Ali Saleh Alshebaminin tədqiqatı uzunmüddətli iqtisadi və əməliyyat pozuntuları şəraitində fəaliyyət göstərən mikro və kiçik müəssisələrin müştərilərinə xidmət göstərməyi necə davam etdirə bildiyini araşdırır. Yəmənin Sana şəhəri bölgəsində 230 mikro və kiçik müəssisə sahibi və ya müəssisəyə məsul şəxsdən toplanmış sorğu məlumatları PLS-SEM üsulu ilə təhlil edildi. Tədqiqatda dörd əsas konstrukt qiymətləndirildi: sahibkar brikolajı, yerli təchizat şəbəkəsinin gücü, xidmət çevikliyi və müştərilərə xidmət göstərmənin davamlılığı. Nəticələrə görə sahibkar brikolajı xidmət çevikliyi ilə müsbət əlaqəli idi (β=0,408; p<0,001) və müştəriyə xidmət davamlılığı ilə də birbaşa müsbət əlaqə göstərdi (β=0,286; p<0,001). Yerli təchizat şəbəkəsinin gücü xidmət çevikliyi ilə müsbət əlaqəli idi (β=0,317; p<0,001), lakin müştəriyə xidmət davamlılığı ilə birbaşa əlaqə statistik əhəmiyyət həddinə çatmadı (β=0,100; p=0,088). Xidmət çevikliyi isə müştəriyə xidmət davamlılığı ilə modeldəki ən güclü birbaşa əlaqələrdən birini göstərdi (β=0,433; p<0,001). Vasitəçilik təhlilində xidmət çevikliyi brikolaj ilə müştəri xidməti davamlılığı arasındakı əlaqənin bir hissəsini izah edərkən, yerli təchizat şəbəkəsinin davamlılıqla əlaqəsini tamamilə xidmət çevikliyi vasitəsilə daşıdı. Bu tapıntılar resursları məhdud müəssisələrdə yalnız resurslara çıxışın deyil, mövcud resursları sürətlə yenidən təşkil edə bilməyin və müştəriyə xidmət formasını dəyişə bilməyin də vacib olduğunu göstərir.

Türkiyə baxımından iş xüsusilə mikro müəssisələr, kiçik pərakəndəçilər, xidmət müəssisələri və yerli təchizatçılardan asılı müəssisələr üçün konseptual olaraq mənalıdır; lakin Yəməndə əldə edilən yol əmsallarının Türkiyəyə birbaşa köçürülməsi düzgün deyil. Maliyyəyə çıxış, təchizat infrastrukturu, rəqəmsallaşma, inflyasiya, nəqliyyat, institusional dəstəklər və müəssisə ölçüləri fərqli olduğuna görə eyni modelin Türkiyədəki mikro və kiçik müəssisələr üzərində ayrıca doğrulanması lazımdır.

Tədqiqatın əsas sualı nədir?

Mikro və kiçik müəssisələr iqtisadi böhranlar, təchizat kəsintiləri, infrastruktur problemləri və ya tələbdə dəyişikliklər qarşısında iri müəssisələrlə müqayisədə daha kövrək ola bilər. Maliyyə ehtiyatları, alternativ təchizat imkanları, texnoloji potensial və işçi sayı məhdud olduqda, kiçik bir əməliyyat pozuntusu belə müəssisənin müştəriyə xidmət göstərməsini çətinləşdirə bilər.

İş bu problemi yalnız “müəssisənin nə qədər resursu var?” sualı ilə nəzərdən keçirmir. Tədqiqatın əsas diqqəti müəssisənin əlindəki məhdud resurslardan necə istifadə etdiyi və dəyişən şəraitə nə qədər sürətlə uyğunlaşa bildiyidir.

Bu məqsədlə dörd konstrukt birlikdə araşdırılmışdır:

• EB — Entrepreneurial Bricolage: Sahibkar brikolajı.
• LSNS — Local Supply Network Strength: Yerli təchizat şəbəkəsinin gücü.
• SA — Service Agility: Xidmət çevikliyi.
• CSC — Continuity of Serving Customers: Müştərilərə xidmət göstərməyi davam etdirmə qabiliyyəti.

“Sahibkar brikolajı” nə deməkdir?

