushbu vosita quyidagi turdagi maʼlumotlarni birlashtiradi:

• Quyosh ostida ishlanadigan soatlar,
• Kunlik ochiq havoda ishlash davomiyligi,
• Tushki quyoshdan qochish imkoniyati,
• Soyaga kirish imkoniyati,
• Qaytaruvchi sirtlarda ishlash,
• UV indeksining ish joyida ulashilishi,
• Himoya kiyimi va quyoshdan himoya vositasidan foydalanish,
• Yaqin davrdagi quyosh kuyishi,
• Teri, soch va ko‘z xususiyatlari,
• Sepkillanish va kuyishga moyillik,
• Xollar soni,
• Bolalikdagi quyosh kuyishlari,
• Shaxsiy yoki oilaviy teri saratoni tarixi.

Shuning uchun “yuqori xavf” iborasi odamda albatta teri saratoni bor yoki kelajakda aniq teri saratoniga chalinadi degani emas. Bu ibora so‘rovdagi xavf bilan bog‘liq javoblar yig‘indisi belgilangan yuqori ball chegarasidan oshganini anglatadi.

PRA-SSCOW balli qanday tuzilgan?

Tadqiqotda izohlangan asosiy ball berish mantig‘i quyidagicha:

\[ RS=\sum_{i=1}^{n}s_i,\qquad s_i\in\{0,1,2\} \]

Bu yerda:

• RS, jami xavf ballidir.
• s_i, har bir javobga berilgan xavf og‘irligidir.
• 0 ball, past xavfli javobni ifodalaydi.
• 1 ball, o‘rta xavfli javobni ifodalaydi.
• 2 ball, yuqoriroq xavfli javobni ifodalaydi.

Xavf toifalari quyidagi chegaralar bilan belgilandi:

\[ RS\leq14 \Rightarrow \mathrm{Düşük\ risk} \]

\[ 14<RS\leq28 \Rightarrow \mathrm{Orta\ risk} \]

\[ RS>28 \Rightarrow \mathrm{Yüksek\ risk} \]

Matn jami mumkin bo‘lgan ball oralig‘ini 0-57 deb bildiradi. Biroq yuklangan maqolada bandlarning barcha batafsil og‘irliklari berilmagani uchun 57 ballik yuqori chegara o‘quvchi tomonidan faqat taqdim etilgan 20 savollik jadval asosida mustaqil ravishda qayta hisoblab bo‘lmaydi.

Bundan tashqari, “UV xavfsizligi balli” iborasi yuqori qiymat yaxshiroq xavfsizlikni anglatadigan baho sifatida o‘qilmasligi kerak. Javoblar xavf yo‘nalishida ballanganligi sababli yuqori quyi ball odatda ko‘proq taʼsir yoki yetarli bo‘lmagan himoya profilini anglatadi.

O‘lchov vositasi qayerdan kelib chiqqan?

PRA-SSCOW vositasi 2019-yilda Sun Safety at Work Canada loyihasi doirasida ishlab chiqilgan. Tadqiqotchilar vosita ilgari nashr etilgan qisqa teri saratoni xavfini baholash vositalari va Kanada Dermatologiya Assotsiatsiyasi manbalariga asoslanganini taʼkidlaydi.

Asl vositaning test-qayta test ishonchliligi uchun:

• Vaznlangan kappa: κ = 0,68,
• Spearman korrelyatsiyasi: r = 0,76

qiymatlari keltirilgan.

Ushbu tadqiqot uchun vosita oldinga va orqaga tarjima usuli bilan arab tiliga tarjima qilinib, ekspert ko‘rigidan o‘tkazilgan va 35 ishtirokchi bilan pilot tadqiqot o‘tkazilgan. Biroq joriy arabcha versiya uchun yangi test-qayta test koeffitsienti, ichki izchillik ko‘rsatkichi yoki Saudiya Arabistonidagi haqiqiy teri saratoni tashxisiga nisbatan prognostik validatsiya xabar qilinmagan.

Shu sababli vosita quyosh xavfsizligi va shaxsiy sezgirlik nuqtai nazaridan foydali skrining va taʼlim doirasini berishi mumkin; ammo Saudiya xodimlarida kelajakdagi saraton rivojlanishini klinik aniqlik bilan bashorat qiladigan, mahalliy kalibrlangan saraton modeli sifatida baholanmasligi kerak.

Ishtirokchilar qanday tanlangan?

Tadqiqotga Ar-Riyodda yashaydigan, 18-65 yosh oralig‘idagi, har qanday millatga mansub va bevosita quyosh taʼsiri mavjud bo‘lgan ochiq havo kasbida ishlaydigan kishilar kiritilgan.

Asosiy qatnashish shartlari quyidagilar edi:

• Kamida olti oylik uzluksiz ochiq havoda ishlash tajribasi,
• Ingliz yoki arab tilida o‘qish va yozish imkoniyati,
• WhatsApp ilovasiga kirish imkoniyati,
• Tadqiqot vaqtida faol teri saratoni tashxisi bo‘lmasligi.

