Yuqori xavfli o‘pka emboliyasi — o‘pka tomirlaridagi yirik qon laxtasining (trombing) o‘ng yurak qarshiligini keskin oshirib, og‘ir qon bosimi pasayishi, obstruktiv shok yoki yurak to‘xtashiga olib keluvchi, hayotga xavf soluvchi klinik holatdir. Tashxisni tasdiqlashda kompyuter tomografiyasi pulmonar angiografiyasi, ya’ni KTPA (CTPA) asosiy vizualizatsiya usullaridan biri hisoblanadi. Biroq eng og‘ir bemorlarning gemodinamik holati tasvirlash bo‘limiga ko‘chirishni ko‘tara olmaydigan darajada beqaror bo‘lgani sababli, tashxisni tasdiqlovchi tekshiruvga olib borish imkoni bo‘lmasligi mumkin.

Bunday holatda shifokorlar bir vaqtning o‘zida ikkita shoshilinch muammoga duch kelishadi: bemorning qon aylanishini tezda qo‘llab-quvvatlash kerak va shok haqiqatan ham o‘tkir o‘pka emboliyasidan kelib chiqqanmi yoki yo‘qligini aniqlash zarur. Bemor yotog‘i oldida o‘tkazilgan exokardiografiyada o‘ng qorincha yetishmovchiligining ko‘rinishi o‘pka emboliyasi shubhasini kuchaytirishi mumkin; ammo o‘tkir o‘ng yurak yetishmovchiligi faqatgina tromb tufayli yuzaga kelmaydi. Surunkali o‘pka gipertenziyasining yomonlashuvi, og‘ir o‘pka kasalliklari, chap yurak kasalliklari yoki xavfli o‘smalar bilan bog‘liq holatlar ham yuqori xavfli o‘pka emboliyasiga o‘xshab ketishi mumkin.

Tadqiqotchilar KTPA o‘tkazish uchun gemodinamik jihatdan o‘ta beqaror bo‘lgan bemorlarda birinchi qadam sifatida veno-arterial ekstrakorporal membran oksigenatsiyasini, ya’ni VA-ECMO ni boshlashni o‘rganib chiqdilar. Ushbu yondashuvda ECMO venoz tizimdan qonni olib, uni kislorodga to‘yintirgandan so‘ng arterial tizimga qaytaradi va shu orqali ham qon aylanishini, ham gaz almashinuvini vaqtincha qo‘llab-quvvatlaydi. Bemor ECMO ostida barqarorlashgach, KTPA o‘tkaziladi; agar o‘pka emboliyasi tasdiqlansa, jarrohlik trombektomiyasi, tromboliz yoki antikoagulyatsiya kabi shaxsiylashtirilgan davolash usullariga o‘tiladi.

Tadqiqotga Xitoyning Inju daryosi deltasi (Pearl River Delta) mintaqasidagi to‘rtta yirik ECMO markazida 2013–2024-yillarda davolangan, yuqori xavfli o‘pka emboliyasida shubha qilingan 117 nafar bemor kiritildi. Ularning 79 nafariga dastlabki strategiya sifatida ECMO qo‘llanilgan, 38 nafariga esa boshida trombolitik davo berilgan. Tromboliz guruhidagi sakkiz nafar bemorda davolash samarasiz bo‘lganligi sababli ular keyinchalik qutqaruvchi ECMO ga o‘tkazilgan; biroq tahlilda ularning birinchi davosi tromboliz bo‘lganligi sababli, ular tromboliz guruhida qoldirilgan.

Dastlabki ECMO guruhida shifoxona ichidagi o‘lim darajasi 41,8% ni, dastlabki tromboliz guruhida esa 57,9% ni tashkil etgani xabar qilingan. Oraliqdagi 16,1 foiz punktlik raqamli farq ECMO foydasiga ko‘rinsa-da, bu statistik ahamiyatlilik chegarasiga yetmagan:

ECMO: 79 tadan 33 ta o‘lim, 41,8%
Tromboliz: 38 tadan 22 ta o‘lim, 57,9%
P = 0,06

Ko‘p o‘zgaruvchili Koks (Cox) regressiyasida dastlabki davolash strategiyasi mustaqil o‘lim ko‘rsatkichi sifatida tasdiqlanmagan. ECMO ning trombolizga nisbatan xavf nisbati 0,65 bo‘lsa-da, 95% ishonch oralig‘i 0,37–1,14 orasida qolgan va 1 qiymatini o‘z ichiga olgan. Shu sababli tadqiqot dastlabki ECMO o‘lim xavfini qat’iy ravishda kamaytirishini ko‘rsatmaydi.

