Ali Saleh Alshebami tadqiqoti uzoq davom etuvchi iqtisodiy va operatsion buzilishlar sharoitida faoliyat yuritayotgan mikro va kichik korxonalar mijozlariga xizmat ko‘rsatishni qanday davom ettira olishini o‘rganadi. Yamanning Sana’a hududidagi 230 ta mikro va kichik korxona egasi yoki korxona uchun mas’ul shaxsdan to‘plangan so‘rov ma’lumotlari PLS-SEM usuli bilan tahlil qilindi. Tadqiqotda to‘rtta asosiy konstrukt baholandi: tadbirkorlik brikolaji, mahalliy ta’minot tarmog‘ining kuchi, xizmat ko‘rsatish chaqqonligi va mijozlarga xizmat ko‘rsatish davomiyligi. Natijalarga ko‘ra, tadbirkorlik brikolaji xizmat ko‘rsatish chaqqonligi bilan ijobiy bog‘liq edi (β=0,408; p<0,001) va mijozlarga xizmat ko‘rsatish davomiyligi bilan ham bevosita ijobiy bog‘liqlik ko‘rsatdi (β=0,286; p<0,001). Mahalliy ta’minot tarmog‘ining kuchi xizmat ko‘rsatish chaqqonligi bilan ijobiy bog‘liq edi (β=0,317; p<0,001), biroq mijozlarga xizmat ko‘rsatish davomiyligi bilan bevosita bog‘liqlik statistik ahamiyat chegarasiga yetmadi (β=0,100; p=0,088). Xizmat ko‘rsatish chaqqonligi esa mijozlarga xizmat ko‘rsatish davomiyligi bilan modeldagi eng kuchli bevosita bog‘liqliklardan birini ko‘rsatdi (β=0,433; p<0,001). Mediatsiya tahlilida xizmat ko‘rsatish chaqqonligi brikolaj bilan mijozlarga xizmat ko‘rsatish davomiyligi o‘rtasidagi bog‘liqlikning bir qismini tushuntirar ekan, mahalliy ta’minot tarmog‘ining davomiylik bilan bog‘liqligini to‘liq xizmat ko‘rsatish chaqqonligi orqali uzatdi. Bu topilmalar resurslari cheklangan korxonalarda faqat resurslarga kirish emas, balki mavjud resurslarni tezda qayta tashkil qila olish va mijozlarga xizmat ko‘rsatish usulini o‘zgartira olish ham muhimligini ko‘rsatadi.

Turkiya nuqtayi nazaridan tadqiqot ayniqsa mikro korxonalar, kichik chakana savdo korxonalari, xizmat ko‘rsatish korxonalari va mahalliy yetkazib beruvchilarga bog‘liq korxonalar uchun konseptual jihatdan ahamiyatlidir; biroq Yamanda olingan yo‘l koeffitsiyentlarini Turkiyaga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chirish to‘g‘ri emas. Moliyalashtirishga kirish, ta’minot infratuzilmasi, raqamlashtirish, inflyatsiya, transport, institutsional yordamlar va korxona o‘lchamlari farq qilgani sababli xuddi shu model Turkiyadagi mikro va kichik korxonalarda alohida tekshirilishi kerak.

Tadqiqotning asosiy savoli nima?

Mikro va kichik korxonalar iqtisodiy inqirozlar, ta’minot uzilishlari, infratuzilma muammolari yoki talabdagi o‘zgarishlar qarshisida yirik korxonalarga nisbatan ko‘proq zaif bo‘lishi mumkin. Moliyaviy zaxiralari, muqobil ta’minot imkoniyatlari, texnologik salohiyati va xodimlar soni cheklangan bo‘lsa, hatto kichik operatsion uzilish ham korxonaning mijozga xizmat ko‘rsatishini qiyinlashtirishi mumkin.

Tadqiqot bu muammoni faqat “korxonaning qancha resursi bor?” savoli bilan ko‘rib chiqmaydi. Tadqiqotning asosiy e’tibori korxona qo‘lidagi cheklangan resurslardan qanday foydalanishi va o‘zgarayotgan sharoitlarga qanchalik tez moslasha olishiga qaratilgan.

Shu maqsadda to‘rtta konstrukt birgalikda o‘rganilgan:

• EB — Entrepreneurial Bricolage: Tadbirkorlik brikolaji.
• LSNS — Local Supply Network Strength: Mahalliy ta’minot tarmog‘ining kuchi.
• SA — Service Agility: Xizmat ko‘rsatish chaqqonligi.
• CSC — Continuity of Serving Customers: Mijozlarga xizmat ko‘rsatishni davom ettirish qobiliyati.