Matn ingliz yoki arab tilida o‘qiy olishni qabul mezoni sifatida ko‘rsatadi, shu bilan birga so‘rovning arabcha versiyasi qo‘llanganini va arab tilida so‘zlashmaydigan migrant xodimlarning ishtiroki cheklangan bo‘lishi mumkinligini ham aytadi. Bu ikki ibora amaliyotdagi til qamrovi to‘liq ravshan emasligini ko‘rsatadi.

Namuna onlayn Microsoft so‘rovi va WhatsApp orqali tarqatish yo‘li bilan, ketma-ket tanlash usulida shakllantirildi. Bu usul tasodifiy aholi tanlanmasi emas. U smartfon, WhatsApp, savodxonlik va so‘rovda qatnashish istagiga ega xodimlarni ko‘proq ifodalashi mumkin.

Namuna hajmi va tadqiqot davri

Ar-Riyodda ro‘yxatdan o‘tgan xodimlar soni taxminan 450.986, ochiq havoda ishlovchilar soni esa taxminan 135.296 deb qabul qilingan. Tadqiqotda 5 foizlik xatolik chegarasi va 95 foizlik ishonch darajasi bilan 246 kishilik namuna hisoblangani, yakuniy namuna esa 290 kishi bo‘lgani aytiladi.

Biroq namuna hajmini hisoblashda qo‘llangan kutilgan ulush, effekt kattaligi, test quvvati va dizayn farazlari batafsil xabar qilinmagani sababli hisob-kitobni yuklangan matndan to‘liq qayta tiklab bo‘lmaydi.

Maʼlumotlar 2025-yil sentabr-dekabr oralig‘ida to‘plandi. Savollar avvalgi ish tartibi, yil davomidagi taʼsir va oldingi yilda yuz bergan quyosh kuyishlari haqida bo‘lgani uchun natijalar faqat maʼlumot yig‘ilgan oylardagi quyosh sharoitlarini ifodalamaydi.

Ishtirokchilarning asosiy xususiyatlari

Namunaning taxminan uchdan ikki qismi universitet bitiruvchisi bo‘lgani, taʼlim darajasi pastroq va raqamli so‘rovga kirishi cheklangan ochiq havoda ishlovchilar tadqiqotda kamroq ifodalangan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Ishtirokchilar qaysi sektorlarda ishlagan?

Kasb guruhlarining kattaligi teng emas. Ayniqsa transport-logistika va qishloq xo‘jaligi-atrof-muhit guruhlaridagi kichik sonlar ushbu guruhlarga tegishli imkoniyatlar nisbatlarining keng ishonch oraliqlari bilan baholanishiga olib kelgan.

Ish soatlari va kunlik quyosh taʼsiri

Ishtirokchilarning yarmi ochiq havodagi ishlarini ertalab soat 11.00 dan oldin yoki 15.00 dan keyin bajarishini bildirdi. Bunga qarshi ravishda:

• 23,8 foizi 11.00-15.00 oralig‘ida ishlardi.
• 26,2 foizi kun bo‘yi ochiq havoda ishlardi.

Kunlik quyosh ostida qolish davomiyligi:

• 29,0 foizida bir soatdan kam,
• 44,5 foizida bir-uch soat,
• 26,5 foizida uch soat yoki undan ko‘p edi.

Ishtirokchilarning faqat 33,8 foizi tushki soatlarda quyosh ostida ishlash vaqtini cheklay olishini aytdi. 52,4 foizi buni faqat baʼzan qila olishini, 13,8 foizi esa umuman qila olmasligini bildirdi.

Bu natija UV taʼsiridan qochish faqat shaxsiy bilim yoki istak masalasi emasligini ko‘rsatadi. Xodimning smenasi, vazifasi va ish beruvchining ishni tashkil etishi tushki quyoshdan qochish imkoniyatini belgilashi mumkin.

Soya va tanaffus sharoitlari

Ish vaqtida:

• 36,5 foiziga ish beruvchi tomonidan tashkil etilgan soya taʼminlangan.
• 49,7 foizi tabiiy yoki qisman soyadan foydalangan.
• 13,8 foizida umuman soya bo‘lmagan.

Tanaffus vaqtida:

• 50,7 foizi tashkil etilgan soyaga,
• 35,9 foizi qisman soyaga kira olgan.
• 13,4 foizining soyaga kirish imkoniyati bo‘lmagan.

Soya mavjudligi taʼsirni butunlay yo‘q qilmaydi. Quyosh nuri atrofdagi sirtlardan qaytishi mumkin va ayrim soya konstruksiyalari kunning barcha soatlarida yetarli himoya bermasligi mumkin. Biroq tadqiqot soya konstruksiyalarining kattaligi, UV o‘tkazuvchanligi yoki foydalanish davomiyligini o‘lchamagan.

Qaytaruvchi sirtlar va UV indeksi

Ishtirokchilarning 48,6 foizi beton, asfalt yoki maysa kabi qaytaruvchi sirtlar atrofida ishlashini bildirdi. 10,7 foizi dengiz ko‘pigi, plyaj qumi yoki shunga o‘xshash kuchliroq qaytaruvchi muhitlarni qayd etdi.