Hayotga xavf soluvchi qon ketishi dastlabki ECMO guruhida 8,9%, tromboliz guruhida 34,2% sifatida qayd etilgan. Bu farq statistik jihatdan ahamiyatlidir. Ammo ikki guruhning trombolitik dorilarga ta’siri tabiiy ravishda farq qiladi: Tromboliz guruhidagi 38 bemorning barchasi tromboliz olgan, ECMO guruhida esa atigi 12 bemorga tromboliz qo‘llanilgan. Binobarin, qon ketishidagi farq ECMO qurilmasining to‘g‘ridan-to‘g‘ri himoya ta’siridan ko‘ra, birinchi bosqichda kamroq bemorlarga trombolitik dori berilganligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Dastlab ECMO qo‘llanilgan 79 nafar bemordan 63 nafarida ECMO ko‘magi ostida qilingan KTPA orqali yuqori xavfli o‘pka emboliyasi tasdiqlangan. O‘n olti bemorda esa o‘pka arteriyasi trombozi kuzatilmagan. Ushbu 16 bemordagi o‘ng yurak yetishmovchiligi idiopatik o‘pka gipertenziyasi, o‘pka kasalliklari, chap yurak kasalliklari yoki xavfli o‘smalar bilan bog‘liq sabablarga taalluqli deb topilgan. Bu xulosa faqat klinik ko‘rinish va o‘ng qorincha disfunksiyasi asosida shoshilinch tromboliz berilgan ba’zi bemorlarda noto‘g‘ri tashxis va keraksiz qon ketish xavfi bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

O‘lim xavfini mustaqil ravishda oshiradigan ikkita o‘zgaruvchi davolashdan oldingi APACHE II bali va qondagi laktat darajasi bo‘ldi. APACHE II da har bir ball oshishi uchun xavf nisbati 1,10, laktatda har 1 mmol/L oshishi uchun xavf nisbati 1,08 sifatida xabar qilingan. Bu natijalar bemorning aralashuvdan oldingi umumiy fiziologik pasayishi va to‘qima perfuziyasi buzilishi prognozda davolash nomidan ko‘ra kuchliroq belgilovchi bo‘lishi mumkinligini o‘ylantiradi.

Tadqiqotning muhim hissasi shundan iboratki, u ECMO ga nafaqat tromblarni davolash vositasi sifatida, balki tashxis qo‘yish uchun vaqt qozonish imkonini beruvchi “barqarorlashtirish ko‘prigi” sifatida ham qaraydi. Biroq, tadqiqot randomizatsiyalanmagan. Qaysi bemor ECMO, qaysi biri tromboliz olishi oilalarning ECMO ni qabul qilish yoki qilmasligiga qarab belgilangan. Bemorlar soni kam, davolash usullari bir-biriga aralashib ketgan va natijalar jadvallarida ba’zi raqamli tafovutlar mavjud. Shuning uchun tadqiqot “KTPA qilish imkonsiz bo‘lgan har bir shubhali o‘pka emboliyasi bemoriga avval ECMO qo‘llanilishi kerak” degan qat’iy klinik qoidani shakllantirmaydi.

Yuqori xavfli o‘pka emboliyasi nima?

O‘pka emboliyasi (pulmonar emboliya) ko‘pincha oyoq yoki chanoq venalarida hosil bo‘lgan qon laxtasining qon aylanishi orqali o‘pka tomirlariga tiqilib qolishidir. Tromb o‘pka arteriyalarining katta qismini to‘sib qo‘yganda, o‘ng qorincha qonni o‘pkaga yuborish uchun odatdagidan ancha yuqori bosimga qarshi ishlashiga to‘g‘ri keladi.

O‘ng qorincha devori yupqa bo‘lib, to‘satdan tushgan bosim yukiga chap qorincha kabi chidamli emas. O‘pka tomirlari qarshiligi keskin ko‘tarilganda o‘ng qorincha kengayadi, qisqarish kuchi kamayadi va yurakka qaytib kelgan qonning o‘pkadan o‘tib chap yurakka o‘tishi buziladi. Chap qorincha yetarlicha to‘la olmagani uchun tizimli qon bosimi tushib ketadi va a’zolarga boruvchi qon oqimi kamayadi.