“Tadbirkorlik brikolaji” nimani anglatadi?

Brikolaj korxonaning yangi va ideal resurslar paydo bo‘lishini kutish o‘rniga qo‘lida mavjud resurslar bilan yechim ishlab chiqishi, mavjud resurslarni turli shakllarda birlashtirishi va tanqislik sharoitida ijodkorona harakat qilishi degan ma’noni anglatadi.

Tadqiqotda tadbirkorlik brikolajini o‘lchash uchun ishlatilgan bayonotlar orasida korxonaning yangi muammolarga qarshi mavjud resurslardan foydalanishi, resurslarni mijoz ehtiyojlari uchun turli shakllarda birlashtirishi va cheklangan resurslardan ijodiy yo‘llar bilan foydalanishi bor.

Bu yondashuv ayniqsa resurs tanqisligi strukturaviy holga kelgan muhitlarda muhimdir. Korxona yangi uskuna, yangi moliyalashtirish yoki ideal ta’minot sharoitlarini kutib turolmasa, operatsiyaning davomiyligi mavjud imkoniyatlar bilan muqobil yechim ishlab chiqishga bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Mahalliy ta’minot tarmog‘ining kuchi nima?

Mahalliy ta’minot tarmog‘ining kuchi korxonaning yaqin atrofidagi yetkazib beruvchilar va operatsion hamkorlar bilan o‘rnatgan munosabatlarining ishonchliligi va foydalanish mumkinligini ifodalaydi. Tadqiqotda bu konstrukt kuchli yetkazib beruvchi munosabatlari, kerak bo‘lganda mahsulotga kirish imkoniyati, muqobil mahalliy yetkazib beruvchilarni topa olish va yetkazib beruvchilar bilan muntazam muloqot qila olish kabi omillar bilan o‘lchangan.

Korxonaning ta’minot tarmog‘i kuchli bo‘lsa, asosiy yetkazib beruvchi ishdan chiqqanda muqobil manba topish yoki mahsulot tanqisligiga tezroq javob berish mumkin bo‘lishi mumkin. Biroq tadqiqot natijalari bunday tarmoqlar o‘z-o‘zicha mijozga xizmat ko‘rsatish davomiyligini kafolatlamasligini ko‘rsatadi.

Bu yerda xizmat ko‘rsatish chaqqonligi “xizmat sektori” deganimi?

Yo‘q. Tadqiqotchi xizmat ko‘rsatish chaqqonligi atamasini faqat restoran, konsalting yoki shunga o‘xshash klassik xizmat korxonalari uchun qo‘llamaydi. Tadqiqotda SA mikro yoki kichik korxonaning mijozga qaratilgan faoliyatini tezda o‘zgartira olish qobiliyati degan ma’noni anglatadi.

Shkala quyidagi kabi xatti-harakatlarni qamrab oladi:

• mijoz ehtiyojlariga tez javob berish,
• mijoz ehtiyojlari o‘zgarganda taklif etilayotgan xizmatni moslashtirish,
• sharoit o‘zgarganda mijozga xizmat ko‘rsatish usulini o‘zgartirish,
• mijoz muammolariga tez yechim topish,
• kutilmagan qiyinchiliklarda mijozga xizmat ko‘rsatishni davom ettirish.

Shu sababli tadqiqotdagi chaqqonlik tushunchasi chakana savdo, kichik ishlab chiqarish, texnologik xizmat yoki qishloq xo‘jaligi korxonasi kabi turli mijozga yo‘naltirilgan faoliyatlarni qamrab oladi.

Mijozlarga xizmat ko‘rsatish davomiyligi qanday ta’riflangan?

Tadqiqotda CSC korxonaning inqiroz, mahsulot tanqisligi, operatsion uzilish yoki boshqa qiyinchiliklarga qaramay mijoz ehtiyojini qondirishda davom eta olishi sifatida ta’riflangan.

O‘lchov bandlari korxonaning qiyin sharoitlarda mijozlarga xizmat ko‘rsatishda davom etishi, tanqislik paytida mahsulot yoki muqobil variant taqdim eta olishi hamda jiddiy qiyinchiliklarga duch kelganda mijozni yo‘qotmasdan xizmatni davom ettirish yo‘llarini topa olishi ustida jamlangan.

Bu yerda natija to‘g‘ridan-to‘g‘ri aylanma, foyda yoki korxonaning yashab qolish muddati emas. CSC korxona egasining mijozga xizmatni davom ettirish qobiliyati haqidagi idrokiga asoslangan so‘rov konstruktidir.