Ish joyida UV indeksining eʼlon qilinishi yoki ulashilishi:

• Ulashiladi: %37,6
• Ulashilmaydi: %62,4

UV indeksining xodimlarga bildirilishi o‘z-o‘zidan himoya bermaydi; biroq smenani rejalashtirish, tanaffus vaqtlarini belgilash, quyoshdan himoya vositasini qayta surtish va qo‘shimcha himoya kiyimidan foydalanish uchun ogohlantiruvchi vazifani bajarishi mumkin.

Shaxsiy himoya choralari

So‘rov keng soyali shlyapa yoki ensa himoyali kaska, uzun shim, uzun yengli kiyim, UVdan himoyalovchi ko‘zoynak va kamida SPF 30 quyoshdan himoya vositasi kabi choralarni so‘radi.

• 44,8 foizi tavsiya etilgan barcha choralarni qo‘llashini bildirdi.
• 31,7 foizi uch yoki undan ko‘p choradan foydalanishini aytdi.
• 23,5 foizi uch yoki undan kam choradan foydalanishini bildirdi.

Bu maʼlumotlar foydalanish tez-tezligini, quyoshdan himoya vositasining miqdorini, qayta surtish oralig‘ini yoki kiyimning haqiqiy UV himoya qiymatini ko‘rsatmaydi. Shaxsning bir mahsulotni “ishlataman” deb aytishi uni butun smena davomida yetarli darajada qo‘llaganini anglatmasligi mumkin.

Quyosh kuyishi nega muhim natija?

So‘nggi bir yil ichida ish vaqtida:

• 58,6 foizi umuman quyoshda kuymaganini,
• 34,8 foizi bir marta,
• 6,6 foizi ikki yoki undan ko‘p marta quyoshda kuyganini bildirdi.

Jami 41,4 foizlik guruh ish vaqtida kamida bir marta quyosh kuyishini bildirgan. Quyosh kuyishi taʼsir faqat nazariy emasligini va ayrim xodimlarda teri ko‘zga ko‘rinadigan o‘tkir shikast darajasiga yetgan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Biroq quyosh kuyishlari tibbiy yozuvlar bilan tasdiqlanmagan va ishtirokchilarning o‘z taʼriflariga asoslangan.

Quyoshga sezgirlik xususiyatlari

Quyoshga sezgirlik faqat ishlash davomiyligi bilan belgilanmaydi. Teridagi melanin miqdori, kuyishga moyillik, ko‘z va soch rangi, sepkillanish, xollar va bolalikdagi quyosh kuyishlari shaxsiy sezgirlikka taʼsir qilishi mumkin.

Bu xususiyatlarning barchasi o‘z-o‘zidan bildirilgan. Teri turi klinik Fitzpatrick tasnifi bilan tasdiqlanmagan, xollar dermatolog tomonidan sanalmagan.

Bolalik davridagi quyosh kuyishlari

O‘n sakkiz yoshdan oldin:

• 60,3 foizi pufakchali quyosh kuyishi bo‘lmaganini,
• 24,5 foizi bir necha marta,
• 15,2 foizi ko‘p marta pufakchali quyosh kuyishini boshdan kechirganini bildirdi.

Jami 39,7 foizlik qism bolalikda kamida bir marta pufakchali quyosh kuyishini bildirgan. Katta yoshli ishtirokchilarning bolalik davrini eslashiga asoslangan bu maʼlumot xotira xatosiga moyildir.

Shaxsiy va oilaviy teri saratoni tarixi

Ishtirokchilarning:

• 65,2 foizi shaxsiy yoki oilaviy teri saratoni tarixi yo‘qligini,
• 18,6 foizi oilaviy tarix borligini,
• 16,2 foizi shaxsiy teri saratoni tarixi borligini bildirdi.

Tadqiqot hozirgi faol teri saratoni tashxisi bo‘lganlarni chiqarib tashlagan. Shu sababli shaxsiy tarixini bildirganlar ilgari tashxis olgan, ammo tadqiqot vaqtida faol tashxisi bo‘lmagan kishilar bo‘lishi mumkin. Biroq avvalgi tashxisning turi, sanasi, patologik tasdig‘i va davolash usuli matnda izohlanmagan.

Jami UV xavfsizligi va quyoshga sezgirlik ballari

Maqola jami PRA-SSCOW ballining o‘rtacha qiymati va standart og‘ishini alohida qiymat sifatida xabar qilmaydi. Shu sababli umumiy xavf toifalari berilgan bo‘lsa-da, namunaning o‘rtacha jami xavf ballini yuklangan matndan chiqarib bo‘lmaydi.

Umumiy xavf taqsimoti

Atigi ikki kishi past xavf toifasida bo‘lgani uchun demografik tahlillarda past va o‘rta xavf guruhlari birlashtirilib, yuqori xavf guruhi bilan taqqoslangan.

Matn xavf taqsimoti uchun “1-rasm”ga murojaat qiladi. Biroq yuklangan 31 sahifalik PDFda bu shakl ko‘rinadigan tarzda mavjud emas; taqsimot faqat 4-jadval orqali tasdiqlanishi mumkin.

