Masofadan boshqariladigan signalizatsiya tizimlari jismonan bir-biridan uzoqda joylashgan sensorlar, boshqaruv qurilmalari, aloqa tarmog‘i va markaziy boshqaruv platformalarining bitta operatsion zanjir ichida ishlashini ta’minlaydi. Ko‘rib chiqilgan tadqiqot ushbu tuzilmani temir yo‘l signalizatsiyasi, aqlli transport boshqaruvi, sanoat avtomatizatsiyasi, energetika tizimlari va suv infratuzilmasi kabi turli qo‘llanish sohalari orqali baholaydi.

Tadqiqotda RCSSning asosiy texnologiyalari qatoriga SCADA, PLC, RTU, CBTC, IoT asosidagi aloqa, adaptiv transport boshqaruv tizimlari, ma’lumotlar tahlili va bashoratli texnik xizmat kiritilgan. Taklif etilgan mobil aloqa arxitekturasi esa beshta asosiy bosqichdan iborat: fizik hodisaning sensor orqali aniqlanishi, ESP32/STM32 sinfidagi mikrocontrollerda dastlabki ishlov berish, 4G/5G modem orqali aloqa, mobil tarmoqdan markaziy platformaga uzatish va MQTTdan foydalanuvchi bulutli serverda ma’lumotni qabul qilib, javob hosil qilish.

Sonli taqqoslashda sensordan mikrocontrollergacha bo‘lgan kechikish 4G va 5G ssenariylarining ikkalasida ham 2 ms, mikrocontrollerdan modemgacha 5 ms va serverda ishlov berish 10 ms deb qabul qilingan. Eng katta farq mobil tarmoq segmentidadir: 4G uchun 150 ms deb berilgan mobil tarmoq kechikishi 5G ssenariysida 50 msgacha kamaytirilgan. Shunday qilib, tadqiqotda umumiy uchdan-uchgacha kechikish 167 ms dan 67 ms gacha kamayadi.

Xom qiymatlardan hisoblanganda umumiy kechikishning kamayishi taxminan %59,9ni tashkil etadi. Mobil tarmoq segmentidagi 150 → 50 ms o‘zgarishi esa manbada taxminan uchdan ikki qismga kamayish sifatida talqin qilingan. Bu natija tadqiqotda qo‘llangan simulyatsiya sharoitlari uchun amal qiladi; haqiqiy 5G tarmog‘i har doim 50 ms, har bir 4G tarmog‘i esa 150 ms kechikishga ega bo‘ladi degani emas.

Tadqiqotda aloqa ishonchliligi uchun paketlarni muvaffaqiyatli yetkazish darajasi ham taqqoslangan va 4G uchun %97, optimallashtirilgan 5G uchun %99,5 qiymatlari keltirilgan. Biroq bu ko‘rsatkichlar nechta paket asosida, qanday tarmoq yukida, qanday signal kuchi sharoitida yoki nechta takrorlash orqali olingani ko‘rsatilmagan. Shu sababli bu qiymatlar haqiqiy operator tarmoqlari uchun umumiy muvaffaqiyat ko‘rsatkichi sifatida ishlatilmasligi kerak.

Tadqiqotning yana bir muhim qismi Real-Time Adaptive Protocol Optimization Simulator (RAPOS) deb ataluvchi adaptiv marshrutlash va protokolni optimallashtirish yondashuvidir. Mualliflar ushbu yondashuv sun’iy intellekt yordamidagi optimallashtirish va adaptiv qaror qabul qilish tamoyillaridan foydalanishini hamda Python asosidagi simulyatsiya bilan baholanganini bildiradi. Shu bilan birga, maqolada RAPOSning batafsil algoritmi, maqsad funksiyasi, o‘qitish ma’lumotlari, qaror qoidalari yoki alohida ishlash natijalari berilmagan. Shuning uchun tadqiqot RAPOS uchun konsepsiya va boshlang‘ich simulyatsiyani taqdim etadi, ammo to‘liq ko‘lamli tasdiqlangan tarmoq optimallashtirish tizimini namoyish etmaydi.

