Алыстан башкарылуучу сигналдаштыруу системалары физикалык жактан бири-биринен алыс жайгашкан сенсорлордун, башкаруу түзмөктөрүнүн, байланыш тармагынын жана борбордук башкаруу платформаларынын бир операциялык чынжырда иштешин камсыз кылат. Каралып жаткан изилдөө бул түзүлүштү темир жол сигналдаштыруусу, акылдуу жол кыймылын башкаруу, өнөр жай автоматташтыруу, энергетикалык системалар жана суу инфраструктурасы сыяктуу ар түрдүү колдонуу тармактары аркылуу баалайт.

Изилдөөдө RCSSтин негизги технологияларынын катарына SCADA, PLC, RTU, CBTC, IoT негизиндеги байланыш, адаптивдүү жол кыймылын башкаруу системалары, маалымат аналитикасы жана алдын ала техникалык тейлөө кирет. Сунушталган мобилдик байланыш архитектурасы болсо беш негизги баскычтан турат: физикалык окуяны сенсор менен аныктоо, ESP32/STM32 класстагы микроконтроллерде алдын ала иштетүү, 4G/5G модеми аркылуу байланыш, мобилдик тармактан борбордук платформага өткөрүү жана MQTT колдонгон булут негизиндеги серверде маалыматты кабыл алып, жооп түзүү.

Сандык салыштырууда сенсордон микроконтроллерге чейинки кечигүү 4G жана 5G сценарийлеринин экөөндө тең 2 ms, микроконтроллерден модемге 5 ms, ал эми сервердик иштетүү 10 ms деп кабыл алынган. Эң чоң айырма мобилдик тармак сегментинде: 4G үчүн 150 ms деп берилген мобилдик тармак кечигүүсү 5G сценарийинде 50 ms-ге төмөндөтүлгөн. Ошентип, изилдөөдө жалпы учтан-учка кечигүү 167 ms-ден 67 ms-ге төмөндөйт.

Баштапкы сандардан эсептегенде жалпы кечигүүнүн азайышы болжол менен %59,9 түзөт. Мобилдик тармак сегментиндеги 150 → 50 ms өзгөрүүсү булакта болжол менен үчтөн экиге кыскаруу катары чечмеленген. Бул жыйынтык изилдөөдө колдонулган симуляция шарттары үчүн гана жарактуу; реалдуу 5G тармагы дайыма 50 ms, ал эми ар бир 4G тармагы 150 ms кечигүү көрсөтөт дегенди билдирбейт.

Изилдөөдө байланыштын ишенимдүүлүгү үчүн пакеттерди ийгиликтүү жеткирүү көрсөткүчү да салыштырылып, 4G үчүн %97, оптималдаштырылган 5G үчүн %99,5 маанилери берилген. Бирок бул көрсөткүчтөр канча пакеттин негизинде, кандай тармак жүгүндө, кандай сигнал күчү шарттарында же канча кайталоо менен алынганы көрсөтүлгөн эмес. Ошондуктан бул маанилерди реалдуу оператордук тармактар үчүн жалпы ийгилик көрсөткүчү катары колдонууга болбойт.

Изилдөөнүн дагы бир маанилүү бөлүгү Real-Time Adaptive Protocol Optimization Simulator (RAPOS) деп аталган адаптивдүү маршрутташтыруу жана протоколду оптималдаштыруу ыкмасы. Авторлор бул ыкма жасалма интеллект колдогон оптималдаштыруу жана адаптивдүү чечим кабыл алуу принциптерин колдонорун жана Python негизиндеги симуляция аркылуу бааланганын билдиришет. Ошол эле учурда макалада RAPOSтун деталдуу алгоритми, максат функциясы, окутуу маалыматтары, чечим эрежелери же өзүнчө аткаруу натыйжалары берилген эмес. Демек, изилдөө RAPOS үчүн концепцияны жана баштапкы симуляцияны сунуштайт, бирок толук масштабда текшерилген тармактык оптималдаштыруу системасын көрсөтпөйт.