Xom demografik taqqoslashlar

O‘zgaruvchilar alohida baholanganda yuqori xavf toifasidagilarning o‘rtacha yoshi 36,42 ± 9,31 yil, past-o‘rta guruhdagilarning o‘rtacha yoshi 30,01 ± 9,41 yil edi. Farq uchun P qiymati 0,001 dan past edi.

Yuqori xavf ulushlari:

• Ayollarda 22,4 foiz, erkaklarda 35,2 foiz,
• Rasmiy taʼlim olmaganlarda 56,0 foiz,
• Boshlang‘ich taʼlim olganlarda 66,7 foiz,
• O‘rta taʼlim yoki litsey bitiruvchilarida 29,6 foiz,
• Universitet yoki undan yuqori taʼlim olganlarda 20,2 foiz,
• Bo‘ydoqlarda 17,1 foiz,
• Turmush qurganlarda 40,0 foiz,
• Ajrashgan yoki beva kishilarda 38,5 foiz,
• Saudiya xodimlarida 15,7 foiz,
• Saudiya fuqarosi bo‘lmagan xodimlarda 44,4 foiz

deb topildi.

Bu taqqoslashlar boshqa o‘zgaruvchilarni nazorat qilmaydi. Masalan, Saudiya fuqarosi bo‘lmagan guruh ishlaydigan sektorlar, taʼlim darajasi yoki ish soatlari boshqacha bo‘lishi mumkin. Shu sababli tadqiqotchilar ko‘p o‘zgaruvchili logistik regressiya qo‘llagan.

Logistik regressiyani qanday o‘qish kerak?

Tadqiqotda qo‘llangan logistik regressiyaning mantig‘i tushuntirish maqsadida quyidagi asosiy munosabat bilan ko‘rsatilishi mumkin. Bu tenglama maqolada ochiq tarzda yozilmagan:

\[ \log\left(\frac{p}{1-p}\right)=\beta_0+\beta_1X_1+\beta_2X_2+\cdots+\beta_kX_k \]

Bu yerda:

• p, shaxsning yuqori PRA-SSCOW xavf toifasida bo‘lish ehtimolidir.
• X_k, yosh, jins, taʼlim, oilaviy holat, kasb va millat kabi o‘zgaruvchilardir.
• β_k, boshqa o‘zgaruvchilar o‘zgarmas bo‘lganda har bir o‘zgaruvchining modelga hissasidir.

Tuzatilgan imkoniyatlar nisbati:

\[ aOR=e^{\beta} \]

ko‘rinishida talqin qilinishi mumkin.

• aOR = 1, mos yozuv guruhidan farq yo‘qligini,
• aOR > 1, yuqori xavf toifasida bo‘lish odds’i oshganini,
• aOR < 1, odds kamayganini ko‘rsatadi.

Imkoniyatlar nisbati to‘g‘ridan-to‘g‘ri ehtimol yoki mutlaq xavf emas. Masalan, aOR 3,686 bo‘lishi saraton rivojlanish ehtimoli 368,6 foiz degani emas.

Yosh va jins: xom bog‘liqliklar tuzatishdan keyin saqlanib qoldimi?

Yosh uchun tuzatilgan imkoniyatlar nisbati 1,029 edi; 95 foizlik ishonch oralig‘i 0,986-1,074 va P qiymati 0,193 edi. Ishonch oralig‘i 1 ni o‘z ichiga olgani uchun yosh mustaqil ravishda ahamiyatli deb topilmadi.

Erkak jins uchun tuzatilgan imkoniyatlar nisbati 0,987 edi; ishonch oralig‘i 0,411-2,368 va P qiymati 0,976 edi. Erkaklarda xom yuqori xavf ulushi yuqoriroq ko‘ringaniga qaramay, taʼlim, oilaviy holat, kasb va millat birgalikda baholanganda mustaqil jins taʼsiri qolmadi.

Bu natija yosh yoki jins biologik jihatdan ahamiyatsizligini isbotlamaydi. U faqat ushbu namuna va ushbu xavf balli modelida boshqa o‘zgaruvchilar nazorat qilinganda mustaqil statistik bog‘liqlik ko‘rsatilmaganini anglatadi.

Taʼlim darajasi

Mos yozuv guruhi rasmiy taʼlim olmagan xodimlar edi.

Universitet yoki undan yuqori taʼlim uchun nisbiy kamayish quyidagicha hisoblanishi mumkin:

\[ (1-0{,}155)\times100=84{,}5\% \]

Bu natija universitet taʼlimi teri saratonini biologik jihatdan 84,5 foizga oldini oladi degani emas. Yuqori taʼlim guruhining PRA-SSCOW yuqori xavf toifasida bo‘lish odds’i rasmiy taʼlim olmagan guruhga nisbatan taxminan 84,5 foiz pastdir.

Taʼlim sog‘liq savodxonligi, himoya vositalariga kirish, ishdagi lavozim, daromad, ish beruvchi siyosatlari va smena ustidan nazorat kabi ko‘plab o‘zgaruvchilarning ko‘rsatkichi bo‘lishi mumkin. Tadqiqot bu ehtimoliy yo‘llarni bir-biridan ajratmagan.