Turkiya nuqtayi nazaridan bu nimani anglatadi?

Tadqiqotda Turkiyaga oid bevosita dala ma’lumotlari yoki infratuzilma qo‘llanmasi mavjud emas. Shunga qaramay, ko‘rib chiqilgan arxitektura metro va temir yo‘l signalizatsiyasi, shahar transportini boshqarish, energiya taqsimlash tarmoqlari, suv infratuzilmasi va sanoat avtomatizatsiyasi nuqtayi nazaridan Turkiyada ham sinab ko‘rish mumkin bo‘lgan umumiy muhandislik asosini taqdim etadi. Ayniqsa sensor–controller–mobil tarmoq–markaziy server zanjirida kechikish qaysi nuqtada yuzaga kelishini alohida-alohida o‘lchash faqat umumiy aloqa vaqtiga qarashdan ko‘ra tushuntiruvchanroq yondashuv bo‘lishi mumkin.

Biroq 167 ms va 67 ms qiymatlarini Turkiyadagi 4G/5G tarmoqlariga bevosita ko‘chirish to‘g‘ri emas. Haqiqiy qo‘llashda operator tarmog‘i, qamrov, radio sharoitlari, tarmoqni bo‘laklash, paket hajmi, trafik yuki, server joylashuvi, yadro tarmoq arxitekturasi, zaxiralash va xavfsizlik mexanizmlari kabi o‘zgaruvchilar mahalliy sharoitda o‘lchanishi kerak.

Masofadan boshqariladigan signalizatsiya tizimi nima?

RCSS fizik jarayondagi hodisalarni masofadan aniqlash, ushbu hodisalarga oid ma’lumotlarni aloqa infratuzilmasi orqali markaziy yoki taqsimlangan boshqaruv tizimiga uzatish va zarur boshqaruv buyruqlarini yana masofadan amalga oshirish imkonini beruvchi tizimlar majmuasidir.

Bu yerda “signalizatsiya” faqat svetoforni anglatmaydi. Tadqiqot doirasi temir yo‘l poyezdlarini boshqarishdan sanoat jarayonlariga, energiya taqsimotidan suv infratuzilmasigacha kengaytirilgan.

Asosiy muhandislik muammosi shundan iborat: sensordan kelgan axborot qaror qabul qiluvchi tizimga yetarlicha tez va ishonchli yetib borishi, boshqaruv tizimi ishlab chiqqan javob esa ekspluatatsiya nuqtayi nazaridan maqbul vaqt ichida maydonga qaytishi kerak.

RCSS qanday tarkibiy qismlardan iborat bo‘lishi mumkin?

Tadqiqot turli qo‘llanish sohalarida o‘zgarib turadigan ko‘plab komponentlarni tavsiflaydi. Ularning asosiylari quyidagilar:

• Sensorlar: Poyezd harakati, transport zichligi yoki sanoat jarayoni o‘zgaruvchilari kabi fizik hodisalarni aniqlaydi.
• PLC: Sensor kirishlarini qayta ishlab, oldindan belgilangan boshqaruv mantiqini bajaradi.
• RTU: Uzoqdagi maydon uskunasi bilan markaziy boshqaruv tizimi o‘rtasida ma’lumot yig‘ish va boshqaruv interfeysi vazifasini bajaradi.
• SCADA: Taqsimlangan maydon qurilmalaridan real vaqt rejimida ma’lumot yig‘ish, markaziy monitoring va boshqaruv buyruqlarini qo‘llash imkonini beradi.
• Mobil aloqa: 4G/5G kabi tarmoqlar orqali maydon bilan markaziy tizim o‘rtasida ma’lumot uzatishni ta’minlaydi.
• IoT protokollari: Ayniqsa kam quvvatli va keng hududli tizimlarda uzoq sensorlarning aloqa qilishini qo‘llab-quvvatlaydi.
• Markaziy yoki bulut serveri: Ma’lumotni qabul qiladi, qayta ishlaydi, saqlaydi va boshqaruv qarorlarini ishlab chiqishga hissa qo‘shadi.