Түркия үчүн бул эмнени билдирет?

Изилдөөдө Түркияга тиешелүү түз талаа маалыматтары же инфраструктуралык колдонмо жок. Ошого карабастан, каралган архитектура метро жана темир жол сигналдаштыруусу, шаардык жол кыймылын башкаруу, электр энергиясын бөлүштүрүү тармактары, суу инфраструктурасы жана өнөр жай автоматташтыруусу үчүн Түркияда да текшерилип көрүүгө боло турган жалпы инженердик алкак берет. Айрыкча сенсор–контроллер–мобилдик тармак–борбордук сервер чынжырында кечигүү кайсы чекитте пайда болорун өз-өзүнчө өлчөө жалпы байланыш убактысын гана кароого караганда көбүрөөк түшүндүрмө бере алат.

Бирок 167 ms жана 67 ms маанилерин Түркиядагы 4G/5G тармактарына түз колдонуу туура эмес. Реалдуу колдонмодо оператор тармагы, камтуу, радио шарттары, тармакты тилкелерге бөлүү, пакет өлчөмү, трафик жүгү, сервердин жайгашкан жери, негизги тармак архитектурасы, резервдүүлүк жана коопсуздук механизмдери сыяктуу өзгөрмөлөр жергиликтүү шарттарда өлчөнүшү керек.

Алыстан башкарылуучу сигналдаштыруу системасы деген эмне?

RCSS — физикалык процесстеги окуяларды алыстан аныктоону, бул окуяларга байланышкан маалыматтарды байланыш инфраструктурасы аркылуу борборлоштурулган же бөлүштүрүлгөн башкаруу системасына жеткирүүнү жана керектүү башкаруу буйруктарын кайрадан алыстан колдонууга мүмкүндүк берген системалардын жыйындысы.

Бул жердеги “сигналдаштыруу” сөзү жол чырагын гана билдирбейт. Изилдөөнүн масштабы темир жолдогу поезд башкаруудан өнөр жай процесстерине, энергия бөлүштүрүүдөн суу инфраструктурасына чейин кеңейтилген.

Негизги инженердик маселе мындай: сенсордон келген маалымат чечим кабыл алуучу системага жетиштүү ылдам жана ишенимдүү жетиши керек; башкаруу системасы түзгөн жооп да эксплуатациялык жактан кабыл алынуучу убакыт ичинде кайра талаага жетиши зарыл.

RCSS кандай компоненттерден турушу мүмкүн?

Изилдөө ар түрдүү колдонуу тармактарына жараша өзгөргөн көптөгөн компоненттерди аныктайт. Негизгилери төмөнкүлөр:

• Сенсорлор: Поезддин кыймылы, жол кыймылынын тыгыздыгы же өнөр жай процессинин өзгөрмөлөрү сыяктуу физикалык окуяларды аныктайт.
• PLC: Сенсордук кириштерди иштетип, алдын ала аныкталган башкаруу логикасын аткарат.
• RTU: Алыскы талаа жабдуусу менен борбордук башкаруу системасынын ортосунда маалымат чогултуу жана башкаруу интерфейси катары иштейт.
• SCADA: Бөлүштүрүлгөн талаа түзмөктөрүнөн реалдуу убакытта маалымат чогултууга, борбордон көзөмөлдөөгө жана башкаруу буйруктарын аткарууга мүмкүндүк берет.
• Мобилдик байланыш: 4G/5G сыяктуу тармактар аркылуу талаа менен борбордук системанын ортосунда маалымат өткөрүүнү камсыз кылат.
• IoT протоколдору: Өзгөчө энергияны аз керектеген жана кең аймакты камтыган системаларда алыстагы сенсорлордун байланышын колдойт.
• Борбордук же булут сервери: Маалыматты кабыл алат, иштетет, сактайт жана башкаруу чечимдерин түзүүгө салым кошот.