Oilaviy holat

Bo‘ydoqlar mos yozuv sifatida olinganda:

• Turmush qurganlar uchun aOR 3,043; ishonch oralig‘i 1,335-6,934; P = 0,008,
• Ajrashgan yoki beva kishilar uchun aOR 1,098; ishonch oralig‘i 0,243-4,962; P = 0,904

deb topildi.

Turmush qurganlik holatining nima sababdan yuqoriroq ball bilan bog‘liqligi bevosita o‘lchanmagan. Yosh, uzoq muddatli kasbiy faoliyat, sektor taqsimoti yoki turmush odatlari rol o‘ynashi mumkin. Kesitsel tadqiqot turmush qurish xavf oshishiga sabab bo‘lishini ko‘rsatmaydi.

Kasb guruhlari

Qurilish va sanoat guruhi mos yozuv sifatida qo‘llandi. Bu guruhdagi 60 kishidan faqat 3 nafari yuqori xavf toifasida edi.

Bu qiymatlarning barchasi mos yozuv guruhiga nisbatan hisoblangan. Mos yozuv guruhidagi yuqori xavfli shaxslar sonining juda kamligi nisbatlarni kattalashtirishi mumkin. Ishonch oraliqlarining juda kengligi baholarning aniq emasligini ko‘rsatadi.

Masalan, qishloq xo‘jaligi va atrof-muhit sektori uchun haqiqiy nisbiy oddsning ishonch oralig‘i 8,568 dan 228,555 gacha o‘zgaradi. Bunday keng oraliq bog‘liqlik yo‘nalishi kuchli ko‘rinsa ham, uning kattaligi aniq maʼlum emasligini ko‘rsatadi.

Bundan tashqari, asosiy matndagi bir jumlada tozalash va jamoat hududlarini tozalash uchun qiymat “0,632” shaklida yozilgandek ko‘rinadi. 6-jadval da esa koeffitsient 2,364, aOR 10,632 va ishonch oralig‘i 2,492-45,358 sifatida berilgan. Ichki izchillik nuqtai nazaridan jadval qiymati matematik jihatdan koeffitsientga mos keladi:

\[ e^{2{,}364}\approx10{,}63 \]

Shu sababli matndagi 0,632 iborasi ehtimoliy yozuv xatosidir; biroq tadqiqot hakamlik ko‘rigidan o‘tmagani uchun keyingi versiyada mualliflar tomonidan tasdiqlanishi kerak.

Millat

Saudiya xodimlari mos yozuv sifatida olinganda Saudiya fuqarosi bo‘lmagan xodimlar uchun:

• aOR = 3,686,
• %95 ishonch oralig‘i = 1,578-8,608,
• P = 0,003

deb topildi.

Bu natija millatning biologik teri saratoni sababi ekanini ko‘rsatmaydi. “Saudiya fuqarosi bo‘lmagan” toifasi juda turli mamlakatlar, teri turlari, daromad darajalari, mehnat shartnomalari va kasblardan kelgan xodimlarni bitta guruhda birlashtiradi.

Kuzatilgan bog‘liqlik quyidagi sharoitlar bilan aloqador bo‘lishi mumkin:

• Uzoqroq ochiq havo smenalari,
• Soyaga kamroq kirish imkoniyati,
• Himoya jihozlaridagi farqlar,
• Ish xavfsizligi va mehnat sharoitlari,
• Sog‘liqni saqlash xizmatlariga kirish,
• Til va taʼlim to‘siqlari.

Biroq tadqiqot bu tushuntirishlarning har birini bevosita sinamagan. Millat bo‘yicha natija kasbiy va ijtimoiy tengsizliklarning ehtimoliy belgisi sifatida baholanishi kerak; shaxslar haqidagi genetik yoki madaniy umumlashtirish sifatida ishlatilmasligi lozim.

Model izohlagan “48 foiz” nimani anglatadi?

Logistik regressiya uchun Nagelkerke R² qiymati 0,482 deb berilgan. Mualliflar buni model xavfdagi o‘zgarishning taxminan 48 foizini tushuntiradi deb talqin qiladi.

Nagelkerke R² chiziqli regressiyadagi klassik R² bilan bir xil emas. Bu soxta R² o‘lchovidir va model faqat konstantali modelga nisbatan qanchalik yaxshiroq moslashganini umumlashtiradi. Shu sababli individual teri saratoni xavfining aynan 48 foizi yosh, taʼlim va kasb tomonidan tushuntirilgan deb o‘qilmasligi kerak.

Model uchun mustaqil validatsiya, kross-validatsiya, kalibrlash grafigi yoki boshqa namunada ishlash bahosi xabar qilinmagan.

Tadqiqotning mehnat salomatligi nuqtai nazaridan asosiy xabari

Tadqiqotning eng kuchli jamoat salomatligi xabari shuki, UVdan himoyalanish faqat xodimning shaxsiy masʼuliyati emas. Xodim quyosh ostida bo‘lishga majbur bo‘lsa, himoya ishni tashkil etishning bir qismiga aylanishi kerak.