Bu jarayon quyidagi klinik oqibatlarga olib kelishi mumkin:

• Doimiy sistolik qon bosimining pasayishi,
• Vazopressorlarga ehtiyoj,
• Obstruktiv shok,
• Og‘ir gipoksemiya,
• Laktatazidoz,
• O‘tkir o‘ng qorincha yetishmovchiligi,
• Yurak to‘xtashi.

Tadqiqotda “shubhali yuqori xavfli o‘pka emboliyasi” ta’rifi uchta komponentga asoslangan:

1. Tibbiy tarix, alomatlar va jismoniy tekshiruvga asoslangan klinik o‘pka emboliyasi shubhasi,
2. Transtorakal exokardiografiyada o‘ng qorincha disfunksiyasi,
3. Sistolik qon bosimining 90 mmHg dan past bo‘lishi yoki vazopressor talabi.

Ushbu ta’rif qat’iy (tasdiqlangan) o‘pka emboliyasi tashxisi emas. Bu bemorning shoshilinch davolanishni talab qiladigan darajada og‘ir ahvolda ekanligini va o‘pka emboliyasi asosiy ehtimollardan biri ekanligini bildiradi.

Nima uchun faqat trombning o‘zi butun klinik manzarani tushuntira olmaydi?

Tadqiqot muhokamasida ta’kidlanishicha, o‘pka qon tomir bosimi nafaqat trombning jismoniy to‘sib qo‘yish ta’siri tufayli ko‘tariladi. Gipoksemiya, giperkapniya va atsidoz ham o‘pka tomirlarining torayishiga (vazokonstriksiya) va o‘ng qorincha yukining ortishiga hissa qo‘shishi mumkin.

Shu sababli og‘ir o‘pka emboliyasida qon aylanishining buzilishi bir necha mexanizmlar yig‘indisidir:

ECMO ning ehtimoliy foydasi aynan shu yerda namoyon bo‘ladi. Qurilma trombni bevosita yo‘q qilmaydi; ammo kislorod bilan ta’minlash, atsidozni kamaytirish va qon aylanishini vaqtincha tiklash kabi qaytariladigan funksional komponentlarni tuzatish orqali o‘ng qorincha va boshqa a’zolar uchun vaqt qozonishi mumkin.

Nima uchun KTPA (CTPA) ni darhol o‘tkazib bo‘lmaydi?

Kompyuter tomografiyasi pulmonar angiografiyasi uchun bemorni reanimatsiya yotog‘idan olib chiqish, tasvirlash bo‘limiga ko‘chirish, tomografiya stoliga yotqizish va tomir ichiga kontrast modda yuborish kerak bo‘ladi.

Sistolik qon bosimi 90 mmHg dan past bo‘lgan, ko‘p miqdorda vazopressor oladigan yoki qayta-qayta yuragi to‘xtab qolayotgan bemorda hatto qisqa muddatli ko‘chirish ham qon aylanishining butunlay qulashiga sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun tashxisni tasdiqlovchi tekshiruv klinik jihatdan zarur bo‘lsa-da, amalda buni bajarishning imkoni bo‘lmasligi mumkin.

Bemor yotog‘i oldidagi transtorakal exokardiografiya o‘ng qorinchaning kengayishini, o‘ng qorincha/chap qorincha diametri nisbatini va trikuspid yetishmovchiligini ko‘rsatishi mumkin. Biroq bu topilmalar har doim ham trombning o‘zini ko‘rsatmaydi va faqat yuqori xavfli o‘pka emboliyasiga xos emas.

Yuqori xavfli o‘pka emboliyasiga o‘xshab ketadigan kasalliklar

Dastlabki ECMO guruhidagi 79 nafar bemorning 16 nafarida KTPA yoki o‘pka qon tomir tasvirlarida tromb aniqlanmadi. Tadqiqotda ushbu bemorlarning muqobil sabablari quyidagicha keltirilgan:

Ushbu 16 nafar bemor dastlabki ECMO guruhining taxminan 20,3 foizini tashkil qiladi. Boshqacha aytganda, ECMO ga olingan va klinik jihatdan yuqori xavfli o‘pka emboliyasiga o‘xshash bo‘lgan deyarli har beshinchi bemorda o‘pka arteriyasi trombozi tasdiqlanmagan.