Tadqiqot qaysi nazariyalarga asoslangan?

Tadqiqot asosida ikkita tashkilot va strategiya yondashuvi mavjud:

Resurslarga Asoslangan Qarash — Resource-Based View (RBV)

RBV korxona faoliyatida egalik qilinadigan yoki kirish mumkin bo‘lgan qimmatli resurslarning ahamiyatini ta’kidlaydi. Ushbu tadqiqotda tadbirkorlik brikolaji mavjud ichki resurslardan foydalanishni, mahalliy ta’minot tarmog‘ining kuchi esa tashqi munosabatlar orqali kirish mumkin bo‘lgan resurslarni ifodalaydi.

Dinamik Qobiliyatlar Nazariyasi — Dynamic Capability Theory (DCT)

DCT esa faqat bir resursga ega bo‘lish yetarli emasligini; o‘zgarayotgan muhit qarshisida resurslarni qayta tashkil qilish va amaliyotni o‘zgartirish qobiliyati ham zarur ekanini ta’kidlaydi. Tadqiqotda xizmat ko‘rsatish chaqqonligi shu dinamik qobiliyat rolini bajaradi.

Tadqiqot mantiqini quyidagicha umumlashtirish mumkin:

Resurslarga ega bo‘lish yoki ularga kirish → bu resurslardan chaqqon tarzda foydalanish → mijozga xizmatni davom ettirish.

Yetti gipoteza qanday edi?

1. H1: Tadbirkorlik brikolaji bilan xizmat ko‘rsatish chaqqonligi o‘rtasida ijobiy bog‘liqlik mavjud.
2. H2: Tadbirkorlik brikolaji bilan mijozga xizmat ko‘rsatish davomiyligi o‘rtasida ijobiy bog‘liqlik mavjud.
3. H3: Xizmat ko‘rsatish chaqqonligi brikolaj bilan mijozga xizmat ko‘rsatish davomiyligi o‘rtasidagi munosabatda vositachilik qiladi.
4. H4: Mahalliy ta’minot tarmog‘ining kuchi bilan xizmat ko‘rsatish chaqqonligi o‘rtasida ijobiy bog‘liqlik mavjud.
5. H5: Mahalliy ta’minot tarmog‘ining kuchi bilan mijozga xizmat ko‘rsatish davomiyligi o‘rtasida ijobiy bog‘liqlik mavjud.
6. H6: Xizmat ko‘rsatish chaqqonligi mahalliy ta’minot tarmog‘i bilan mijozga xizmat ko‘rsatish davomiyligi o‘rtasidagi munosabatda vositachilik qiladi.
7. H7: Xizmat ko‘rsatish chaqqonligi bilan mijozga xizmat ko‘rsatish davomiyligi o‘rtasida ijobiy bog‘liqlik mavjud.

Yetti gipotezadan oltitasi qo‘llab-quvvatlangan, faqat H5 qo‘llab-quvvatlanmagan.

1-rasmning asosiy xabari nima?

Tadqiqotning konseptual modelida tadbirkorlik brikolaji va mahalliy ta’minot tarmog‘ining kuchi ikkita boshlang‘ich resurs sifatida joylashgan. Har ikkisi ham xizmat ko‘rsatish chaqqonligini kuchaytirishi kutiladi. Xizmat ko‘rsatish chaqqonligi keyin mijozlarga xizmat ko‘rsatish davomiyligiga bog‘lanadi.

Bundan tashqari brikolajdan ham, mahalliy ta’minot tarmog‘idan ham mijozga xizmat ko‘rsatish davomiyligiga bevosita yo‘llar sinovdan o‘tkazilgan. Shu tariqa tadqiqot “resurs → natija” munosabatini va “resurs → chaqqonlik → natija” vositachilik mexanizmini bir model ichida baholagan.

Eng kuchli bevosita bog‘liqliklar qaysilar edi?

Standartlashtirilgan yo‘l koeffitsiyentlari bo‘yicha mijozlarga xizmat ko‘rsatish davomiyligi bilan eng kuchli bevosita bog‘liqlik xizmat ko‘rsatish chaqqonligida kuzatildi: β=0,433.

Bu topilma korxonaning o‘zgarayotgan mijoz talabiga yoki operatsion uzilishlarga tez javob bera olishi tadqiqotdagi davomiylik konstruktiga kuchli bog‘liqligini ko‘rsatadi.

Mahalliy ta’minot tarmog‘i nega o‘zi yetarli ko‘rinmadi?