Tadqiqot natijalariga ko‘ra mualliflar tavsiya qilgan amaliyotlar quyidagilar:

• Ish joylarida majburiy UVdan himoya siyosatlari,
• Soyali ish va tanaffus joylari,
• Keng soyali yoki ensa himoyali bosh kiyimlar,
• Uzun yengli himoya kiyimlari,
• UVdan himoyalovchi ko‘zoynaklar,
• Yetarli quyoshdan himoya vositalarini taʼminlash,
• UV indeksini xodimlar bilan ulashish,
• Tushki soatlarda smena va vazifalarni qayta tashkil etish,
• Muntazam teri tekshiruvlari,
• Taʼlim darajasi past va migrant xodimlarga mos tilda taʼlim berish.

Biroq mavjud tadqiqot bu aralashuvlarni qo‘llab, ularning samaradorligini o‘lchamagan. Bular kuzatilgan xavf profiliga asoslangan siyosiy tavsiyalardir.

Kundalik hayot nuqtai nazaridan maʼnosi

Tadqiqot natijalari quyoshdan himoyalanish faqat dengiz bo‘yida, taʼtilda yoki sport vaqtida kerak emasligini ko‘rsatadi. Ochiq havoda ishlovchilar uchun taʼsir kundalik ishning bir qismidir.

Himoya xatti-harakatlari bitta mahsulotga qisqartirilmasligi kerak. Samarali yondashuv:

• Ish vaqtlarini tartibga solish,
• Soya taʼminlash,
• Mos kiyim va bosh kiyim,
• Ko‘zni himoyalash,
• Quyoshdan himoya vositasini yetarli va takroran qo‘llash,
• Quyosh kuyishlarini kuzatish,
• Shubhali teri o‘zgarishlarini erta baholash

kabi qatlamlarni birgalikda qo‘llashni talab qiladi.

Ushbu tadqiqot shaxslarga tashxis yoki davolash tavsiyasini bermaydi. Terida yangi paydo bo‘lgan, kattalashayotgan, qonayotgan, bitmayotgan yoki shakl-rangi o‘zgarayotgan shikastni baholash xavf so‘rovidan farqli ravishda klinik dermatologik tekshiruvni talab qiladi.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

• Ar-Riyoddagi ochiq havoda ishlovchilarga qaratilgan mahalliy maʼlumot ishlab chiqdi.
• Saudiya va Saudiya fuqarosi bo‘lmagan xodimlarni bir tadqiqotda baholadi.
• Bir nechta kasb guruhlarini qamrab oldi.
• Ish sharoitlari bilan shaxsiy quyoshga sezgirlikni bir vositada ko‘rib chiqdi.
• UV ish soatlari, soya, qaytaruvchi sirtlar va UV indeksini alohida so‘radi.
• Quyosh kuyishi, bolalikdagi taʼsir va shaxsiy/oilaviy tarix kabi to‘planadigan xavf omillarini baholadi.
• So‘rov oldinga-orqaga tarjima va ekspert ko‘rigidan o‘tkazildi.
• 35 kishilik pilot qo‘llash o‘tkazildi.
• Xom taqqoslashlardan keyin ko‘p o‘zgaruvchili logistik regressiya qo‘llandi.
• Tadqiqot uchun etika qo‘mitasi roziligi olindi.

Tadqiqotning cheklovlari

Kesitsel dizayn: Taʼsirlar va xavf balli bir vaqtda o‘lchangani uchun sabab-oqibat munosabati qurib bo‘lmaydi. Past taʼlim darajasi yuqori xavf balliga sabab bo‘lishi yoki oilaviy holat xavfni oshirishi isbotlanmagan.

Haqiqiy saraton natijasi yo‘q: Tadqiqotda melanoma, bazal hujayrali karsinoma yoki yassi hujayrali karsinoma tashxisi tasdiqlanmagan. Natija so‘rovga asoslangan xavf toifasidir.

O‘z-o‘zidan bildirish: Ish soatlari, himoya vositalari, quyosh kuyishlari, teri xususiyatlari, xollar va saraton tarixi ishtirokchilarning eslashi va talqiniga asoslanadi.

Obyektiv UV o‘lchovi yo‘q: Shaxsiy UV dozimetri, meteorologik UV qaydi yoki ish maydoni o‘lchovi qo‘llanmagan.

Onlayn tanlanma: WhatsApp va onlayn so‘rovdan foydalanish raqamli kirish imkoniyati va savodxonligi bor xodimlarni tanlagan bo‘lishi mumkin.

Tasodifiy tanlanma qilinmagan: Ketma-ket va ko‘ngilli namuna Ar-Riyoddagi barcha ochiq havoda ishlovchilarni ifodalamasligi mumkin.

Til cheklovi: Arabcha versiya arab tilida o‘qiy olmaydigan migrant xodimlarning ishtirokini kamaytirgan bo‘lishi mumkin.