Brikolaj müəssisənin yeni və ideal resursların ortaya çıxmasını gözləmək əvəzinə əlində olan resurslarla həll yaratması, mövcud resursları fərqli formalarda birləşdirməsi və çatışmazlıq şəraitində yaradıcı şəkildə hərəkət etməsi deməkdir.

Tədqiqatda sahibkar brikolajını ölçən ifadələr arasında müəssisənin yeni problemlər qarşısında mövcud resurslardan istifadə etməsi, resursları müştəri ehtiyacları üçün fərqli formalarda birləşdirməsi və məhdud resurslardan yaradıcı yollarla istifadə etməsi yer alır.

Bu yanaşma xüsusilə resurs çatışmazlığının struktur xarakter aldığı mühitlərdə əhəmiyyətlidir. Müəssisə yeni avadanlıq, yeni maliyyələşmə və ya ideal təchizat şəraitini gözləyə bilmirsə, əməliyyatın davamı mövcud imkanlarla alternativ həll hazırlamaqdan asılı ola bilər.

Yerli təchizat şəbəkəsinin gücü nədir?

Yerli təchizat şəbəkəsinin gücü müəssisənin yaxın ətrafındakı təchizatçılar və əməliyyat tərəfdaşları ilə qurduğu əlaqələrin etibarlılığını və istifadəyə yararlılığını ifadə edir. Tədqiqatda bu konstrukt güclü təchizatçı münasibətləri, ehtiyac olduqda məhsula çıxış əldə edə bilmə, alternativ yerli təchizatçılar tapa bilmə və təchizatçılarla müntəzəm ünsiyyət qura bilmə kimi ünsürlərlə ölçülmüşdür.

Müəssisənin təchizat şəbəkəsi güclü olduqda əsas təchizatçı fəaliyyətdən çıxdığı halda alternativ mənbə tapması və ya məhsul çatışmazlığına daha sürətlə cavab verməsi mümkün ola bilər. Lakin tədqiqatın nəticələri bu şəbəkələrin təkbaşına müştəriyə xidmət davamlılığını təmin etmədiyini göstərir.

Xidmət çevikliyi burada “xidmət sektoru” deməkdirmi?

Xeyr. Tədqiqatçı xidmət çevikliyini yalnız restoran, məsləhətçilik və ya buna bənzər klassik xidmət müəssisələri üçün istifadə etmir. İşdə SA mikro və ya kiçik müəssisənin müştəriyə yönəlmiş fəaliyyətlərini sürətlə dəyişdirə bilmə qabiliyyəti mənasını daşıyır.

Şkala aşağıdakı kimi davranışları əhatə edir:

• müştəri ehtiyaclarına tez cavab vermək,
• müştəri ehtiyacları dəyişdikdə təqdim olunan xidməti uyğunlaşdırmaq,
• şərait dəyişdikdə müştəriyə xidmət göstərmə üsulunu dəyişdirmək,
• müştəri problemlərinə sürətli həllər tapmaq,
• gözlənilməz çətinliklər zamanı müştəriyə xidmət göstərməyə davam etmək.

Bu səbəbdən tədqiqatdakı çeviklik anlayışı pərakəndə, kiçik istehsal, texnologiya xidməti və ya kənd təsərrüfatı müəssisəsi kimi müxtəlif müştəriyönümlü fəaliyyətləri əhatə edir.

Müştərilərə xidmət davamlılığı necə müəyyən edilir?

İşdə CSC müəssisənin böhran, məhsul çatışmazlığı, əməliyyat kəsintisi və ya digər çətinliklərə baxmayaraq müştərinin ehtiyacını qarşılamağa davam edə bilməsi kimi müəyyən edilib.

Ölçmə maddələri müəssisənin çətin şəraitdə müştərilərə xidmət göstərməyə davam etməsi, çatışmazlıq olduqda məhsul və ya alternativ təqdim edə bilməsi və ciddi çətinliklərlə üzləşdikdə müştərini itirmədən xidməti davam etdirməyin yollarını tapa bilməsi üzərində cəmlənir.

Buradakı nəticə dəyişəni birbaşa dövriyyə, mənfəət və ya müəssisənin sağ qalma müddəti deyil. CSC müəssisə sahibinin müştəriyə xidməti davam etdirmə qabiliyyəti barədə qavrayışına əsaslanan sorğu konstruktudur.