Tadqiqotdagi mobil aloqa arxitekturasi

Manbaning 6-sahifasidagi 1-rasm an’anaviy 4G va takomillashtirilgan 5G asosidagi tuzilmaning konseptual arxitekturasini ko‘rsatadi. Jarayon fizik hodisani aniqlashdan boshlanib, markaziy serverda yakunlanadi.

SCADAning roli

SCADA tadqiqotda masofadan monitoring va boshqaruvning asosiy usullaridan biri sifatida ko‘rib chiqiladi. Energiya, suv va transport infratuzilmasidagi taqsimlangan maydon qurilmalaridan ma’lumotlarni markaziy tizimga uzatish, operatorlarning tizim holatini kuzatishi va zarur buyruqlarni masofadan yuborishi ushbu tuzilmaning asosiy funksiyalaridir.

RCSS nuqtayi nazaridan SCADAning ahamiyati faqat ma’lumotni ko‘rsatishida emas, balki geografik jihatdan tarqalgan tizim komponentlarini yagona operatsion qatlamda birlashtira olishidadir.

PLC va RTU o‘rtasidagi funksional farq

PLC lar ko‘proq jarayonni boshqarish mantiqini mahalliy darajada bajarsa, RTU lar uzoqdagi maydon uskunasidan ma’lumot yig‘ish va uni markaziy tizimga uzatish roli bilan ajralib turadi. Haqiqiy tizim arxitekturalarida bu vazifalar bir-birini qoplashi mumkin; tadqiqot ikkala qurilma sinfini RCSSning boshqaruv va aloqa infratuzilmasi qismlari sifatida baholaydi.

Nega CBTC ushbu tadqiqotga kiritilgan?

Communication-Based Train Control (CBTC) poyezd joylashuvi va tezligini uzluksiz kuzatish hamda poyezd bilan boshqaruv markazi o‘rtasidagi simsiz aloqadan foydalanishga asoslangan zamonaviy temir yo‘l boshqaruv yondashuvi sifatida ko‘rib chiqiladi.

Tadqiqotga ko‘ra, CBTCning RCSS kontekstidagi asosiy ahamiyati poyezdlar o‘rtasidagi xavfsiz ajralishni saqlash, harakat ma’lumotlarini uzluksiz yangilash va operatsion rejalashtirishni markaziy tizim bilan muvofiqlashtirilgan tarzda bajarishdir.

Aqlli transport boshqaruvida RCSS

Adaptiv transport boshqaruv tizimlari (ATCS) chorraha signal vaqtlarini real vaqt transport ma’lumotlariga ko‘ra o‘zgartirish imkonini beruvchi yana bir RCSS qo‘llanmasidir. Tizim qat’iy vaqtli boshqaruv o‘rniga transport zichligiga qarab signal vaqtlarini dinamik ravishda o‘zgartirishni maqsad qiladi.

Tadqiqotda ushbu yondashuvning transport oqimini yaxshilash, kutish vaqtlarini qisqartirish va yo‘l xavfsizligini qo‘llab-quvvatlash salohiyatiga urg‘u beriladi. Biroq maqola muayyan chorrahada o‘tkazilgan oldin-keyin transport tajribasini taqdim etmaydi.

Nega LoRaWAN va NB-IoT tilga olinadi?

Manba keng hududlarga tarqalgan va energiya sarfi muhim bo‘lgan sensor tarmoqlarida LoRaWAN va NB-IoT kabi IoT aloqa texnologiyalarini RCSS infratuzilmasining mumkin bo‘lgan komponentlari qatorida ko‘rsatadi.

Ular ayniqsa ko‘p sonli uzoq sensorlarni kam ma’lumot hajmi bilan markazga ulash zarur bo‘lgan ekologik monitoring va keng ko‘lamli aqlli infratuzilma ssenariylarida ko‘rib chiqiladi.

4G va 5G kechikishini taqqoslash

Tadqiqotning eng aniq miqdoriy natijasi 6-sahifadagi 1-jadvaldir. Umumiy kechikish to‘rtta komponentga ajratilgan va 4G bilan 5G ssenariylari taqqoslangan.