Mahalliy ta’minot tarmog‘i kuchining mijozlarga xizmat ko‘rsatish davomiyligiga bevosita yo‘li β=0,100 va p=0,088 deb hisoblangan. Tadqiqot qo‘llagan p<0,05 chegarasida bu bog‘liqlik statistik jihatdan ahamiyatli emas.

Shu sababli “kuchli ta’minot tarmog‘i to‘g‘ridan-to‘g‘ri mijozga xizmat ko‘rsatish davomiyligini ta’minlaydi” gipotezasi tadqiqot tomonidan qo‘llab-quvvatlanmagan.

Biroq mahalliy ta’minot tarmog‘i bilan xizmat ko‘rsatish chaqqonligi o‘rtasidagi bog‘liqlik β=0,317 va p<0,001. Bu mahalliy ta’minot aloqalarining foydasi to‘g‘ridan-to‘g‘ri natija yaratishdan ko‘ra korxonaning o‘zgarishlarga tezroq javob berishini qo‘llab-quvvatlash orqali namoyon bo‘lishi mumkinligini anglatadi.

Mediatsiya tahlili nimani ko‘rsatdi?

Tadbirkorlik brikolajining mijozlarga xizmat ko‘rsatish davomiyligiga bilvosita bog‘liqligi:

EB → SA → CSC: β=0,177; t=4,736; p<0,001.

Brikolajning CSCga bevosita yo‘li ham ahamiyatli bo‘lgani uchun tadqiqot bu natijani qisman mediatsiya deb talqin qiladi.

Mahalliy ta’minot tarmog‘i uchun esa:

LSNS → SA → CSC: β=0,137; t=3,866; p<0,001.

LSNSning CSCga bevosita yo‘li ahamiyatli bo‘lmagan, bilvosita yo‘l esa ahamiyatli bo‘lgani uchun tadqiqot buni to‘liq mediatsiya sifatida tasniflaydi.

Bu ikkinchi natija tadqiqotning asosiy xabarlaridan biridir: yetkazib beruvchi aloqalarining mijozlarga xizmat ko‘rsatish davomiyligiga hissasi bu aloqalar korxonani qanchalik chaqqon qilishi orqali yuzaga chiqishi mumkin.

Model mijozlarga xizmat ko‘rsatish davomiyligining qanchasini tushuntiradi?

Modelda tadbirkorlik brikolaji, mahalliy ta’minot tarmog‘ining kuchi va xizmat ko‘rsatish chaqqonligi birgalikda mijozlarga xizmat ko‘rsatish davomiyligidagi dispersiyaning:

R² = 0,489, ya’ni %48,9 qismini

tushuntiradi. Tuzatilgan R² qiymati 0,482.

Tadbirkorlik brikolaji bilan mahalliy ta’minot tarmog‘ining kuchi esa xizmat ko‘rsatish chaqqonligidagi dispersiyaning:

R² = 0,391, ya’ni %39,1 qismini

tushuntiradi.

Bu qiymatlar modelning tanlanmadagi tushuntirish qobiliyatini ko‘rsatadi. Mijozlarga xizmat ko‘rsatish davomiyligining qolgan qariyb %51 qismi narx, moliyalashtirish, talab, raqamli salohiyat, mijozlar bilan munosabatlar, infratuzilma, sektor va ushbu tadqiqotga kiritilmagan boshqa omillar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Ta’sir kattaliklari nimani ko‘rsatadi?

Tadqiqotda f² qiymatlari ham hisoblangan:

Eng yuqori f² qiymati SA → CSC yo‘lida, ikkinchi eng yuqori qiymat EB → SA yo‘lida. LSNS → CSC yo‘lining f²=0,013 bo‘lishi bevosita bog‘liqlik faqat statistik emas, amaliy kattalik jihatidan ham zaif ekanini qo‘llab-quvvatlaydi.

Bashorat qobiliyati ham tekshirildimi?

Ha. Stone–Geisser Q² qiymatlari mijozlarga xizmat ko‘rsatish davomiyligi uchun 0,230 va xizmat ko‘rsatish chaqqonligi uchun 0,198 deb hisoblangan; ikkalasi ham noldan katta.

Bundan tashqari SmartPLSning PLSpredict protsedurasi 10 qatlamli kross-validatsiya va 10 takror bilan qo‘llangan. Manba barcha Q² predict qiymatlari musbat ekanini va PLS-SEM modeli barcha ko‘rsatkichlarda chiziqli model taqqoslashiga nisbatan pastroq RMSE berganini bildiradi.