Tədqiqat hansı nəzəriyyələrə əsaslanır?

İşin əsasında iki təşkilat və strategiya yanaşması dayanır:

Resurs-Əsaslı Baxış — Resource-Based View (RBV)

RBV müəssisə performansında sahib olunan və ya çıxış əldə edilən dəyərli resursların əhəmiyyətini vurğulayır. Bu araşdırmada sahibkar brikolajı mövcud daxili resursların istifadəsini, yerli təchizat şəbəkəsinin gücü isə xarici əlaqələr vasitəsilə çıxış əldə edilən resursları təmsil edir.

Dinamik Qabiliyyətlər Nəzəriyyəsi — Dynamic Capability Theory (DCT)

DCT isə yalnız resursa malik olmağın kifayət etmədiyini; dəyişən mühit qarşısında resursları yenidən təşkil etmək və tətbiqi dəyişmək qabiliyyətinin də lazım olduğunu irəli sürür. İşdə xidmət çevikliyi bu dinamik qabiliyyət rolunu yerinə yetirir.

Tədqiqatın məntiqi belə ümumiləşdirilə bilər:

Resurslara sahib olmaq və ya çıxış əldə etmək → bu resurslardan çevik istifadə etmək → müştəriyə xidməti davam etdirmək.

Yeddi hipotez nə idi?

1. H1: Sahibkar brikolajı ilə xidmət çevikliyi arasında müsbət əlaqə vardır.
2. H2: Sahibkar brikolajı ilə müştəriyə xidmət davamlılığı arasında müsbət əlaqə vardır.
3. H3: Xidmət çevikliyi brikolaj ilə müştəri xidmət davamlılığı arasındakı əlaqədə vasitəçilik edir.
4. H4: Yerli təchizat şəbəkəsinin gücü ilə xidmət çevikliyi arasında müsbət əlaqə vardır.
5. H5: Yerli təchizat şəbəkəsinin gücü ilə müştəriyə xidmət davamlılığı arasında müsbət əlaqə vardır.
6. H6: Xidmət çevikliyi yerli təchizat şəbəkəsi ilə müştəri xidmət davamlılığı arasındakı əlaqədə vasitəçilik edir.
7. H7: Xidmət çevikliyi ilə müştəriyə xidmət davamlılığı arasında müsbət əlaqə vardır.

Yeddi hipotezdən altısı dəstəklənmiş, yalnız H5 dəstəklənməmişdir.

Şəkil 1-in əsas mesajı nədir?

Tədqiqatın konseptual modelində sahibkar brikolajı və yerli təchizat şəbəkəsinin gücü iki başlanğıc resursu kimi yer alır. Hər ikisinin xidmət çevikliyini gücləndirə biləcəyi nəzərdə tutulur. Xidmət çevikliyi daha sonra müştərilərə xidmət göstərmə davamlılığına bağlanır.

Bundan əlavə həm brikolajdan, həm də yerli təchizat şəbəkəsindən müştəri xidmət davamlılığına birbaşa yollar sınaqdan keçirilmişdir. Beləliklə tədqiqat “resurs → nəticə” əlaqəsini və “resurs → çeviklik → nəticə” vasitəçilik mexanizmini eyni model daxilində qiymətləndirmişdir.

Ən güclü birbaşa əlaqələr hansılar idi?

Standartlaşdırılmış yol əmsalları baxımından müştəriyə xidmət davamlılığı ilə ən güclü birbaşa əlaqə xidmət çevikliyində müşahidə edilmişdir: β=0,433.

Bu tapıntı müəssisənin dəyişən müştəri tələbinə və ya əməliyyat kəsintilərinə sürətli cavab verə bilməsinin işdəki davamlılıq konstruktuyla güclü şəkildə əlaqəli olduğunu göstərir.

Yerli təchizat şəbəkəsi niyə təkbaşına kifayət görünmədi?

Yerli təchizat şəbəkəsinin gücünün müştəriyə xidmət davamlılığı ilə birbaşa yolu β=0,100 və p=0,088 kimi hesablanmışdır. Tədqiqatın istifadə etdiyi p<0,05 həddində bu əlaqə statistik baxımdan əhəmiyyətli deyil.

Buna görə “güclü təchizat şəbəkəsi birbaşa müştəri xidmət davamlılığı təmin edir” hipotezi iş tərəfindən dəstəklənməmişdir.