Ushbu jadvalda 4G tizimining jami 167 ms kechikishining 150 ms qismi mobil tarmoq orqali uzatishdan kelib chiqadi. Boshqacha aytganda, simulyatsiya modelidagi asosiy tor joy sensor, mikrocontroller yoki server emas, balki mobil tarmoqdir.

5G ssenariysida qolgan uchta komponent o‘zgartirilmagan, faqat mobil tarmoq orqali uzatish 150 ms dan 50 ms gacha kamaytirilgan. Natijada uchdan-uchgacha jami qiymat 67 ms bo‘ladi.

Shu sababli tadqiqotdagi 5G afzalligi asosan bitta model parametrining — mobil tarmoq kechikishining — o‘zgartirilishiga tayanadi. Manbada 4G va 5G kechikishlari qaysi fizik tarmoqda, qaysi modemlar bilan yoki qaysi dala o‘lchovi orqali olingani batafsil tushuntirilmagan.

Real vaqt nuqtayi nazaridan 67 ms nimani anglatadi?

Mualliflar 67 ms jami kechikish tizimni “yaqin real vaqt” javobiga yaqinlashtirishini ta’kidlaydi. Biroq real vaqt talabi qo‘llanishga xosdir. Tadqiqotning o‘zi temir yo‘l, sanoat jarayoni yoki transport boshqaruvi uchun maqbul maksimal kechikish chegaralarini alohida sinovdan o‘tkazmaydi.

Shuning uchun 67 ms barcha kritik signalizatsiya vazifalari uchun yetarli degan xulosani ushbu tadqiqotdan chiqarib bo‘lmaydi.

Paket muvaffaqiyati darajasidagi o‘zgarish

Kechikishdan tashqari, tadqiqot aloqa ishonchliligi uchun ikkita ko‘rsatkich beradi:

Farq 2,5 foiz punktini tashkil etadi. Shu bilan birga, manba bu ko‘rsatkichlar nechta paketdan iborat tajribadan olingani, paket hajmi, xato modeli, radio signal sharoitlari, tarmoq yuki yoki takrorlashlar sonini tushuntirmaydi.

Shuning uchun %99,5 natijasi nazorat qilinadigan tadqiqot xabar qilgan simulyatsiya/tahlil natijasi sifatida o‘qilishi kerak; uni haqiqiy tijoriy 5G tarmog‘ining kafolatlangan paket yetkazish darajasi deb baholamaslik lozim.

Tadqiqot taklif qilgan optimallashtirish strategiyalari

Bu takliflar manbada muhandislik optimallashtirish strategiyasi sifatida taqdim etiladi. Biroq LPWAN zaxirasiga o‘tish vaqti, QoS darajalarining kechikishga ta’siri yoki yukni muvozanatlashning miqdoriy hissasi alohida tajribalar bilan o‘lchanmagan.

RAPOS nima?

Tadqiqot mobil aloqa asosidagi signalizatsiya muhitlari uchun Real-Time Adaptive Protocol Optimization Simulator (RAPOS) nomli marshrutlash/optimallashtirish doirasini taklif qiladi.

Mualliflar RAPOS sun’iy intellekt yordamidagi optimallashtirish va adaptiv qaror qabul qilish tamoyillaridan foydalanishini bildiradi. Maqsad tarmoq sharoitlaridagi o‘zgarishga qarab aloqa yo‘lini yoki protokol xatti-harakatini yanada mos tarzda tartibga solishdir.

RAPOS haqiqatan tasdiqlanganmi?

Manbada “samaradorlik simulyatsiya tajribalari bilan tasdiqlangani” aytiladi. Shu bilan birga, chop etilgan matnda RAPOSga xos:

• algoritmik psevdokod,
• optimallashtirish maqsad funksiyasi,
• AI model turi,
• o‘qitish yoki validatsiya ma’lumotlar to‘plami,
• taqqoslangan marshrutlash algoritmlari,
• tajribalar soni,
• tasodifiy boshlang‘ich urug‘,
• ishonch oralig‘i yoki xato o‘lchovi

berilmagan.