Bu muhim topilma bo‘lsa-da, bu to‘g‘ridan-to‘g‘ri “ECMO diagnostik aniqlikni oshirdi” degan xulosaga teng emas. Tadqiqotda tashxisgacha o‘tgan vaqt, KTPA ning qanchalik erta o‘tkazilgani, tromboliz guruhidagi noto‘g‘ri tashxis ulushi yoki standart yondashuv bilan taqqoslangan tashxisiy aniqlik mezonlari berilmagan.

Ko‘rsatilgan narsa shuki, ECMO yordamida barqarorlashtirishdan so‘ng tasvirlash (skanerlash) amaliyotini o‘tkazish imkoni paydo bo‘lgan va klinik jihatdan o‘pka emboliyasiga o‘xshaydigan bemorlar ajratib olingan.

VA-ECMO qanday ishlaydi?

VA-ECMO, veno-arterial ekstrakorporal membran oksigenatsiyasining qisqartmasidir. “Veno-arterial” atamasi qonning venadan olinib, arterial tizimga qaytarilishini anglatadi.

Tizim odatda quyidagi bosqichlardan iborat:

1. Kislorodi kamaygan venoz qon yirik vena kanyulasi yordamida tanadan olinadi.
2. Nasos (pompa) qonni apparat ichida aylantiradi.
3. Membran oksigenatori qonni kislorodga to‘yintiradi va karbonat angidridni chiqarib tashlaydi.
4. Kislorodga boy qon yirik arterial kanyula orqali tizimli qon aylanishiga qaytariladi.

Bu tizim ham nafas, ham qon aylanishini qo‘llab-quvvatlaydi. VV-ECMO (veno-venoz) dan farqli o‘laroq, VA-ECMO nafaqat kislorod bilan ta’minlashni, balki a’zolarga boradigan qon oqimini va qon bosimini ham qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan.

Tadqiqotda periferik VA-ECMO femoral tomirlar (son tomirlari) orqali o‘rnatilgan. Venoz drenaj uchun 19–21 Fr, arterial qaytarish uchun 17–19 Fr o‘lchamdagi kanyulalar ishlatilgan. Perkutan amaliyotlarda, oyoqning pastki qismida ishemiya rivojlanishining oldini olish maqsadida distal perfuziya birikmasi muntazam ravishda o‘rnatilgan.

Tadqiqotdagi ECMO ni boshlash mezonlari

Shoshilinch VA-ECMO ni boshlash uchun quyidagi klinik holatlardan biri talab qilingan:

• Kamida ikkita vazoaktiv dori qo‘llanilishiga qaramay, sistolik qon bosimining 90 mmHg dan pastligicha qolishi,
• Davolash vaqtida yuzaga kelgan va 10 daqiqalik kardiopulmonar reanimatsiyaga qaramay davom etayotgan yurak to‘xtashi,
• Spontan qon aylanishining tiklanmasligi, refrakter (juda og‘ir) shok yoki takrorlanuvchi yurak to‘xtashi.

Ushbu mezonlar bemorlarning o‘ta og‘ir ahvolda bo‘lganligini ko‘rsatadi. Dastlabki ma’lumotlarda o‘rtacha arterial bosim ikki guruhda taxminan 54–56 mmHg, laktat 8,8–10,7 mmol/L va APACHE II skori taxminan 30–33 deb xabar qilingan.

Arterial pH qiymatlari ECMO guruhida 6,9, tromboliz guruhida esa 7,0 ni tashkil etgan. Bu og‘ir atsikdemiyaga mos keladigan o‘ta jiddiy fiziologik buzilish ko‘rsatkichlaridir.

ECMO boshqaruvi

Tadqiqotda ECMO qon oqimi daqiqasiga 2,0–4,0 litr oralig‘ida ushlab turilgan. Old yuklanishni (preload) sozlash va vazopressorlar yordamida o‘rtacha arterial bosimni 60 mmHg dan yuqori saqlash maqsad qilingan.

Apparat ichida qon ivishining oldini olish uchun fraksiyalanmagan geparin qo‘llanilgan va quyidagi antikoagulyatsiya maqsadlariga amal qilingan:

• Faollashtirilgan qon ivish vaqti (ACT): 180–220 soniya,
• Faollashtirilgan qisman tromboplastin vaqti (APTT): 50–80 soniya.