Bununla belə yerli təchizat şəbəkəsi ilə xidmət çevikliyi arasındakı əlaqə β=0,317 və p<0,001-dir. Bunun mənası yerli təchizat əlaqələrinin faydasının birbaşa nəticə yaratmaqdan daha çox, müəssisənin dəyişikliklərə daha tez cavab verməsini dəstəkləməsi ola bilər.

Vasitəçilik təhlili nə göstərdi?

Sahibkar brikolajının müştəri xidmət davamlılığına dolayı əlaqəsi:

EB → SA → CSC: β=0,177; t=4,736; p<0,001.

Brikolajın eyni zamanda CSC-yə birbaşa yolu da əhəmiyyətli olduğu üçün iş bu nəticəni qismən vasitəçilik kimi şərh edir.

Yerli təchizat şəbəkəsi üçün isə:

LSNS → SA → CSC: β=0,137; t=3,866; p<0,001.

LSNS-nin CSC-yə birbaşa yolu əhəmiyyətli olmadığı halda dolayı yol əhəmiyyətli olduğuna görə iş bunu tam vasitəçilik kimi təsnif edir.

Bu ikinci nəticə tədqiqatın əsas mesajlarından biridir: təchizatçı əlaqələrinin müştəri xidmət davamlılığına töhfəsi bu əlaqələrin müəssisəni daha çevik etdiyi dərəcədə ortaya çıxa bilər.

Model müştəri xidmət davamlılığının nə qədərini izah edir?

Modeldə sahibkar brikolajı, yerli təchizat şəbəkəsinin gücü və xidmət çevikliyi birlikdə müştəriyə xidmət davamlılığındakı variasiyanın:

R² = 0,489, yəni %48,9-unu

izah edir. Düzəldilmiş R² dəyəri 0,482-dir.

Sahibkar brikolajı ilə yerli təchizat şəbəkəsinin gücü isə xidmət çevikliyindəki variasiyanın:

R² = 0,391, yəni %39,1-ni

izah edir.

Bu dəyərlər modelin seçmədəki izahediciliyini göstərir. Müştəriyə xidmət davamlılığının qalan təxminən %51-lik hissəsi qiymət, maliyyə, tələb, rəqəmsal potensial, müştəri münasibətləri, infrastruktur, sektor və bu işdə olmayan digər amillərlə bağlı ola bilər.

Təsir ölçüləri nə deyir?

İşdə f² dəyərləri də hesablanmışdır:

Ən yüksək f² dəyəri SA → CSC yolunda, ikinci ən yüksək dəyər EB → SA yolundadır. LSNS → CSC yolunun f²=0,013 olması birbaşa əlaqənin yalnız statistik deyil, praktik böyüklük baxımından da zəif olduğunu dəstəkləyir.

Proqnoz qabiliyyəti ayrıca yoxlanıldımı?

Bəli. Stone–Geisser Q² dəyərləri müştəriyə xidmət davamlılığı üçün 0,230 və xidmət çevikliyi üçün 0,198 kimi hesablanmışdır; hər ikisi sıfırdan böyükdür.

Əlavə olaraq SmartPLS-in PLSpredict proseduru 10 qatlı çarpaz doğrulama və 10 təkrar ilə tətbiq edilmişdir. Mənbə bütün Q² predict dəyərlərinin müsbət olduğunu və PLS-SEM modelinin bütün göstəricilərdə xətti model müqayisəsinə görə daha aşağı RMSE verdiyini bildirir.

Lakin bu proqnoz qiymətləndirməsi eyni tədqiqat məlumat strukturunun model doğrulamasıdır; başqa ölkədə və ya fərqli iqtisadi dövrdəki müəssisələrdə eyni performansın əldə olunacağını sübut etmir.