Biroq bu bashorat baholashi xuddi shu tadqiqot ma’lumotlar tuzilmasining model validatsiyasidir; boshqa mamlakatda yoki boshqa iqtisodiy davrdagi korxonalarda xuddi shu natija olinishi isbotlanmaydi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlagan natijalar

• Tadbirkorlik brikolaji bilan xizmat ko‘rsatish chaqqonligi o‘rtasida ijobiy va statistik jihatdan ahamiyatli bog‘liqlik mavjud.
• Tadbirkorlik brikolaji bilan mijozlarga xizmat ko‘rsatish davomiyligi o‘rtasida ijobiy bog‘liqlik mavjud.
• Xizmat ko‘rsatish chaqqonligi brikolaj–davomiylik munosabatida qisman mediatsiya ko‘rsatadi.
• Mahalliy ta’minot tarmog‘ining kuchi bilan xizmat ko‘rsatish chaqqonligi o‘rtasida ijobiy bog‘liqlik mavjud.
• Mahalliy ta’minot tarmog‘ining mijozlarga xizmat ko‘rsatish davomiyligi bilan bevosita yo‘li p<0,05 darajasida qo‘llab-quvvatlanmagan.
• Mahalliy ta’minot tarmog‘ining davomiylik bilan bilvosita bog‘liqligi xizmat ko‘rsatish chaqqonligi orqali ahamiyatli va tadqiqot buni to‘liq mediatsiya deb talqin qiladi.
• Xizmat ko‘rsatish chaqqonligi bilan mijozlarga xizmat ko‘rsatish davomiyligi o‘rtasidagi standartlashtirilgan bevosita yo‘l β=0,433.
• Model tadqiqot tanlanmasida mijozlarga xizmat ko‘rsatish davomiyligi dispersiyasining %48,9 qismini tushuntiradi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamagan, sinamagan yoki isbotlamagan natijalar

• Brikolaj korxonalarning omon qolishiga aniq sabab bo‘lishi isbotlanmagan.
• Mahalliy ta’minot tarmog‘ining kuchi o‘z-o‘zicha mijozlarga xizmat ko‘rsatish davomiyligini oshirishi haqidagi gipoteza qo‘llab-quvvatlanmagan.
• Tadqiqot real savdo, rentabellik, mijoz yo‘qotish yoki mijozni saqlash ko‘rsatkichlarini bevosita o‘lchamagan.
• Natijalar obyektiv korxona yozuvlari emas, korxona egalari/rahbarlarining o‘z-o‘zini baholashlariga asoslangan.
• Kesimiy dizayn tufayli o‘zgaruvchilarning vaqt bo‘yicha ketma-ketligi va sababiy yo‘nalishi aniq belgilanmaydi.
• Sana’a tanlanmasidan olingan koeffitsiyentlarning butun Yaman yoki boshqa mamlakatlarga xuddi shu tarzda umumlashtirilishi ko‘rsatilmagan.
• Qulay va qor to‘pi tanlash usullari sababli tanlanma butun MSE populyatsiyasini statistik jihatdan ifodalashi aytilmaydi.
• Tadqiqot aynan qaysi brikolaj amaliyoti qancha aylanma yoki mijozni saqlash foydasini berganini o‘lchamagan.

Tadqiqot Usuli va Topilmalari

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot kashfiy, miqdoriy va deduktiv tadqiqot dizaynidan foydalangan. Ma’lumotlar 2026 yil may oyida Yamanning Sana’a hududidagi mikro va kichik korxonalardan to‘plangan.

Tanlash usuli:

• qulay tanlash,
• qor to‘pi usulida tanlash.

Bu ikki yondashuv ehtimolsiz tanlash usullaridir. Muallif Yamandagi mikro va kichik korxonalar uchun yangilangan va foydalanish mumkin bo‘lgan tanlash ramkasi mavjud emasligi, korxonalarning ko‘chib ketishi yoki yopilishi va davom etayotgan beqarorlik tufayli bu usullar tanlanganini tushuntiradi.

So‘rov korxonalarga tashrif buyurish orqali ham, Google Forms havolasi yordamida ham tarqatilgan. Qor to‘pi usulida mavjud ishtirokchilar boshqa mos korxona egalarini tadqiqotga taklif qilgan.

Taklif olgan jami shaxslar soni noma’lum bo‘lgani uchun tadqiqotda javob koeffitsiyenti hisoblab bo‘lmagan.

Mikro va kichik korxona ta’rifi

Tadqiqot Yamandagi tasnifdan foydalangan:

• Mikro korxona: 1–3 xodim.
• Kichik korxona: 4–9 xodim.

230 korxonaning 180 tasi, ya’ni %78,3 qismi mikro; 50 tasi, ya’ni %21,7 qismi kichik korxona.