Bemorlarni ECMO dan ajratish uchun (weaning) uchta asosiy shart bildirilgan:

1. O‘pka gipertenziyasiga sabab bo‘layotgan mexanik yoki funksional omillarning bartaraf etilishi yoki kamayishi,
2. Gemodinamik barqarorlik hamda exokardiografiyada o‘ng yurak o‘lchamlari va trikuspid yetishmovchiligida ijobiy o‘zgarishlar (yaxshilanish),
3. ECMO oqimi 1–2 soat ichida 0,5 L/daqiqaga tushirilganda qon aylanishining barqaror qolishi va vazoaktiv-inotrop skori (VIS) ning 15 dan past bo‘lishi.

ECMO trombni davolaydimi?

VA-ECMO qo‘llab-quvvatlovchi davodir. U o‘pka arteriyasi ichidagi trombni jismoniy yoki farmakologik jihatdan olib tashlamaydi.

Aniq yoki maqsadli davolash (etiotrop davo) alohida rejalashtirilishi kerak:

• Tromboliz: Trombni eritish maqsadida fibrinolitik preparat yuborish,
• Jarrohlik trombektomiyasi: Trombni kardiopulmonar aylanib o‘tish (bypass) ostida jarrohlik yo‘li bilan olib tashlash,
• Antikoagulyatsiya: Yangi tromb hosil bo‘lishini va mavjud trombning o‘sishini oldini olish maqsadida geparin yuborish.

Tadqiqotdagi yondashuv ECMO dan “tashxis va aniq davolashgacha bo‘lgan ko‘prik” sifatida foydalanishdir. KTPA natijasiga ko‘ra, mos keluvchi qon tomirni qayta ochish (revaskulyarizatsiya) yoki boshqa kasallikka qaratilgan muqobil davolash tanlanadi.

Trombolitik davo qanday qo‘llanildi?

Bemorning oila a’zolari ECMO ga rozi bo‘lmaganda, tadqiqot markazlarining amaliyotida to‘g‘ridan-to‘g‘ri trombolitik davolashga o‘tilgan. Tromboliz bayonnomasida 50–100 mg rekombinant to‘qima plazminogen faollashtiruvchisi 30 daqiqa davomida vena ichiga yuborilgani ko‘rsatilgan.

Trombolizning samarasizligi — qo‘llanilganidan olti soat o‘tib sistolik qon bosimining 90 mmHg dan pastligicha qolishi yoki yurak to‘xtashining davom etishi deb ta’riflangan. Dastlabki tromboliz guruhidagi 38 bemordan sakkiz nafariga davolash samarasiz bo‘lgandan so‘ng qutqaruvchi ECMO qo‘llanilgan.

Ushbu sakkiz bemor keyinchalik ECMO olgan bo‘lsa-da, ularning dastlabki davolash strategiyasi tromboliz bo‘lganligi sababli tahlilda tromboliz guruhida saqlab qolingan (Intention-to-treat). Bu yondashuv randomizatsiyalashgan tadqiqotlardagi “davolash maqsadiga ko‘ra” (intention-to-treat) sinflanishiga o‘xshash bo‘lsa-da, tadqiqot randomizatsiyalanmagan (tasodifiy tanlanmagan) va davolash turini tanlash oilaning qaroriga bog‘liq bo‘lgan.

Guruhlar haqiqatan ham bir-biriga teng edimi?

Mualliflarning ta’kidlashicha, yosh, jins, tana massasi indeksi, yondosh kasalliklar, venoz tromboemboliya xavflari, gemodinamik ko‘rsatkichlar, qon gazlari, exokardiografik topilmalar, yurak shikastlanish ko‘rsatkichlari va APACHE II ko‘rsatkichlari jihatidan guruhlar o‘rtasida sezilarli (ahamiyatli) farq bo‘lmagan.

Ammo “statistik ahamiyatli farq topilmasligi” guruhlarning klinik jihatdan mutlaqo teng ekanligini isbotlamaydi. Ayniqsa, kichik tanlanmali (kam sonli bemorlar qatnashgan) tadqiqotlarda haqiqiy farqlar statistik ahamiyatlilik chegarasiga yetib bormasligi mumkin.

Guruhlarning tuzilishi ham tasodifiy (random) emas:

• Markazlarning asosiy tanlovi ECMO bo‘lgan.
• Oila ECMO ni rad etsagina tromboliz qo‘llanilgan.
• Ushbu qarorga iqtisodiy, madaniy, prognostik yoki hujjatlashtirilmagan boshqa klinik omillar ta’sir qilgan bo‘lishi mumkin.

Shu sababli, boshlang‘ichda o‘lchangan o‘zgaruvchilar o‘xshash ko‘rinsa-da, e’tiborga olinmagan (o‘lchanmagan) chalg‘ituvchi omillar (confounders) mavjud bo‘lishi ehtimoldan xoli emas.