Изилдөөдөгү мобилдик байланыш архитектурасы

Булактын 6-бетиндеги 1-сүрөт салттуу 4G жана жакшыртылган 5G негизиндеги түзүлүштүн концептуалдык архитектурасын көрсөтөт. Процесс физикалык окуяны аныктоодон башталып, борбордук серверде аяктайт.

SCADAнын ролу

SCADA изилдөөдө алыстан мониторинг жана башкаруунун негизги ыкмаларынын бири катары каралат. Энергетика, суу жана транспорт инфраструктурасындагы бөлүштүрүлгөн талаа түзмөктөрүнөн маалыматты борбордук системага өткөрүү, операторлорго системанын абалын көзөмөлдөөгө жана керектүү буйруктарды алыстан жөнөтүүгө мүмкүндүк берүү бул түзүлүштүн негизги функциялары болуп саналат.

RCSS үчүн SCADAнын мааниси маалыматты көрсөтүү менен гана чектелбейт; ал географиялык жактан бөлүштүрүлгөн системалык компоненттерди бирдиктүү операциялык катмарда бириктире алат.

PLC менен RTUнун функционалдык айырмасы

PLCлер көбүнчө процессти башкаруу логикасын жергиликтүү деңгээлде аткарат, ал эми RTUлар алыстагы талаа жабдууларынан маалымат чогултуу жана аны борбордук системага өткөрүү ролу менен айырмаланат. Реалдуу системалардын архитектурасында бул милдеттер бири-бирин кайчылаштырышы мүмкүн; изилдөө эки түзмөк классын RCSSтин башкаруу жана байланыш инфраструктурасынын бөлүктөрү катары карайт.

CBTC эмне үчүн бул изилдөөгө киргизилген?

Communication-Based Train Control (CBTC) поезддин абалын жана ылдамдыгын үзгүлтүксүз көзөмөлдөөгө жана поезд менен башкаруу борборунун ортосунда зымсыз байланышты колдонууга негизделген заманбап темир жол башкаруу ыкмасы катары каралат.

Изилдөөгө ылайык, CBTCнин RCSS контекстиндеги негизги мааниси поезддердин коопсуз аралыкта бөлүнүшүн сактоо, кыймыл маалыматтарын үзгүлтүксүз жаңыртуу жана операциялык пландаштырууну борбордук система менен координацияланган түрдө жүргүзүү болуп саналат.

Акылдуу жол кыймылын башкарууда RCSS

Адаптивдүү Жол Кыймылын Башкаруу Системалары (ATCS) кесилиштердеги сигнал убакыттарын реалдуу убакыттагы жол кыймылынын маалыматына жараша өзгөртүүгө мүмкүндүк берген дагы бир RCSS колдонмосу. Система туруктуу убакыттагы башкаруунун ордуна жол кыймылынын тыгыздыгына жараша сигнал мөөнөттөрүн динамикалык түрдө өзгөртүүгө умтулат.

Изилдөөдө бул ыкманын жол агымын жакшыртуу, күтүү убактысын кыскартуу жана жол коопсуздугун колдоо мүмкүнчүлүгү белгиленет. Бирок макала белгилүү бир кесилиште жүргүзүлгөн чейин–кийин жол кыймылы экспериментин сунуштабайт.

LoRaWAN жана NB-IoT эмне үчүн айтылат?

Булак кең аймакка жайылган жана энергия керектөөсү маанилүү болгон сенсор тармактарында LoRaWAN жана NB-IoT сыяктуу IoT байланыш технологияларын RCSS инфраструктурасынын мүмкүн болгон компоненттери катары көрсөтөт.

Алар өзгөчө көп сандагы алыскы сенсорлор аз көлөмдөгү маалымат менен борборго туташышы керек болгон айлана-чөйрөнү мониторингдөө жана ири масштабдагы акылдуу инфраструктура сценарийлеринде каралат.

4G жана 5G кечигүүсүн салыштыруу

Изилдөөнүн эң ачык сандык жыйынтыгы 6-беттеги 1-таблицада берилген. Жалпы кечигүү төрт компонентке бөлүнүп, 4G жана 5G сценарийлери салыштырылган.