7-sahifadagi “Python-based implementation” natijasi tizim komponentlari uchun 4G va 5G kechikishlarini ko‘rsatuvchi ustunli grafikdir. Grafik mobil tarmoq segmentidagi 150 → 50 ms farqni vizuallashtiradi; RAPOSning boshqa protokolga nisbatan o‘lchangan alohida ishlash yutug‘ini ko‘rsatmaydi.

Shuning uchun ilmiy jihatdan eng ehtiyotkor talqin shuki, RAPOS tadqiqotda taklif etilgan va cheklangan simulyatsiya namoyishi bilan qo‘llab-quvvatlangan konseptual optimallashtirish doirasidir.

Ozarbayjon qo‘llanish misollari qanchalik batafsil?

Tadqiqotning qisqacha mazmuni va usul qismi Boku Metrosi, energetika sektori, AzərEnerji va Azərsu kabi tashkilotlarning RCSS qo‘llanmalarini amaliy holatlar kontekstida baholaganini bildiradi.

Biroq asosiy matnda ushbu tashkilotlarga oid batafsil dala topologiyasi, qurilmalar ro‘yxati, o‘rnatish sanasi, kechikish o‘lchovi, nosozlik statistikasi, ishonchlilik darajasi yoki RCSSdan oldingi–keyingi ishlash jadvali keltirilmagan.

Shuning uchun bu tashkilotlarning nomlari tadqiqotda miqdoriy dala tasdig‘i o‘tkazilgandek talqin qilinmasligi kerak. Maqolaning eng aniq miqdoriy dalili 4G/5G kechikishi va paket muvaffaqiyati taqqoslanishidir.

Xavfsizlik nuqtayi nazaridan nima deyish mumkin?

Tadqiqot RCSSning xavfli muhitlarda insonning bevosita aralashuvini kamaytirish, operatsiyalarni markaziy tarzda kuzatish va nosozliklarga tezroq javob berish salohiyatini ta’kidlaydi.

Shu bilan birga, maqolada kiberhujum simulyatsiyasi, tahdid modeli, autentifikatsiya testi, shifrlash unumdorligi, tarmoq uzilishi xavfsizligi yoki fail-safe xatti-harakati tahlili amalga oshirilmagan.

Shuning uchun “5G dan foydalanish tizimni xavfsiz qiladi” degan xulosani tadqiqotdan chiqarib bo‘lmaydi. Bu yerda o‘rganilgan ishonchlilik asosan aloqa kechikishi va paketlarni yetkazish unumdorligi bilan bog‘liq.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• RCSS sensor, mahalliy boshqaruv, aloqa va markaziy boshqaruv qatlamlarini integratsiyalashga asoslangan infratuzilma yondashuvidir.
• Tadqiqot modelida asosiy kechikish tor joyi mobil tarmoq orqali uzatishdir.
• Manbada qo‘llangan parametrlar bilan 4G jami kechikishi 167 ms, 5G jami kechikishi 67 ms.
• Mobil tarmoq orqali uzatish 150 ms dan 50 ms gacha kamaytirilgan.
• Manba 4G uchun %97, optimallashtirilgan 5G uchun %99,5 paket muvaffaqiyati darajasini bildiradi.
• SCADA, PLC, RTU, CBTC, IoT va adaptiv transport boshqaruvi RCSSning turli qo‘llanish qatlamlarida ishlatilishi mumkin bo‘lgan texnologiyalar sifatida ko‘rib chiqiladi.
• Tadqiqot RAPOS deb ataluvchi adaptiv optimallashtirish yondashuvini taklif qiladi.