Bemorlarning boshlang‘ich holatining og‘irligi

Ushbu ko‘rsatkichlar ikkala guruhdagi bemorlar oddiy o‘pka emboliyasi populyatsiyasidan emas, balki chuqur shok, gipoperfuziya (qon aylanishining pasayishi), atsidoz va nafas yetishmovchiligi bo‘lgan juda og‘ir ahvoldagi bemorlar ekanligini ko‘rsatadi.

Shifoxona ichidagi o‘lim natijalari

Xom raqamlar ECMO guruhida o‘lim darajasi pastroq ekanligini ko‘rsatmoqda. Mutlaq farq:

57,9% − 41,8% = 16,1 foiz punkti

bo‘lgan. Biroq, tadqiqot tomonidan oldindan belgilangan ahamiyatlilik chegarasi 0,05 ni tashkil etadi va P qiymati 0,06 dir. Shuning uchun, bu natijani “ECMO o‘limni ishonchli (statistik) ravishda kamaytirdi” deb ko‘rsatib bo‘lmaydi.

P = 0,06 natijasi ikkita ehtimolga to‘g‘ri keladi:

• Haqiqiy klinik foyda bo‘lishi mumkin; lekin tanlanma (bemorlar soni) buni yetarlicha aniqlik bilan ko‘rsata olmagan.
• Kuzatilgan sonlardagi farq tanlanmaning tebranishi (tasodif) yoki chalg‘ituvchi omillar tufayli yuzaga kelgan bo‘lishi mumkin.

Retrospektiv tadqiqot ushbu ikkita ehtimolni bir-biridan ajrata olmaydi.

Ko‘p o‘zgaruvchili tahlil nimalarni ko‘rsatdi?

Koksning (Cox) proporsional xavf modeli shifoxona ichidagi o‘lim bilan bog‘liq o‘zgaruvchilarni bitta model doirasida baholash uchun ishlatilgan.

Tadqiqotning statistik yondashuvini tushuntirish uchun Koks modelining asosiy bog‘liqligini quyidagicha ko‘rsatish mumkin:

$$ h(t|X)=h_0(t)\exp(\beta X) $$

Bu formula PDF da ochiq berilmagan; u ishlatilgan Koks (Cox) usulining mantiqini izohlash uchun keltirilmoqda.

• $h(t|X)$, ma’lum xususiyatlarga ega bemorning $t$ vaqtdagi o‘lim xavfini (hazard),
• $h_0(t)$, asosiy xavf funksiyasini,
• $X$, APACHE II, laktat yoki davolash guruhi kabi o‘zgaruvchilarni,
• $\beta$, o‘zgaruvchining modeldagi koeffitsiyentini ifodalaydi.

ECMO uchun xavf nisbati 0,65 bo‘lishi modelda ECMO yo‘nalishida o‘lim xavfi prognozi pastroq ekanligini ko‘rsatadi. Biroq, ishonch oralig‘i 1 raqamini o‘z ichiga olgani va P qiymati 0,13 bo‘lgani sababli, mustaqil foyda borligi tasdiqlanmagan.

APACHE II uchun 1,10 qiymati (agar model farazlari to‘g‘ri deb qabul qilinsa) har bir qo‘shimcha ball oniy o‘lim xavfini taxminan 10% gacha oshirishi bilan bog‘liqligini bildiradi.

Masalan, besh ballik farqning model ichidagi ko‘paytmali ekvivalenti tushuntirish maqsadida quyidagicha hisoblanishi mumkin:

$$ 1{,}10^5 \approx 1{,}61 $$

Bu shuni ko‘rsatadiki, agar boshqa o‘zgaruvchilar bir xil qolsa, besh ball yuqoriroq APACHE II bali taxminan 61% yuqoriroq xavf bashorati bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ushbu hisob-kitob sabab-oqibat ta’siri emas yoki bitta bemor uchun aniq o‘lim ehtimoli degani emas.

Laktat uchun 1,08 nisbati shuni ko‘rsatadiki, har 1 mmol/L ko‘payish taxminan 8% yuqori xavf bilan bog‘liqdir. Yuqori laktat to‘qimalarga qon va kislorod yetarli darajada yetkazib berilmayotganining muhim belgisidir.