Tanlanmaning tarmoqlar bo‘yicha taqsimoti

Tanlanma asosan chakana/savdo va mikro korxonalardan tashkil topgan. Bu taqsimot, ayniqsa, kattaroq kichik korxonalar yoki boshqa sektorlarga umumlashtirishda hisobga olinishi kerak.

Ishtirokchilar profili

Ishtirokchilarning %79,1 qismi erkak, %20,9 qismi ayol. Yosh bo‘yicha %44,3 qismi 18–28, %38,7 qismi 29–39 yosh oralig‘ida. Demak, tanlanmaning taxminan %83 qismi 18–39 yosh orasida.

Korxona tajribasi bo‘yicha %42,2 qismi besh yildan kam, %41,7 qismi 5–10 yil va %16,1 qismi o‘n yildan ko‘p tajribaga ega.

Bu xususiyatlar tadqiqot, ayniqsa, yosh va o‘rta darajadagi tajribaga ega mikro korxona egalarini kuchli ifodalashini ko‘rsatadi.

So‘rov qanday tayyorlangan?

Shkalalar oldin nashr etilgan tadqiqotlardan moslashtirilgan. Dastlabki so‘rov ingliz tilida tayyorlangan, so‘ng arab tiliga tarjima qilingan. Tarjima professional tarjima tashkiloti tomonidan ham tekshirilgan.

Asosiy ma’lumot to‘plashdan oldin 15 kishi bilan pilot tadqiqot o‘tkazilgan va jiddiy tushunarlilik muammosi aniqlanmagani xabar qilingan.

O‘lchangan to‘rtta konstrukt

Kashfiy faktor tahlili

Xizmat ko‘rsatish chaqqonligi va mahalliy ta’minot tarmog‘i shkalalari tadqiqot kontekstiga moslashtirilib rivojlantirilgani sababli asosiy tahlildan oldin kashfiy faktor tahlili qo‘llangan.

Xizmat ko‘rsatish chaqqonligi:

• KMO = 0,772
• Bartlett χ² = 297,164
• df = 10
• p<0,001
• Bitta faktor tushuntirgan dispersiya = %41,69
• Faktor yuklari = 0,516–0,792

Mahalliy ta’minot tarmog‘ining kuchi:

• KMO = 0,790
• Bartlett χ² = 263,495
• df = 10
• p<0,001
• Bitta faktor tushuntirgan dispersiya = %39,98
• Faktor yuklari = 0,536–0,745

Har ikkala shkalada ham barcha faktor yuklari 0,50 dan yuqori.

Nega PLS-SEM ishlatilgan?

Tadqiqotda SmartPLS 4 ishlatilgan. PLS-SEM yondashuvi ko‘p sonli latent o‘zgaruvchilar o‘rtasidagi munosabatlarni bir vaqtda baholash, mediatsiya yo‘llarini tekshirish va tushuntiruvchi/bashorat qiluvchi strukturaviy model qurish uchun tanlangan.

Tahlil ikki asosiy bosqichda bajarilgan:

1. o‘lchov modelining ishonchlilik va validlik baholashi,
2. strukturaviy model va gipotezalarni baholash.

O‘lchov modelining ishonchliligi

CSC, LSNS va SA o‘lchovlarida ishonchlilik qiymatlari qabul qilinadigan darajada. EB esa ehtiyotkorroq baholanishi kerak. Cronbach α=0,587 va AVE=0,447.

Muallif EBning kompozit ishonchlilik qiymati CR=0,764 bo‘lishini yetarli deb, konstruktni modelda saqlagan. Bundan tashqari EB1 bandining yuki 0,60 chegarasiga yetmagani uchun olib tashlangan.

Shu sababli EB bo‘yicha olingan strukturaviy munosabatlar hisobot qilinishi mumkin bo‘lsa-da, o‘lchov sifati boshqa konstruktlarga qaraganda zaifroq ekani e’tibordan chetda qolmasligi kerak.

Diskriminant validlik

Barcha HTMT qiymatlari 0,90 dan past topilgan. Eng yuqori qiymat CSC bilan EB o‘rtasida 0,865. Manba bu natijalarni konstruktlarning diskriminant validligini qo‘llab-quvvatlovchi topilmalar sifatida talqin qiladi.

Konstruktlar o‘rtasidagi korrelyatsiyalar

Eng yuqori oddiy korrelyatsiya xizmat ko‘rsatish chaqqonligi bilan mijozlarga xizmat ko‘rsatish davomiyligi o‘rtasida. Bu qiymat strukturaviy model koeffitsiyenti bilan bir xil emas; regressiya/yo‘l modeli boshqa o‘zgaruvchilarni bir vaqtning o‘zida hisobga oladi.