Бул таблицада 4G системасынын жалпы 167 ms кечигүүсүнүн 150 ms бөлүгү мобилдик тармак аркылуу өткөрүүдөн келип чыгат. Башкача айтканда, симуляция моделиндеги негизги тар жер сенсор, микроконтроллер же сервер эмес, мобилдик тармак.

5G сценарийинде башка үч компонент өзгөртүлгөн эмес, мобилдик тармак аркылуу өткөрүү гана 150 ms-ден 50 ms-ге төмөндөтүлгөн. Натыйжада учтан-учка жалпы мааниси 67 ms болот.

Ошондуктан изилдөөдө көрсөтүлгөн 5G артыкчылыгы негизинен бир эле моделдик параметрдин — мобилдик тармак кечигүүсүнүн — өзгөртүлүшүнө таянат. Булак 4G жана 5G кечигүүлөрү кайсы физикалык тармакта, кайсы модемдер менен же кайсы талаа өлчөөсүндө алынганын деталдуу түшүндүрбөйт.

Реалдуу убакыт жагынан 67 ms эмнени билдирет?

Авторлор 67 ms жалпы кечигүү системаны “реалдуу убакытка жакын” жооп кайтарууга алып келет деп белгилешет. Бирок реалдуу убакыт талаптары колдонмого жараша болот. Изилдөөнүн өзү темир жол, өнөр жай процесси же жол кыймылын башкаруу үчүн кабыл алынуучу максималдуу кечигүү чектерин өз-өзүнчө текшерген эмес.

Ошондуктан 67 ms бардык критикалык сигналдаштыруу тапшырмалары үчүн жетиштүү деген жыйынтыкты бул изилдөөдөн чыгарууга болбойт.

Пакет жеткирүүнүн ийгилик көрсөткүчүндөгү өзгөрүү

Кечигүүдөн тышкары, изилдөө байланыштын ишенимдүүлүгү үчүн эки көрсөткүчтү берет:

Айырма 2,5 пайыздык пунктту түзөт. Бирок булакта бул көрсөткүчтөр канча пакеттен алынганы, пакеттин өлчөмү, ката модели, радиосигнал шарттары, тармак жүгү же кайталоолордун саны көрсөтүлгөн эмес.

Ошондуктан %99,5 жыйынтыгын көзөмөлдөнгөн изилдөөдө билдирилген симуляция/талдоо жыйынтыгы катары кабыл алуу керек; аны реалдуу коммерциялык 5G тармагынын кепилденген пакет жеткирүү көрсөткүчү деп баалоого болбойт.

Изилдөө сунуштаган оптималдаштыруу стратегиялары

Бул сунуштар булакта инженердик оптималдаштыруу стратегиялары катары берилген. Бирок LPWAN резервине өтүү убактысы, QoS деңгээлдеринин кечигүүгө таасири же жүктү тең салмактоонун сандык салымы өзүнчө эксперименттер менен өлчөнгөн эмес.

RAPOS деген эмне?

Изилдөө мобилдик байланыш негизиндеги сигналдаштыруу чөйрөлөрү үчүн Real-Time Adaptive Protocol Optimization Simulator (RAPOS) деп аталган маршрутташтыруу/оптималдаштыруу алкагын сунуштайт.

Авторлор RAPOS жасалма интеллект колдогон оптималдаштыруу жана адаптивдүү чечим кабыл алуу принциптерин колдонот деп билдиришет. Максат — тармак шарттары өзгөргөндө байланыш жолун же протоколдун жүрүм-турумун ылайыктуу түрдө жөнгө салуу.

RAPOS чындап текшерилгенби?

Булакта “натыйжалуулук симуляциялык эксперименттер менен тастыкталды” деп айтылат. Бирок жарыяланган текстте RAPOSко тиешелүү:

• алгоритмдик псевдокод,
• оптималдаштыруу максат функциясы,
• AI моделинин түрү,
• окутуу же текшерүү маалымат топтому,
• салыштырылган маршрутташтыруу алгоритмдери,
• сыноолордун саны,
• кокус баштапкы урук,
• ишеним аралыгы же ката өлчөмү

берилген эмес.