Çalışmanın dəstəklədiyi nəticələr

• Sahibkar brikolajı ilə xidmət çevikliyi arasında müsbət və statistik əhəmiyyətli əlaqə vardır.
• Sahibkar brikolajı ilə müştəriyə xidmət davamlılığı arasında müsbət əlaqə vardır.
• Xidmət çevikliyi brikolaj–davamlılıq əlaqəsində qismən vasitəçilik göstərir.
• Yerli təchizat şəbəkəsinin gücü ilə xidmət çevikliyi arasında müsbət əlaqə vardır.
• Yerli təchizat şəbəkəsinin müştəriyə xidmət davamlılığı ilə birbaşa yolu p<0,05 səviyyəsində dəstəklənməmişdir.
• Yerli təchizat şəbəkəsinin davamlılıqla dolayı əlaqəsi xidmət çevikliyi vasitəsilə əhəmiyyətlidir və iş bunu tam vasitəçilik kimi şərh edir.
• Xidmət çevikliyi ilə müştəriyə xidmət davamlılığı arasındakı standartlaşdırılmış birbaşa yol β=0,433-dür.
• Model tədqiqat seçməsində müştəriyə xidmət davamlılığı variasiyasının %48,9-unu izah edir.

Çalışmanın dəstəkləmədiyi, sınaqdan keçirmədiyi və ya sübut etmədiyi nəticələr

• Brikolajın müəssisələrin sağ qalmasına qəti şəkildə səbəb olduğu sübut edilməmişdir.
• Yerli təchizat şəbəkəsinin gücünün təkbaşına müştəriyə xidmət davamlılığını artırdığı hipotezi dəstəklənməmişdir.
• İş real satış, gəlirlilik, müştəri itkisi və ya müştərini saxlama nisbətlərini birbaşa ölçməmişdir.
• Nəticələr obyektiv müəssisə qeydləri deyil, müəssisə sahiblərinin/rəhbərlərinin öz-bəyanlarına əsaslanır.
• Kəsiyə əsaslanan dizayn səbəbindən dəyişənlərin zaman sırası və səbəb istiqaməti dəqiqləşdirilə bilməz.
• Sana seçməsindən əldə edilən əmsalların bütün Yəmənə və ya digər ölkələrə eyni şəkildə ümumiləşdirilə biləcəyi göstərilməmişdir.
• Rahatlıq və qartopu seçmə üsulları səbəbindən seçmənin bütün MSE əhalisini statistik olaraq təmsil etdiyi deyilə bilməz.
• İş konkret hansı brikolaj tətbiqinin nə qədər dövriyyə və ya müştəri qoruması təmin etdiyini ölçməmişdir.

Çalışmanın Metodu və Tapıntıları

Tədqiqat dizaynı

İş kəşfiyyat xarakterli, kəmiyyət və deduktiv tədqiqat dizaynından istifadə etmişdir. Məlumatlar 2026-cı ilin mayında Yəmənin Sana bölgəsindəki mikro və kiçik müəssisələrdən toplanmışdır.

Seçmə üsulu:

• rahatlıq seçməsi,
• qartopu seçməsi.

Bu iki yanaşma ehtimalsız seçmə üsullarıdır. Müəllif Yəməndəki mikro və kiçik müəssisələr üçün aktual və əlçatan seçmə çərçivəsinin olmaması, müəssisələrin köçməsi və ya bağlanması və davam edən qeyri-sabitlik səbəbindən bu üsulları seçdiyini izah edir.

Sorğu həm müəssisələr ziyarət edilməklə, həm də Google Forms keçidindən istifadə olunaraq paylanmışdır. Qartopu üsulunda mövcud iştirakçılar digər uyğun müəssisə sahiblərini tədqiqata dəvət etmişdir.

Dəvət alan ümumi şəxslərin sayı məlum olmadığı üçün tədqiqatda cavab nisbəti hesablana bilməmişdir.

Mikro və kiçik müəssisə tərifi

İş Yəməndəki təsnifatdan istifadə etmişdir:

• Mikro müəssisə: 1–3 işçi.
• Kiçik müəssisə: 4–9 işçi.

230 müəssisənin 180-i, yəni %78,3-ü mikro; 50-si, yəni %21,7-si kiçik müəssisədir.

Seçmənin sektoral bölgüsü

Seçmə əsasən pərakəndə/ticarət və mikro müəssisələrdən ibarətdir. Bu bölgü xüsusilə daha böyük kiçik müəssisələrə və ya başqa sektorlara ümumiləşdirmə apararkən nəzərə alınmalıdır.

İştirakçı profili

İştirakçıların %79,1-i kişi, %20,9-u qadındır. Yaş baxımından %44,3-ü 18–28, %38,7-si 29–39 yaş arasındadır. Beləliklə seçmənin təxminən %83-ü 18–39 yaş arasındadır.