Bootstrapping va mediatsiya

Strukturaviy munosabatlar va bilvosita ta’sirlar 5000 bootstrap qayta tanlash yordamida baholangan. Bilvosita yo‘llarning ahamiyati uchun bias-corrected ishonch oraliqlari qo‘llangan.

Manbada:

• EB → SA → CSC uchun %95 ishonch oralig‘i 0,111–0,256,
• LSNS → SA → CSC uchun %95 ishonch oralig‘i 0,076–0,217

deb berilgan. Har ikkala oraliq ham nolni o‘z ichiga olmagani uchun bilvosita munosabatlar statistik jihatdan qo‘llab-quvvatlangan.

Umumiy metod tarafkashligi qanday tekshirildi?

Ma’lumotlar bir xil so‘rov va bir xil ishtirokchilardan olingani sababli common method bias ehtimoli baholangan. Harman bir faktorli testida birinchi faktor umumiy dispersiyaning %31,783 qismini tushuntirgan; bu tadqiqot qo‘llagan %50 chegarasidan past.

Biroq muallif to‘g‘ri ravishda kesimiy va o‘z-o‘zini hisobot qiluvchi ma’lumotlar tufayli qoldiq umumiy metod tarafkashligi ehtimolini to‘liq chiqarib tashlab bo‘lmasligini ta’kidlaydi.

Multikolinearlik muammosi bormi?

Strukturaviy modelda hisobot qilingan maksimal VIF qiymatlari 1,295–1,642 oralig‘ida va tadqiqot qo‘llagan 5 chegarasidan ancha past. Shuning uchun jiddiy multikolinearlik muammosi qayd etilmagan.

Amaliy talqin

Tadqiqot ma’lumotlariga ko‘ra resurslar tanqis muhitda faqat ko‘proq resursga ega bo‘lish yetarli ko‘rinmaydi. Mahalliy yetkazib beruvchilar bilan kuchli aloqalar korxonaning tezkor javob berish qobiliyatini qo‘llab-quvvatlashi mumkin; biroq bu aloqalarni mijozga uzluksiz xizmatga aylantirish uchun korxona amalda moslashuvchan harakat qila olishi kerak.

Xuddi shuningdek, brikolaj faqat “bori bilan kifoyalanish” emas. Resurslarni yangi shaklda birlashtirish qobiliyati xizmat ko‘rsatish chaqqonligi bilan birga ishlaganda mijozlar davomiyligi bilan kuchliroq mexanizm hosil qilishi mumkin.

Metodologik cheklovlar

• Tadqiqot kesimiy; sababiylikni ko‘rsatmaydi.
• Ma’lumotlar korxona egalari/rahbarlarining o‘z-o‘zini hisobotlariga asoslangan.
• Qulay va qor to‘pi tanlash usullari ishlatilgan.
• Javob koeffitsiyenti hisoblab bo‘lmagan.
• Tanlanma faqat Sana’a hududidan olingan.
• Korxonalarning %78,3 qismi 1–3 xodimli mikro korxonalardir.
• Tanlanmadagi erkak ishtirokchilar ulushi %79,1.
• EB konstruktining Cronbach alfa va AVE qiymatlari boshqa konstruktlarga nisbatan zaif.
• CSC real mijozni saqlash yoki savdo yozuvlari bilan tekshirilmagan.
• Uzunlamasiga o‘zgarish va inqirozdan keyingi tiklanish jarayoni o‘rganilmagan.

Kelajak tadqiqotlari uchun tavsiyalar

Muallif uzunlamasiga tadqiqotlar, turli mamlakat va hududlar, obyektiv savdo o‘sishi va mijozni saqlash ko‘rsatkichlari, ehtimolli tanlash, yanada takomillashtirilgan xizmat ko‘rsatish chaqqonligi va brikolaj shkalalari bilan yangi tadqiqotlar o‘tkazishni tavsiya qiladi.

Bundan tashqari raqamli tayyorgarlik, innovatsion salohiyat, tashkiliy barqarorlik, absorptiv salohiyat, oila yordami va hamjamiyat tarmoqlari kabi boshqa mexanizmlarni ham modelga qo‘shish mumkinligi ta’kidlanadi.

Manba va Usul Eslatmasi

To‘liq asl tadqiqot nomi: Entrepreneurial Bricolage, Local Supply Network Strength, and Service Agility in Relation to Continuity of Serving Customers in Micro and Small Enterprises

Muallif: Ali Saleh Alshebami.