Tadqiqot isbotlamagan xulosalar

• Har bir haqiqiy 4G tarmog‘i 167 ms, har bir 5G tarmog‘i 67 ms kechikish ko‘rsatishi isbotlanmagan.
• %99,5 paket muvaffaqiyati barcha haqiqiy 5G infratuzilmalarida ta’minlanishi ko‘rsatilmagan.
• RAPOS mavjud marshrutlash algoritmlaridan statistik jihatdan ustun ekani ko‘rsatilmagan.
• RAPOS haqiqiy temir yo‘l, transport, energetika yoki suv infratuzilmasida dala sinovidan o‘tkazilmagan.
• Boku Metrosi, AzərEnerji yoki Azərsu uchun batafsil miqdoriy oldin–keyin ishlash tahlili taqdim etilmagan.
• 5Gning o‘zi kritik infratuzilmaning kiberxavfsizligini ta’minlashi isbotlanmagan.
• 67 ms barcha kritik signalizatsiya vazifalari uchun xavfsiz kechikish chegarasi ekani ko‘rsatilmagan.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot ikkita asosiy komponentni birlashtiradi:

1. RCSS arxitekturalari va qo‘llanmalariga oid sifat/analitik adabiyotlar sharhi.
2. 4G va 5G asosidagi mobil aloqa arxitekturasining kechikish va paket yetkazish unumdorligini taqqoslaydigan sonli/Python asosidagi simulyatsiya.

Manba metodologiyasini “systematic review” iborasi bilan ta’riflaydi va texnik hujjatlar, sanoat hisobotlari hamda taqrizdan o‘tgan adabiyotlardan foydalanganini bildiradi. Biroq qaysi ma’lumotlar bazalari qidirilgani, ishlatilgan qidiruv atamalari, sana oralig‘i, kiritish/chiqarish mezonlari yoki nechta manbadan nechtasi chiqarib tashlangani ko‘rsatilmagan. Shu sababli tadqiqot klassik ma’noda qayta ishlab bo‘ladigan sistematik sharh protokolini taqdim etmaydi.

Ko‘rib chiqilgan RCSS usullari

Simulyatsiyaning asosiy parametrlari

Sonli taqqoslash

Uchdan-uchgacha jami kechikish farqi:

\[ 167\ \text{ms}-67\ \text{ms}=100\ \text{ms} \]

Manba qiymatlaridan hisoblangan nisbiy kechikish kamayishi:

\[ \frac{167-67}{167}\times100 \approx 59{,}9\% \]

Mobil tarmoq segmentidagi o‘zgarish:

\[ 150\ \text{ms}\rightarrow50\ \text{ms} \]

Bu mobil tarmoq kechikishida taxminan:

\[ \frac{150-50}{150}\times100 \approx 66{,}7\% \]

kamayishga mos keladi.

Paket muvaffaqiyati darajasidagi mutlaq o‘zgarish esa:

\[ 99{,}5\%-97\%=2{,}5\ \text{yüzde puanı} \]

ni tashkil etadi.

Simulyatsiya natijalarini talqin qilish chegarasi

Tadqiqot 1-jadval qiymatlarini “latency assessment” sifatida taqdim etadi; biroq kechikishlar haqiqiy tarmoq o‘lchovimi, adabiyotdan olingan tipik qiymatlarmi yoki bevosita simulyatsiya kirishlarimi — yetarlicha batafsil ta’riflanmagan.

Quyidagi parametrlar manbada xabar qilinmagan:

• 4G va 5G modem modeli,
• mobil operator yoki sinov tarmog‘i,
• radio signal kuchi,
• masofa,
• paket hajmi,
• paket yuborish chastotasi,
• tarmoq yuki,
• yadro tarmoq/topologiya,
• serverning fizik joylashuvi,
• tajriba/takrorlashlar soni,
• o‘rtacha, mediana yoki percentil kechikish taqsimotlari,
• standart og‘ish yoki ishonch oralig‘i.

Ushbu yetishmovchiliklar sababli natijalarni haqiqiy dala unumdorligiga umumlashtirish cheklangan.

RAPOS tasdig‘idagi cheklovlar

RAPOS uchun manbada “AI-powered optimization” va “adaptive decision-making” tushunchalari ishlatiladi; biroq qaysi sun’iy intellekt algoritmi qo‘llangani texnik tafsilotlar bilan tushuntirilmagan.