Müəssisə təcrübəsi baxımından %42,2-si beş ildən az, %41,7-si 5–10 il və %16,1-i on ildən çox təcrübəyə malikdir.

Bu xüsusiyyətlər tədqiqatın xüsusilə gənc və orta səviyyədə təcrübəyə malik mikro müəssisə sahiblərini güclü şəkildə təmsil etdiyini göstərir.

Sorğu necə hazırlandı?

Şkalalar əvvəl yayımlanmış tədqiqatlardan uyğunlaşdırılmışdır. İlkin sorğu ingilis dilində hazırlanmış, daha sonra ərəb dilinə tərcümə edilmişdir. Tərcümə həmçinin peşəkar tərcümə təşkilatı tərəfindən yoxlanılmışdır.

Əsas məlumat toplamadan əvvəl 15 nəfərlə pilot iş aparılmış və ciddi anlaşıqlılıq problemi aşkarlanmadığı bildirilmişdir.

Ölçülən dörd konstrukt

Kəşfiyyat faktor analizi

Xidmət çevikliyi və yerli təchizat şəbəkəsi şkalaları tədqiqat kontekstinə uyğunlaşdırılıb inkişaf etdirildiyi üçün əsas analizdən əvvəl kəşfiyyat faktor analizi tətbiq olunmuşdur.

Xidmət çevikliyi:

• KMO = 0,772
• Bartlett χ² = 297,164
• df = 10
• p<0,001
• Bir faktorun izah etdiyi variasiya = %41,69
• Faktor yükləri = 0,516–0,792

Yerli təchizat şəbəkəsinin gücü:

• KMO = 0,790
• Bartlett χ² = 263,495
• df = 10
• p<0,001
• Bir faktorun izah etdiyi variasiya = %39,98
• Faktor yükləri = 0,536–0,745

Hər iki şkalada bütün faktor yükləri 0,50-dən yuxarıdır.

PLS-SEM niyə istifadə olundu?

Tədqiqatda SmartPLS 4 istifadə edilmişdir. PLS-SEM yanaşması bir çox gizli dəyişən arasındakı əlaqələri eyni vaxtda qiymətləndirmək, vasitəçilik yollarını sınaqdan keçirmək və izahedici/proqnozlaşdırıcı struktur model qurmaq üçün seçilmişdir.

Analiz iki əsas mərhələdə aparılmışdır:

1. ölçmə modelinin etibarlılıq və keçərlilik qiymətləndirilməsi,
2. struktur model və hipotezlərin qiymətləndirilməsi.

Ölçmə modelinin etibarlılığı

CSC, LSNS və SA ölçmələrində etibarlılıq dəyərləri qəbul edilən səviyyədədir. EB isə daha ehtiyatla qiymətləndirilməlidir. Cronbach α=0,587 və AVE=0,447-dir.

Müəllif EB-nin kompozit etibarlılıq dəyərinin CR=0,764 olmasını kifayət sayaraq konstruktı modeldə saxlamışdır. Həmçinin EB1 maddəsinin yükü 0,60 həddinə çatmadığı üçün çıxarılmışdır.

Beləliklə EB üçün əldə olunan struktur əlaqələr hesabatlandırıla bilsə də, ölçmə keyfiyyətinin digər konstruktlardan zəif olduğu nəzərdən qaçırılmamalıdır.

Ayırdedici keçərlilik

HTMT dəyərlərinin hamısı 0,90-dan aşağı tapılmışdır. Ən yüksək dəyər CSC ilə EB arasında 0,865-dir. Mənbə bu nəticələri konstruktların ayırdedici keçərliliyini dəstəkləyən tapıntılar kimi şərh edir.

Konstruktlar arasındakı korrelyasiyalar

Ən yüksək sadə korrelyasiya xidmət çevikliyi ilə müştəriyə xidmət davamlılığı arasındadır. Bu dəyər struktur model əmsalı ilə eyni deyil; reqressiya/yol modeli digər dəyişənləri eyni vaxtda nəzərə alır.

Bootstrapping və vasitəçilik

Struktur əlaqələr və dolayı təsirlər 5000 bootstrap yenidən nümunələnməsi istifadə edilərək qiymətləndirilmişdir. Dolayı yolların əhəmiyyətliliyi üçün bias-corrected etibar intervalları istifadə edilmişdir.