Mualliflar tartibi: Bir muallifli tadqiqot.

Teng birinchi/teng hissa: Tegishli emas; tadqiqot bir muallifli.

Muassasa: Applied College, King Faisal University, Al-Ahsa 31982, Saudi Arabia.

Tadqiqot o‘tkazilgan joy: Sana'a, Yemen.

DOI:10.3390/admsci16080373

Jurnal: Administrative Sciences.

Jild / maqola raqami: 16 (2026), 373.

ISSN: 2076-3387.

Nashriyot: MDPI, Basel, Switzerland.

Manba turi va ekspert ko‘rigi holati: Ekspert ko‘rigidan o‘tgan, miqdoriy, kesimiy so‘rov va PLS-SEM tadqiqot maqolasi.

Maqola qabul qilingan sana: 3 iyun 2026.

Qayta ko‘rib chiqish sanasi: 29 iyul 2026.

Qabul sanasi: 30 iyul 2026.

Nashr sanasi: 3 avgust 2026.

Rasmiy nashr havolasi:MDPI rasmiy maqola sahifasi

Litsenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Moliyalashtirish: Deanship of Scientific Research, Vice Presidency for Graduate Studies and Scientific Research, King Faisal University, KFU263017.

Etik tasdiq: King Faisal University–2026–KFU263017.

Axborotli rozilik: Tadqiqotda qatnashgan shaxslardan axborotli rozilik olingani xabar qilingan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Muallif manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildirgan.

Ma’lumotlar mavjudligi: Ma’lumotlarni muallifdan so‘rov asosida olish mumkinligi ko‘rsatilgan.

CRediT/muallif hissalari: Asosiy manbada alohida CRediT hissa jadvali berilmagan; tadqiqot bir muallifli.

Ilmiy talqin chegarasi

Bu tadqiqot eksperimental aralashuv yoki uzunlamasiga korxona kuzatuvi emas. Bir xil vaqt oralig‘ida 230 mikro va kichik korxonadan olingan o‘z-o‘zini hisobot qiluvchi so‘rov ma’lumotlariga asoslangan. PLS-SEM yo‘l koeffitsiyentlarining statistik ahamiyatli bo‘lishi bir o‘zgaruvchi ikkinchisining sababchisi ekanini isbotlamaydi. Manba o‘zining cheklovlar bo‘limida ham topilmalarni bog‘liqlik sifatida talqin qilish kerakligini aniq ta’kidlaydi.

Qulay va qor to‘pi tanlash usullari tanlash ramkasi mavjud bo‘lmagan murakkab dala sharoitida ma’lumot yig‘ishni imkonli qilgan; biroq tanlash ehtimollari noma’lum bo‘lgani uchun natijalar Sana’adagi yoki Yamandagi barcha mikro va kichik korxonalarni statistik jihatdan ifodalaydi deb faraz qilib bo‘lmaydi.

Tadbirkorlik brikolaji shkalasida Cronbach α=0,587 va AVE=0,447 qiymatlari keng tarqalgan chegaralardan past ekani ham hisobga olinishi kerak. Muallif CR=0,764 qiymatiga tayangan holda konstruktni tahlilda saqlagan. Shu sababli EBga oid natijalarni talqin qilishda boshqa uch konstruktga qaraganda ko‘proq o‘lchov ehtiyotkorligi talab qilinadi.

Tadqiqotdagi “xizmat ko‘rsatish chaqqonligi” tushunchasi faqat xizmat sektorini emas, turli sektorlardagi mikro va kichik korxonalarning mijozga qaratilgan faoliyatlarini tezda o‘zgartira olish qobiliyatini anglatadi.

Turkiya kontekstiga o‘tkazish konseptual darajada saqlanishi kerak. Yamandagi iqtisodiy, institutsional, ta’minot va infratuzilma sharoitlari Turkiya bilan bir xil bo‘lmagani sababli β koeffitsiyentlari yoki mediatsiya kattaliklari Turkiya uchun amal qiladi deb faraz qilib bo‘lmaydi. Turkiyadagi mikro va kichik korxonalar bo‘yicha mahalliy tanlanma bilan yangi validatsiya zarur.

Ushbu Verianla maqolasidagi empirik natijalar yuklangan asl tadqiqotga asoslangan. Tashqi manbalar faqat nashr identifikatsiyasi, DOI, nashriyot va ekspert ko‘rigi holatini bibliografik tekshirish uchun ishlatilgan; tashqaridan yangi korxona ma’lumoti, yangi yo‘l koeffitsiyenti yoki yangi gipoteza natijasi qo‘shilmagan.