2-rasmda ko‘rsatilgan Python simulyatsiyasi to‘rtta tizim komponentining 4G va 5G kechikishlarini taqqoslaydi. Ushbu grafik 1-jadvalning vizual ekvivalenti hisoblanadi. RAPOSning aniq algoritmik kirish/chiqish tuzilmasi yoki muqobil protokol bilan boshma-bosh taqqoslashi mavjud emas.

Metodologik kuchli tomonlar

• RCSS bitta sektorga qisqartirilmasdan transport, sanoat va infratuzilma tizimlari birgalikda ko‘rib chiqilgan.
• Sensordan servergacha kechikish komponentlarga ajratilgan.
• 4G–5G taqqoslash faqat jami vaqt bilan emas, tarmoq segmentlari kesimida ham ko‘rsatilgan.
• Paket muvaffaqiyati darajasi kechikishdan alohida ishonchlilik ko‘rsatkichi sifatida ko‘rib chiqilgan.
• Kechikish, paket yo‘qotilishi va server yuki uchun turli optimallashtirish takliflari berilgan.

Metodologik cheklovlar

• Adabiyotlar sharhi uchun qayta ishlab bo‘ladigan sistematik qidiruv protokoli taqdim etilmagan.
• 4G/5G kechikish qiymatlari o‘lchov yoki simulyatsiya kirishi sifatida qanday hosil qilingani batafsil emas.
• Paket muvaffaqiyati ko‘rsatkichlarining tajriba hajmi va statistik noaniqligi berilmagan.
• RAPOS algoritmi qayta amalga oshirish mumkin bo‘lgan darajada batafsil tushuntirilmagan.
• AI model turi va optimallashtirish maqsadi ko‘rsatilmagan.
• Haqiqiy dala sinovi o‘tkazilmagan.
• Boku Metrosi, AzərEnerji va Azərsu misollari uchun miqdoriy holat ma’lumotlari taqdim etilmagan.
• Xavfsizlik/kritik infratuzilma da’volariga qaramay, kiberxavfsizlik hujumi yoki chidamlilik sinovi o‘tkazilmagan.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqotning to‘liq nomi: Applied Research on Remote-Controlled Signaling Systems with Mobile Communication Integration

Ozarbayjoncha sarlavha: Mobil rabitə inteqrasiyalı uzaqdan idarə olunan siqnalizasiya sistemləri üzrə tətbiqi tədqiqat

Yuklangan to‘liq matndagi mualliflar tartibi: G.V. Aliyeva; A.H. Dadashova.

Mas’ul muallif: Aypara Dadashova.

Muassasa: Azerbaijan State Oil and Industry University, Baku, Azerbaijan.

Jurnal: Herald of the Azerbaijan Engineering Academy / Azərbaycan Mühəndislik Akademiyasının Xəbərləri.

Jild / son: 18(2), 2026.

Sahifalar: 63–70.

UDC: 621.398:004.7:681.5.

Bosma ISSN: 2076-0515.

Elektron ISSN: 2789-8245.

Yuborilgan sana: 15 dekabr 2025.

Qabul qilingan sana: 8 iyun 2026.

Manbada berilgan nashr sanasi: 25 iyun 2026.

DOI:10.52171/herald.401

Rasmiy maqola sahifasi:Herald of the Azerbaijan Engineering Academy rasmiy qaydi

Manba turi: Taqrizdan o‘tgan amaliy/analitik muhandislik tadqiqoti; adabiyotlar sharhi bilan sonli simulyatsiyani birlashtiradi.

Taqriz: Jurnalning rasmiy nashr siyosati ikki tomonlama ko‘r taqriz jarayoni qo‘llanishini bildiradi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International — CC BY-NC 4.0.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar maqolani nashr etish bilan bog‘liq manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildiradi.

Moliyalashtirish: Manba matnida alohida moliyalashtirish bayonoti berilmagan.

Ma’lumotlar mavjudligi: Manbada mustaqil ma’lumotlar ombori yoki xom simulyatsiya ma’lumotlar to‘plamiga havola berilmagan.

Mualliflar hissasi: Manbada batafsil CRediT hissalar bayonoti mavjud emas.