Namuna tuzilishi: Ishtirokchilarning 66,6 foizi universitet yoki undan yuqori taʼlimga ega. Bu taqsimot og‘ir va past haq to‘lanadigan ochiq havo mehnat kuchining barchasini ifodalamasligi mumkin.

Kichik quyi guruhlar: Ayrim kasb guruhlarida 12-18 kishi bo‘lishi regressiya natijalarini beqarorlashtirishi mumkin.

Siyrak mos yozuv katagi: Qurilish va sanoat guruhida atigi uch nafar yuqori xavfli ishtirokchi bo‘lishi boshqa kasblar uchun juda katta odds nisbatlarini hosil qilgan.

Keng ishonch oraliqlari: Kasb bo‘yicha baholarning ishonch oraliqlari haqiqiy effekt kattaligi ancha noaniq ekanini ko‘rsatadi.

Ko‘plab taqqoslashlar: Ko‘plab demografik va xulq-atvoriy o‘zgaruvchilar sinovdan o‘tkazilgan; ko‘p martalik test tuzatishi xabar qilinmagan.

Mahalliy psixometrik validatsiya cheklangan: Arabcha versiya uchun pilot o‘tkazilgan, biroq joriy namunada batafsil ishonchlilik va validlik natijalari berilmagan.

Xavf balli yuqori chegarasining noaniqligi: Matn 0-57 ball oralig‘ini bildiradi, biroq chop etilgan savollar va og‘irliklardan bu jami batafsil ravishda qayta tuzib bo‘lmaydi.

Yetishmayotgan rasm: Matnda murojaat qilingan 1-rasm yuklangan PDFda ko‘rinadigan tarzda mavjud emas.

Matn-jadval nomuvofiqligi: Tozalash sektori uchun asosiy matndagi imkoniyatlar nisbati ifodasi bilan 6-jadval o‘rtasida yozuv farqi mavjud.

Klinik qo‘llash chegarasi: Tadqiqot majburiy UV siyosati, taʼlim dasturi yoki dermatologik skrining saraton holatlarini kamaytirishini eksperimental ravishda sinamagan.

Tadqiqot nimani aytadi, nimani aytmaydi?

O‘tmish, bugun va kelajak nuqtai nazaridan ahamiyati

O‘tmish nuqtai nazaridan: Quyoshdan himoyalanish ko‘pincha shaxsiy xatti-harakat va taʼtil paytidagi taʼsir nuqtai nazaridan ko‘rib chiqilgan. Ushbu tadqiqot UV nurlanishini ish joyida boshqarilishi kerak bo‘lgan kasbiy xavf sifatida taʼkidlaydi.

Bugun nuqtai nazaridan: Ar-Riyoddagi namunada xavf profillari taʼlim, kasb va xodimlarning migrant maqomi kabi ijtimoiy omillar bilan farqlanishini ko‘rsatadi. Bu natija bir xil umumiy taʼlim xabari barcha xodim guruhlari uchun yetarli bo‘lmasligi mumkinligini anglatadi.

Kelajak nuqtai nazaridan: Tadqiqot natijalari quyidagi ishlar uchun boshlang‘ich nuqta bo‘lishi mumkin:

• Tasodifiy va sektorlarni ifodalovchi kattaroq namunalar,
• Ko‘p tilli PRA-SSCOW versiyalarini validatsiya qilish,
• Shaxsiy UV dozimetri qo‘llanadigan tadqiqotlar,
• Dermatologik ko‘rik va klinik tashxisni tasdiqlash,
• Xodimlar yillar davomida kuzatiladigan uzunlamasına tadqiqotlar,
• Soya va smena tartibining samaradorlik sinovlari,
• Ish beruvchi taʼminlaydigan quyoshdan himoya vositasi va kiyim dasturlari,
• Migrant xodimlarga o‘z tillarida taʼlim,
• Kasb tarmog‘iga xos UV xavfsizlik standartlari,
• Quyosh kuyishi va shubhali teri shikastlarini muntazam kuzatish.

Tadqiqot usuli va natijalari

Texnik tadqiqot dizayni

So‘rovni moslashtirish jarayoni

1. Asl vosita uchun ishlab chiquvchilardan foydalanish va tarjima ruxsati olindi.
2. So‘rov arab tiliga oldinga tarjima usuli bilan tarjima qilindi.
3. Mustaqil orqaga tarjima amalga oshirildi.
4. Til va madaniy moslik uchun ekspert ko‘rigi o‘tkazildi.
5. 35 ishtirokchi bilan pilot qo‘llash bajarildi.
6. Yakuniy so‘rov onlayn muhitda tarqatildi.

Pilot tadqiqot faqat “moslikni tasdiqlagani” aytiladi, miqdoriy ishonchlilik natijalari taqdim etilmaydi.

Asosiy UV ish sharoitlari

Xavf toifalari

Xom yuqori xavf ulushlari

Ko‘p o‘zgaruvchili modelning mustaqil natijalari

Statistik talqinning chegarasi

Regressiyadagi natija o‘zgaruvchisi klinik teri saratoni emas, PRA-SSCOW yuqori xavf toifasidir. Shu sababli jadvaldagi aOR qiymatlarining to‘g‘ri ifodasi “yuqori so‘rov xavf toifasida bo‘lish odds’i”dir.