Mənbədə:

• EB → SA → CSC üçün %95 etibar intervalı 0,111–0,256,
• LSNS → SA → CSC üçün %95 etibar intervalı 0,076–0,217

kimi verilmişdir. Hər iki interval sıfırı daxil etmədiyinə görə dolayı əlaqələr statistik olaraq dəstəklənmişdir.

Ortaq metod qərəzi necə yoxlanıldı?

Məlumatların eyni sorğu və eyni iştirakçılardan gəlməsi səbəbindən common method bias ehtimalı qiymətləndirilmişdir. Harman tək faktor testində ilk faktor ümumi variasiyanın %31,783-ünü izah etmişdir; bu dəyər işin istifadə etdiyi %50 həddindən aşağıdır.

Bununla belə müəllif düzgün şəkildə qeyd edir ki, kəsiyə əsaslanan və öz-bəyanlı məlumatlar səbəbindən qalıq ortaq metod qərəzi ehtimalı tamamilə istisna edilə bilməz.

Multikolinearlıq problemi varmı?

Struktur modeldə hesabatlanan maksimum VIF dəyərləri 1,295–1,642 aralığındadır və işin istifadə etdiyi 5 həddindən xeyli aşağıdır. Buna görə ciddi multikolinearlıq problemi bildirilməmişdir.

Praktik şərh

Tədqiqatın məlumatlarına görə resurs çatışmazlığı mühitində yalnız daha çox resursa çıxış əldə etmək kifayət görünmür. Yerli təchizatçılarla güclü münasibətlər müəssisənin sürətli cavab qabiliyyətini dəstəkləyə bilər; lakin bu əlaqələri müştəriyə fasiləsiz xidmətə çevirmək üçün müəssisənin faktiki olaraq çevik davrana bilməsi lazımdır.

Eyni şəkildə brikolaj yalnız “əlində olanla kifayətlənmək” deyil. Resursları yeni şəkildə birləşdirmə qabiliyyəti xidmət çevikliyi ilə birlikdə işlədikdə müştəri davamlılığı ilə daha güclü mexanizm yarada bilər.

Metodoloji məhdudiyyətlər

• Tədqiqat kəsiyə əsaslanır; səbəbiyyət göstərmir.
• Məlumatlar müəssisə sahiblərinin/rəhbərlərinin öz-bəyanlarına əsaslanır.
• Rahatlıq və qartopu seçməsi istifadə olunmuşdur.
• Cavab nisbəti hesablana bilməmişdir.
• Seçmə yalnız Sana bölgəsindən götürülmüşdür.
• Firmaların %78,3-ü 1–3 işçisi olan mikro müəssisələrdir.
• Seçmədə kişi iştirakçıların nisbəti %79,1-dir.
• EB konstruktunun Cronbach alfa və AVE dəyərləri digər konstruktlarla müqayisədə zəifdir.
• CSC real müştəri saxlama və ya satış qeydləri ilə doğrulanmamışdır.
• Uzunmüddətli dəyişiklik və böhrandan sonrakı bərpa prosesi araşdırılmamışdır.

Gələcək araşdırmalar üçün təkliflər

Müəllif uzunmüddətli tədqiqatlar, fərqli ölkə və bölgələr, obyektiv satış artımı və müştəri saxlama göstəriciləri, ehtimallı seçmə, daha inkişaf etdirilmiş xidmət çevikliyi və brikolaj şkalaları ilə yeni tədqiqatların aparılmasını təklif edir.

Bundan əlavə rəqəmsal hazırlıq, innovasiya potensialı, təşkilati dayanıqlılıq, absorptiv qabiliyyət, ailə dəstəyi və icma şəbəkələri kimi digər mexanizmlərin də modelə əlavə oluna biləcəyi qeyd edilir.

Mənbə və Metod Qeydi

Tam orijinal işin adı: Entrepreneurial Bricolage, Local Supply Network Strength, and Service Agility in Relation to Continuity of Serving Customers in Micro and Small Enterprises

Müəllif: Ali Saleh Alshebami.

Müəllif sırası: Tək müəllifli işdir.

Bərabər birinci/bərabər töhfə: Tətbiq edilmir; iş tək müəlliflidir.