Bibliografik yozuvdagi farq

Yuklangan chop etilgan to‘liq matnda sarlavha ostida mualliflar G.V. Aliyeva, A.H. Dadashova tartibida berilgan va “For citation” bo‘limida ham shu tartib ishlatilgan. Bunga qarshi ravishda jurnalning rasmiy OJS maqola yozuvi va avtomatik iqtibos chiqishlari A.H. Dadashova, G.V. Aliyeva tartibini ko‘rsatadi.

Ushbu Verianla matnida asl chop etilgan to‘liq matndagi mualliflar tartibi saqlangan; rasmiy metadata farqi esa yashirincha o‘zgartirilmasdan shu yerda qayd etilgan.

Manbada alohida e’tibor berilishi kerak bo‘lgan nuqtalar

• Maqolaning qisqacha mazmunida Ozarbayjondagi Boku Metrosi, energetika, AzərEnerji va Azərsu qo‘llanmalari amaliy holatlar sifatida tilga olinadi; asosiy matnda ushbu tashkilotlarga oid batafsil miqdoriy dala natijalari ko‘rsatilmagan.
• Manba tadqiqot usulini sistematik sharh deb ta’riflasa ham, ma’lumotlar bazasi, qidiruv so‘rovi, tadqiqot tanlovi va chiqarib tashlash oqimi berilmagan.
• 4G va 5G kechikish jadvali miqdoriy natija beradi; biroq qiymatlar haqiqiy dala o‘lchovimi yoki simulyatsiya kirishimi — yetarlicha tushuntirilmagan.
• Paket muvaffaqiyati darajalari %97 va %99,5 deb berilgan, ammo paketlar soni va xato taqsimoti tushuntirilmagan.
• RAPOS uchun AI yordamidagi optimallashtirish da’vosi mavjud; biroq ishlatilgan AI algoritmi qayta ishlab bo‘ladigan darajada batafsil taqdim etilmagan.
• Python simulyatsiyasi natijasi asosan 4G va 5G kechikish komponentlarining ustunli grafik taqqoslanishidir.

Ilmiy talqin chegarasi

Ushbu tadqiqotning eng kuchli tekshiriladigan miqdoriy qismi manbada ta’riflangan arxitektura uchun berilgan 4G va 5G kechikish komponentlari hamda paket muvaffaqiyati ko‘rsatkichlaridir. Natijalar 5G mobil tarmoq kechikishi pastroq deb qabul qilingan modelda umumiy uchdan-uchgacha kechikish sezilarli darajada kamayishini ko‘rsatadi.

Bunga qarshi ravishda, tadqiqot haqiqiy metro liniyasi yoki kritik sanoat obyektida keng ko‘lamli dala tasdig‘i emas. Shu sababli 67 ms jami kechikish, %99,5 paket muvaffaqiyati yoki RAPOS yondashuvi haqiqiy infratuzilmalar uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri unumdorlik kafolati sifatida talqin qilinmasligi kerak.

Tadqiqotning muhandislik nuqtayi nazaridan eng foydali xabari masofadan boshqariladigan tizimlarda kechikishni bitta umumiy son sifatida emas, balki sensor, mikrocontroller, modem, mobil tarmoq va server kabi alohida komponentlar bo‘yicha tahlil qilish kerakligidir. Manbaning o‘z simulyatsiyasida eng katta yaxshilanish salohiyati mobil tarmoq segmentida ko‘rinadi.

Manbaga sodiqlik eslatmasi: Ushbu Verianla izohidagi tizim arxitekturasi, kechikish qiymatlari, paket muvaffaqiyati darajalari, optimallashtirish strategiyalari va RAPOS haqidagi bayonotlar ko‘rib chiqilgan tadqiqotga asoslanadi. Manbada mavjud bo‘lmagan yangi dala unumdorligi, 5G kechikish qiymati, ishonchlilik darajasi yoki RAPOS natijasi qo‘shilmagan. Verianla tomonidan hisoblangan foizlar faqat manbada berilgan xom sonlarning arifmetik taqqoslanishidir.