Modelning kasb toifalaridagi juda katta aOR qiymatlari kichik guruhlar va mos yozuv kategoriyasidagi kam sonli hodisalar sababli ehtiyotkorlik bilan baholanishi kerak. Keng ishonch oraliqlari nuqta baholarining haqiqiy kattaligida yuqori noaniqlik borligini ko‘rsatadi.

Etika va maʼlumotlarni boshqarish

Tadqiqotning etik tasdig‘i King Abdullah International Medical Research Center orqali 2025-yil 1-sentabrda olingan:

• IRB raqami: 00000213725
• Tadqiqot raqami: NRR25/121/5

Ishtirokchilar maʼlumotlari shifrlangan faylda saqlangani, faqat tadqiqot jamoasi kira olgani va ismlar tahlilda ishlatilmagani aytilgan.

Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvini bildirmagan va tashqi moliyalashtirish bo‘lmaganini maʼlum qilgan.

Manba va usul haqida izoh

Ushbu mazmun “Skin Cancer Risk Assessment among Adult Outdoor Workers in Riyadh, Saudi Arabia” nomli tadqiqotga asoslanadi.

Yuklangan PDFning ko‘rinadigan asosiy matnida muallif nomi yoki to‘liq mualliflar ro‘yxati mavjud emas. Faylning hujjat metadata maydonida Rima Naeem Abdullah Alshehri nomi muallif sifatida qayd etilgan. Metadata yozuvi o‘z-o‘zidan to‘liq mualliflik ro‘yxatini tasdiqlamagani sababli muallif haqidagi maʼlumot ehtiyotkorlik bilan berilgan.

Manba SSRNda joylashgan preprint tadqiqot maqolasidir. Matnda aniq “This preprint research paper has not been peer reviewed” ogohlantirishi mavjud. Demak, tadqiqot hakamlik ko‘rigidan o‘tmagan. Maqolaning jurnal tomonidan qabul qilingani yoki DOI maʼlumoti matnda mavjud emas.

Tadqiqot klinik tashxis, dermatologik skrining yoki saraton insidensi tadqiqoti emas. Bu Ar-Riyodda ochiq havoda ishlaydigan 290 nafar katta yoshli kishini onlayn, o‘z-o‘zidan bildirishga asoslangan PRA-SSCOW so‘rovi bilan baholagan analitik kesitsel tadqiqotdir.

Tadqiqotda bildirilgan past, o‘rta va yuqori xavf toifalari haqiqiy saraton tashxisi yoki individual saraton ehtimoli emas. Ular ish joyidagi UV taʼsiri, himoya xatti-harakatlari va shaxsiy quyoshga sezgirlik uchun berilgan ballardan tuzilgan xavf profili toifalaridir.

Dermatologik ko‘rik, dermoskopiya, biopsiya, saraton registrlari, shaxsiy UV dozimetri yoki istiqbolli kuzatuv qo‘llanmagan. Shu sababli tadqiqot ushbu namunada UV taʼsiri teri saratoniga sabab bo‘lishini bevosita ko‘rsatmaydi va kelajakda kim saraton rivojlantirishini aniqlay olmaydi.

PRA-SSCOW vositasining asl versiyasi uchun ishonchlilik qiymatlari keltirilgan; arabcha moslashtirish oldinga-orqaga tarjima, ekspert ko‘rigi va 35 kishilik pilot qo‘llash bilan tayyorlangan. Biroq mahalliy versiyaning haqiqiy klinik teri saratoni natijalariga nisbatan prognostik validligi ko‘rsatilmagan.

Tadqiqot onlayn, ketma-ket va ko‘ngilli namuna qo‘llagani sababli natijalar Ar-Riyoddagi barcha ochiq havoda ishlovchilarga aholi prevalensiyasi sifatida umumlashtirilmasligi kerak. Ayniqsa WhatsAppga kirish, savodxonlik va arabcha so‘rov tili ishtirokka taʼsir qilgan bo‘lishi mumkin.

Regressiyadagi ayrim kasb imkoniyatlar nisbatlari juda katta va ishonch oraliqlari kengdir. Bu kichik quyi guruhlar va mos yozuv kategoriyasida kam sonli yuqori xavf hodisalari bo‘lishi sababli baholar beqaror bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Tadqiqotchilarning majburiy UV himoya siyosatlari, soya, himoya kiyimi, UV indeksini ulashish, taʼlim va dermatologik kuzatuv bo‘yicha tavsiyalari tadqiqot natijalariga asoslangan jamoat salomatligi tavsiyalaridir. Tadqiqot bu aralashuvlarning samaradorligini bevosita sinamagan.

Ushbu maqola faqat yuklangan preprintdagi usullar, so‘rov bandlari, ballash, jadvallar, statistik natijalar, etik maʼlumotlar va muallif sharhlari asosida tayyorlangan. PDFda bo‘lmagan saraton tashxisi, davolash muvaffaqiyati, qatʼiy sababiylik yoki siyosat samaradorligi haqidagi daʼvolar qo‘shilmagan.