7-беттеги “Python-based implementation” жыйынтыгы система компоненттери үчүн 4G жана 5G кечигүүлөрүн көрсөткөн мамычалык график. График мобилдик тармак сегментиндеги 150 → 50 ms айырманы визуалдаштырат; RAPOSтун башка протоколго салыштырмалуу өзүнчө өлчөнгөн аткаруу артыкчылыгын көрсөтпөйт.

Ошондуктан илимий жактан эң коопсуз чечмелөө — RAPOS бул изилдөөдө сунушталган жана чектелүү симуляциялык көрсөтүү менен колдоого алынган концептуалдык оптималдаштыруу алкагы болуп саналат.

Азербайжандагы колдонуу мисалдары канчалык деталдуу?

Изилдөөнүн кыскача мазмуну жана метод бөлүгү Баку метросу, энергетика сектору, AzərEnerji жана Azərsu сыяктуу уюмдардын RCSS колдонмолорун мисалдык учур контекстинде караганын билдирет.

Бирок негизги текстте бул уюмдарга тиешелүү деталдуу талаа топологиясы, түзмөктөрдүн тизмеси, орнотуу датасы, кечигүү өлчөөсү, бузулуу статистикасы, ишенимдүүлүк көрсөткүчү же RCSSке чейинки–кийинки аткаруу таблицасы берилген эмес.

Ошондуктан бул уюмдардын аттары изилдөөдө сандык талаа текшерүүсү жүргүзүлгөндөй кабыл алынбашы керек. Макаланын эң конкреттүү сандык далили — 4G/5G кечигүүсү жана пакет ийгилиги боюнча салыштыруу.

Коопсуздук жагынан эмне айтууга болот?

Изилдөө RCSS кооптуу чөйрөлөрдө адамдын түз кийлигишүүсүн азайтуу, операцияларды борбордон көзөмөлдөө жана бузулууларга тезирээк жооп берүү мүмкүнчүлүгүн баса белгилейт.

Бирок макалада киберчабуул симуляциясы, коркунуч модели, аутентификация тести, шифрлөө аткаруусу, тармак үзгүлтүгү учурундагы коопсуздук же fail-safe жүрүм-турум анализи жүргүзүлгөн эмес.

Ошондуктан “5G колдонуу системаны коопсуз кылат” деген жыйынтыкты бул изилдөөдөн чыгарууга болбойт. Бул жерде каралган ишенимдүүлүк негизинен байланыш кечигүүсү жана пакет жеткирүү аткаруусу менен байланыштуу.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• RCSS сенсор, жергиликтүү башкаруу, байланыш жана борбордук башкаруу катмарларын интеграциялоого негизделген инфраструктуралык ыкма болуп саналат.
• Изилдөөнүн моделинде негизги кечигүү тар жери мобилдик тармак аркылуу өткөрүү болуп саналат.
• Булакта колдонулган параметрлер боюнча 4G жалпы кечигүүсү 167 ms, 5G жалпы кечигүүсү 67 ms.
• Мобилдик тармак аркылуу өткөрүү 150 ms-ден 50 ms-ге төмөндөтүлгөн.
• Булак 4G үчүн %97, оптималдаштырылган 5G үчүн %99,5 пакет ийгилик көрсөткүчүн билдирет.
• SCADA, PLC, RTU, CBTC, IoT жана адаптивдүү жол кыймылын башкаруу RCSSтин ар түрдүү колдонуу катмарларында колдонула турган технологиялар катары каралат.
• Изилдөө RAPOS деп аталган адаптивдүү оптималдаштыруу ыкмасын сунуштайт.