O‘limga olib keluvchi qon ketish natijalari

Mutlaq farq 25,3 foiz punktiga teng. Biroq, natijani quyidagi davolash tuzilmasi (konteksti) doirasida baholash lozim:

• Tromboliz guruhidagi barcha bemorlar trombolitik dori olgan.
• ECMO guruhida faqatgina 12 nafar bemorga tromboliz qilingan.
• Ikkala guruhda ham antikoagulyantlar va invaziv muolajalar qon ketish xavfiga ta’sir qilishi mumkin.
• Dastlabki tromboliz guruhida muvaffaqiyatsizlikka uchragan sakkiz nafar bemor keyinchalik ECMO oldi, ammo ular tromboliz guruhida hisobga olindi.

Shu sababli, tadqiqot shuni ko‘rsatmoqdaki, dastlabki bosqichda ECMO asosidagi shaxsiylashtirilgan yondashuv kamroq o‘limga olib keluvchi qon ketishi bilan bog‘liq bo‘lgan; biroq ECMO ning o‘zi to‘g‘ridan-to‘g‘ri qon ketishining oldini oladi deb aytish noto‘g‘ri.

Boshqa asoratlar

Nevrologik asoratlar va CRRT ga ehtiyoj bo‘yicha guruhlar orasida statistik jihatdan ahamiyatli farq qayd etilmagan. Kasalxona infeksiyalarining jadvalda berilgan foizlari bemorlar soni bilan matematik tarzda mos kelmaydi; shuning uchun yuqoridagi jadvalda faqat bemorlar soni saqlab qolingan.

ECMO ostida tashxis qo‘yilgan bemorlarning natijalari

Dastlab ECMO qilingan bemorlardan 63 nafarida yuqori xavfli o‘pka emboliyasi tasdiqlangan. Ushbu guruhda:

• 37 nafar bemor ECMO dan muvaffaqiyatli ajratilganligi,
• 34 nafar bemor kasalxonadan tirik chiqqanligi

xabar qilingan.

Tadqiqotning turli qismlarida 34/63 nisbati hamma joyda ham 53,1%, ham 54,0% deb yozilgan. Buning matematik javobi taxminan 54,0%; ammo maqolada xabar qilingan ikkita turli foiz bu yerdagi nomutanosiblikni ko‘rsatish uchun o‘zgartirilmasdan taqdim etilmoqda.

O‘pka emboliyasi inkor etilgan 16 nafar bemorda to‘qqizta omon qolish holati qayd etilgan. Akış sxemasida (flowchart) faqatgina oltita bemor ECMO dan ajratilgani, ammo to‘qqiz nafar bemor tirik qolgani yozilgan. Ushbu ikkita son o‘rtasidagi farqning sababi tushuntirilmagan.

Bemorlarni oqim sxemasi nimani anglatadi?

Oqim sxemasining asosiy klinik xabari quyidagicha:

1. KTPA ga bormaydigan, gemodinamik beqaror 117 nafar bemor baholangan.
2. Afzal ko‘rilgan birinchi strategiya ECMO bo‘lgan.
3. Oila ECMO ni rad etgan hollarda tromboliz qo‘llanilgan.
4. Bemorlar ECMO ostida KTPA qilinib, o‘pka emboliyasi tasdiqlangan yoki inkor qilingan.
5. Tashxisi tasdiqlangan bemorlar shaxsiylashtirilgan revaskulyarizatsiyaga (tomir ochishga) yo‘naltirilgan.
6. Tromboliz yordam bermagan sakkiz nafar bemor qutqaruv ECMO siga olingan.

Sxemada o‘lim sabablari sifatida refrakter shok, gipoksik-ishemik ensefalopatiya, o‘limga olib keluvchi qon ketish va kasalxona infeksiyasi ko‘rsatilgan. Biroq, ushbu sabablarning yig‘indisi jami vafot etgan bemorlar sonidan oshib ketadi. Bu holat bir bemorda birdaniga bir nechta o‘lim sabablari yoki asoratlar sanalgan bo‘lishi mumkinligini o‘ylantiradi; toifalarning bir-birini istisno qilishi yoki qilmasligi tushuntirilmagan.

ECMO ning “diagnostik ko‘prik” sifatida kutilayotgan foydasi

Tadqiqotning eng o‘ziga xos klinik g‘oyasi shundaki, ECMO nafaqat qon aylanishini ta’minlash uchun, balki aniq tashxis qo‘yishga yordam beruvchi “ko‘prik” sifatida ham qo‘llanilgan.