Qurum: Applied College, King Faisal University, Al-Ahsa 31982, Saudi Arabia.

Tədqiqatın aparıldığı sahə: Sana, Yemen.

DOI:10.3390/admsci16080373

Jurnal: Administrative Sciences.

Cild / məqalə nömrəsi: 16 (2026), 373.

ISSN: 2076-3387.

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.

Mənbə növü və resenziya statusu: Resenziyalı, kəmiyyət, kəsiyə əsaslanan sorğu və PLS-SEM tədqiqat məqaləsi.

Məqalənin qəbul üçün daxil olma tarixi: 3 iyun 2026.

Reviziya tarixi: 29 iyul 2026.

Qəbul tarixi: 30 iyul 2026.

Nəşr tarixi: 3 avqust 2026.

Rəsmi nəşr keçidi:MDPI rəsmi məqalə səhifəsi

Lisenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Maliyyələşmə: Deanship of Scientific Research, Vice Presidency for Graduate Studies and Scientific Research, King Faisal University, KFU263017.

Etik təsdiq: King Faisal University–2026–KFU263017.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tədqiqatda iştirak edən şəxslərdən məlumatlandırılmış razılıq alındığı bildirilir.

Maraqlar toqquşması: Müəllif maraqlar toqquşması olmadığını bəyan edir.

Məlumat əlçatanlığı: Məlumatların müəllifdən sorğu əsasında əldə edilə biləcəyi qeyd olunur.

CRediT/müəllif töhfələri: Əsas mənbə ayrıca CRediT töhfə cədvəli vermir; iş tək müəlliflidir.

Elmi şərh sərhədi

Bu tədqiqat eksperimental müdaxilə və ya uzunmüddətli müəssisə izlənməsi deyil. Eyni zaman kəsiyində 230 mikro və kiçik müəssisədən əldə edilmiş öz-bəyanlı sorğu məlumatlarına əsaslanır. PLS-SEM yol əmsallarının statistik əhəmiyyətli olması bir dəyişənin digərinin səbəbi olduğunu sübut etmir. Mənbə öz məhdudiyyətlər bölməsində də tapıntıların əlaqə kimi şərh edilməli olduğunu açıq şəkildə bildirir.

Rahatlıq və qartopu seçmə üsulları seçmə çərçivəsinin olmadığı çətin sahə şəraitində məlumat toplamağı mümkün etmişdir; lakin seçilmə ehtimalları bilinmədiyinə görə nəticələrin Sana və ya Yəməndəki bütün mikro və kiçik müəssisələri statistik olaraq təmsil etdiyi fərz edilə bilməz.

Sahibkar brikolajı şkalasında Cronbach α=0,587 və AVE=0,447 dəyərlərinin geniş istifadə olunan hədlərin altında olduğu da nəzərə alınmalıdır. Müəllif CR=0,764 dəyərinə əsaslanaraq konstruktı analizdə saxlamışdır. Buna görə EB ilə bağlı nəticələrin şərhində digər üç konstruktla müqayisədə daha çox ölçmə ehtiyatı tələb olunur.

İşdə “xidmət çevikliyi” anlayışı yalnız xidmət sektorunu deyil, müxtəlif sektorlardakı mikro və kiçik müəssisələrin müştəriyə yönəlmiş fəaliyyətlərini sürətlə dəyişdirə bilmə qabiliyyətini ifadə edir.

Türkiyə kontekstinə köçürmə konseptual səviyyədə saxlanmalıdır. Yəməndəki iqtisadi, institusional, təchizat və infrastruktur şəraiti Türkiyə ilə eyni olmadığına görə β əmsallarının və ya vasitəçilik böyüklüklərinin Türkiyə üçün etibarlı olduğu fərz edilə bilməz. Türkiyədəki mikro və kiçik müəssisələr üzərində yerli seçmə ilə yeni doğrulama tələb olunur.

Bu Verianla məqaləsindəki empirik nəticələr yüklənmiş orijinal tədqiqata əsaslanır. Xarici mənbələr yalnız nəşr kimliyi, DOI, nəşriyyat və resenziya statusunun biblioqrafik doğrulanması məqsədilə istifadə edilmiş; kənardan yeni müəssisə məlumatı, yeni yol əmsalı və ya yeni hipotez nəticəsi əlavə edilməmişdir.