Изилдөө далилдебеген жыйынтыктар

• Ар бир реалдуу 4G тармагы 167 ms, ар бир 5G тармагы 67 ms кечигүү көрсөтөрү далилденген эмес.
• %99,5 пакет ийгилиги бардык реалдуу 5G инфраструктураларында камсыздалары көрсөтүлгөн эмес.
• RAPOS учурдагы маршрутташтыруу алгоритмдеринен статистикалык жактан артык экени көрсөтүлгөн эмес.
• RAPOS реалдуу темир жол, жол кыймылы, энергетика же суу инфраструктурасында талаа сыноосунан өткөрүлгөн эмес.
• Баку метросу, AzərEnerji же Azərsu үчүн деталдуу сандык чейин–кийин аткаруу анализи берилген эмес.
• 5G өзү гана критикалык инфраструктуранын киберкоопсуздугун камсыз кылары далилденген эмес.
• 67 ms бардык критикалык сигналдаштыруу тапшырмалары үчүн коопсуз кечигүү чеги экени көрсөтүлгөн эмес.

Изилдөөнүн Методу жана Жыйынтыктары

Изилдөө дизайны

Изилдөө эки негизги компонентти бириктирет:

1. RCSS архитектуралары жана колдонмолору боюнча сапаттык/аналитикалык адабият кароосу.
2. 4G жана 5G негизиндеги мобилдик байланыш архитектурасынын кечигүү жана пакет жеткирүү аткаруусун салыштырган сандык/Python негизиндеги симуляция.

Булак өз методологиясын “systematic review” деп атап, техникалык документация, өнөр жай отчеттору жана рецензияланган адабият колдонулганын билдирет. Бирок кайсы маалымат базалары каралганы, колдонулган издөө терминдери, даталар аралыгы, киргизүү/чыгаруу критерийлери же канча булактын канчасы четтетилгени көрсөтүлбөйт. Ошондуктан изилдөө классикалык мааниде кайра жүргүзүүгө боло турган системалуу кароо протоколун бербейт.

Каралган RCSS ыкмалары

Симуляциянын негизги параметрлери

Сандык салыштыруу

Жалпы учтан-учка кечигүү айырмасы:

\[ 167\ \text{ms}-67\ \text{ms}=100\ \text{ms} \]

Булактагы маанилерден эсептелген салыштырмалуу кечигүү азайышы:

\[ \frac{167-67}{167}\times100 \approx 59{,}9\% \]

Мобилдик тармак сегментиндеги өзгөрүү:

\[ 150\ \text{ms}\rightarrow50\ \text{ms} \]

Бул мобилдик тармак кечигүүсүнүн болжол менен:

\[ \frac{150-50}{150}\times100 \approx 66{,}7\% \]

азайышына туура келет.

Пакет ийгилик көрсөткүчүндөгү абсолюттук өзгөрүү:

\[ 99{,}5\%-97\%=2{,}5\ \text{yüzde puanı} \]

болот.

Симуляция жыйынтыктарын чечмелөө чеги

Изилдөө 1-таблицадагы маанилерди “latency assessment” катары сунуштайт; бирок кечигүүлөр реалдуу тармак өлчөөсүбү, адабияттан алынган типтүү маанилерби же түз симуляция кириштери катары колдонулганбы — бул жетиштүү деталдуу аныкталган эмес.

Төмөнкү параметрлер булакта берилген эмес:

• 4G жана 5G модем модели,
• мобилдик оператор же тесттик тармак,
• радиосигнал күчү,
• аралык,
• пакет өлчөмү,
• пакет жөнөтүү жыштыгы,
• тармак жүгү,
• негизги тармак/топология,
• сервердин физикалык жайгашуусу,
• сыноо/кайталоо саны,
• орточо, медиана же пайыздык кечигүү бөлүштүрүүлөрү,
• стандарттык четтөө же ишеним аралыгы.

Бул жетишпестиктер жыйынтыктарды реалдуу талаа аткаруусуна жалпылоону чектейт.

RAPOS текшерүүсүндөгү чектөөлөр

RAPOS үчүн булакта “AI-powered optimization” жана “adaptive decision-making” түшүнүктөрү колдонулат; бирок кайсы жасалма интеллект алгоритми колдонулганы техникалык деталдар менен түшүндүрүлгөн эмес.

2-сүрөттө көрсөтүлгөн Python симуляциясы төрт система компонентинин 4G жана 5G кечигүүсүн салыштырат. Бул график 1-таблицанын визуалдык эквиваленти болуп саналат. RAPOSтун ачык алгоритмдик кириш/чыгыш түзүлүшү же альтернативдүү протокол менен түз салыштыруусу жок.

Методологиялык күчтүү жактар

• RCSS бир гана секторго чектелбей, транспорт, өнөр жай жана инфраструктуралык системалар бирге каралган.
• Сенсордон серверге чейинки кечигүү компоненттерге бөлүнгөн.
• 4G–5G салыштыруусу жалпы убакыт менен гана эмес, тармак сегменти боюнча да көрсөтүлгөн.
• Пакеттин ийгилик көрсөткүчү кечигүүдөн өзүнчө ишенимдүүлүк көрсөткүчү катары каралган.
• Кечигүү, пакет жоготуу жана сервер жүгү үчүн ар башка оптималдаштыруу сунуштары берилген.

Методологиялык чектөөлөр

• Адабият кароосу үчүн кайра жүргүзүүгө боло турган системалуу издөө протоколу берилген эмес.
• 4G/5G кечигүү маанилери өлчөө же симуляция кириши катары кантип түзүлгөнү деталдуу эмес.
• Пакет ийгилик көрсөткүчтөрүнүн эксперимент көлөмү жана статистикалык белгисиздиги берилген эмес.
• RAPOS алгоритми кайра ишке ашырууга жетиштүү деталдуу баяндалган эмес.
• AI моделинин түрү жана оптималдаштыруу максаты көрсөтүлгөн эмес.
• Реалдуу талаа сыноосу жүргүзүлгөн эмес.
• Баку метросу, AzərEnerji жана Azərsu мисалдары үчүн сандык кейс маалыматтары берилген эмес.
• Коопсуздук/критикалык инфраструктура тууралуу билдирүүлөргө карабастан киберкоопсуздук чабуулу же туруктуулук тести жүргүзүлгөн эмес.

Булак жана Метод Эскертмеси

Толук түпнуска изилдөө аталышы: Applied Research on Remote-Controlled Signaling Systems with Mobile Communication Integration

Азербайжанча аталышы: Mobil rabitə inteqrasiyalı uzaqdan idarə olunan siqnalizasiya sistemləri üzrə tətbiqi tədqiqat

Жүктөлгөн толук тексттеги авторлордун ирети: G.V. Aliyeva; A.H. Dadashova.

Жооптуу автор: Aypara Dadashova.

Мекеме: Azerbaijan State Oil and Industry University, Baku, Azerbaijan.

Журнал: Herald of the Azerbaijan Engineering Academy / Azərbaycan Mühəndislik Akademiyasının Xəbərləri.

Том / сан: 18(2), 2026.

Барактар: 63–70.

UDC: 621.398:004.7:681.5.

Басма ISSN: 2076-0515.

Электрондук ISSN: 2789-8245.

Жөнөтүлгөн дата: 15 Декабрь 2025.

Кабыл алынган дата: 8 Июнь 2026.

Булакта берилген жарыяланган дата: 25 Июнь 2026.

DOI:10.52171/herald.401

Расмий макала барагы:Herald of the Azerbaijan Engineering Academy расмий жазуусу

Булак түрү: Рецензияланган колдонмо/аналитикалык инженердик изилдөө; адабият кароосу менен сандык симуляция компонентин бириктирет.

Рецензиялоо: Журналдын расмий жарыялоо саясаты кош сокур рецензиялоо колдонуларын билдирет.

Лицензия: Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International — CC BY-NC 4.0.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор макаланын жарыяланышына байланыштуу кызыкчылыктардын кагылышы жок экенин билдиришет.

Каржылоо: Булак текстинде өзүнчө каржылоо билдирүүсү берилген эмес.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Булакта өзүнчө маалымат репозиторийи же чийки симуляция маалымат топтомуна шилтеме берилген эмес.

Авторлордун салымы: Булакта деталдуу CRediT салым билдирүүсү жок.

Библиографиялык жазуудагы айырма

Жүктөлгөн жарыяланган толук текстте аталыштын астында авторлор G.V. Aliyeva, A.H. Dadashova иретинде берилген жана “For citation” бөлүмүндө да ошол эле ирет колдонулган. Ал эми журналдын расмий OJS макала жазуусу жана автоматтык цитаталоо чыгуулары A.H. Dadashova, G.V. Aliyeva иретин көрсөтөт.

Бул Verianla текстинде түпнуска жарыяланган толук тексттеги авторлордун ирети сакталган; расмий метадайындардагы айырма үнсүз өзгөртүлбөстөн ушул жерде белгиленген.

Булакта өзгөчө көңүл буруучу жагдайлар

• Макаланын кыскача мазмуну Азербайжандагы Баку метросу, энергетика, AzərEnerji жана Azərsu колдонмолорун кейс-стади катары айтат; негизги текстте бул уюмдарга тиешелүү деталдуу сандык талаа жыйынтыктары көрсөтүлгөн эмес.
• Булак изилдөө методун системалуу кароо деп атаганы менен, маалымат базасы, издөө суроосу, изилдөөлөрдү тандоо жана четтетүү агымы берилген эмес.
• 4G жана 5G кечигүү таблицасы сандык жыйынтык берет; бирок маанилер реалдуу талаа өлчөөсүбү же симуляция киришиби — жетиштүү түшүндүрүлгөн эмес.
• Пакет ийгилик көрсөткүчтөрү %97 жана %99,5 деп берилген, бирок пакет саны жана ката бөлүштүрүүсү айтылган эмес.
• RAPOS үчүн AI колдогон оптималдаштыруу деген билдирүү бар; бирок колдонулган AI алгоритми кайра өндүрүүгө жетиштүү деталдуу берилген эмес.
• Python симуляциясынын жыйынтыгы негизинен 4G жана 5G кечигүү компоненттеринин мамычалык графиктик салыштыруусу болуп саналат.

Илимий чечмелөө чеги

Бул изилдөөнүн эң күчтүү текшериле турган сандык бөлүгү — булакта аныкталган архитектура үчүн берилген 4G жана 5G кечигүү компоненттери менен пакет ийгилик көрсөткүчтөрү. Жыйынтыктар 5G мобилдик тармак кечигүүсү төмөн деп кабыл алынган моделде жалпы учтан-учка кечигүү олуттуу азайганын көрсөтөт.

Бирок изилдөө реалдуу метро линиясында же критикалык өнөр жай объектинде кең масштабдуу талаа текшерүүсү эмес. Ошондуктан 67 ms жалпы кечигүү, %99,5 пакет ийгилик көрсөткүчү же RAPOS ыкмасы реалдуу инфраструктура үчүн түз аткаруу кепилдиги катары чечмеленбеши керек.

Изилдөөнүн инженердик жактан эң пайдалуу билдирүүсү — алыстан башкарылган системаларда кечигүүнү бир гана жалпы сан катары эмес, сенсор, микроконтроллер, модем, мобилдик тармак жана сервер сыяктуу өзүнчө компоненттер боюнча талдоо керектиги. Булактын өз симуляциясында эң чоң жакшыртуу мүмкүнчүлүгү мобилдик тармак сегментинде көрүнөт.

Булакка берилгендик эскертмеси: Бул Verianla түшүндүрмөсүндөгү система архитектурасы, кечигүү маанилери, пакет ийгилик көрсөткүчтөрү, оптималдаштыруу стратегиялары жана RAPOS тууралуу билдирүүлөр каралган изилдөөгө негизделген. Булакта жок жаңы талаа аткаруусу, 5G кечигүү мааниси, ишенимдүүлүк көрсөткүчү же RAPOS жыйынтыгы кошулган эмес. Verianla тарабынан жасалган пайыздык эсептөөлөр булакта берилген чийки сандардын арифметикалык салыштыруусу гана.