Bu yondashuvning kutilayotgan afzalliklari quyidagilar:

• Gemodinamik jihatdan beqaror bemorni tomografiyaga olib borish imkoni tug‘ilishi,
• O‘tkir o‘pka emboliyasiga o‘xshab ketadigan o‘ng yurak yetishmovchiligi sabablarini ajratib olish,
• Trombolizga qarshi ko‘rsatmasi bo‘lgan bemorlarda jarrohlik rejasini tuzish uchun vaqt qozonish,
• Noto‘g‘ri tashxis bilan trombolitik dori berilishini oldini olish,
• Gipoksemiya, giperkapniya va atsidozni to‘g‘irlash orqali o‘ng qorincha yukini yengillashtirish,
• KTPA natijasiga asoslanib tromboliz, jarrohlik trombektomiyasi yoki antikoagulyatsiyadan birini tanlash.

Lekin tadqiqotda “diagnostik samaradorlik” bevosita o‘lchanmagan. Tashxis qachon qo‘yilgani, qancha bemor tomografiya qila olgani, noto‘g‘ri musbat tashxis foizi yoki qabul qilingan qarorning o‘zgarishi (modifikatsiyasi) miqdori keltirilmagan. Shuning uchun diagnostik foyda nazariy va kuzatuv bosqichida qoladi.

ECMO ning o‘z xavflari nima uchun alohida e’tibor talab qiladi?

VA-ECMO nihoyatda invaziv va resurs talab qiladigan muolajadir. U katta qon tomirlari kanyulalarini, tizimli antikoagulyatsiyani (qonni suyultirish) va mexanik qon aylanish konturini talab qiladi.

Ehtimoliy xavflar qatoriga quyidagilar kiradi:

• Katta qon ketish,
• Kanyula qilingan joyda tomirning shikastlanishi,
• Oyoq (pastki ekstremita) ishemiyasi,
• Infeksiya,
• Gemoliz (qon hujayralarining parchalanishi),
• Tromboz,
• Nevrologik asoratlar,
• Buyrak yetishmovchiligi.

Tadqiqotda nevrologik asoratlar, o‘limga olib keluvchi qon ketishi, kasalxona infeksiyasi va CRRT ga ehtiyoj ko‘rsatib o‘tilgan. Ammo kanyula bilan bog‘liq oyoq ishemiyasi, gemoliz, ECMO konturini almashtirish, apparat ichida tromb hosil bo‘lishi va ECMO ga xos texnik asoratlar haqida batafsil ma’lumotlar taqdim etilmagan.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

• Noyob va o‘lim ehtimoli yuqori bo‘lgan klinik holat bo‘yicha to‘rtta markazdan olingan real hayotiy ma’lumotlarni taqdim etadi,
• KTPA qilish qiyin bo‘lgan o‘ta og‘ir bemorlarga qaratilgan,
• Boshlang‘ich ECMO bilan boshlang‘ich tromboliz strategiyalarini solishtirgan,
• Davolashdan oldingi gemodinamik, qon gazlari va exokardiografik ma’lumotlarni ko‘rsatgan,
• ECMO ostida qilingan tekshiruvlar orqali o‘pka emboliyasiga o‘xshaydigan 16 holatni aniqlagan,
• Boshlang‘ich davolash yondashuvini saqlab, qutqaruvchi ECMO olgan bemorlarni tromboliz guruhida tahlil qilgan,
• Xom natijalarni berish bilan cheklanmasdan ko‘p o‘zgaruvchili Koks tahlilini bajargan,
• APACHE II va laktat kabi fiziologik og‘irlik ko‘rsatkichlarini hisobga olgan,
• Hayotga xavf soluvchi qon ketish, nevrologik asoratlar va CRRT ehtiyoji kabi ikkilamchi oqibatlarni tahlil qilgan.

Tadqiqotning cheklovlari (kuchsiz tomonlari)

• Hujjat taqrizchilar ko‘rigidan (peer review) o‘tmagan preprintdir.
• Tadqiqot retrospektiv bo‘lib, sabab-oqibat (causality) aloqasini o‘rnatmaydi.
• Bemorlar soni atigi 117 nafar.
• Guruhlar randomizatsiya qilinmagan (tasodifiy tanlanmagan).
• Davolashni tanlash asosan oilalarning ECMO ni qabul qilishi yoki qilmasligiga bog‘liq bo‘lgan.
• Oila qaroriga ta’sir qilgan iqtisodiy, ijtimoiy yoki prognostik omillar tahlil etilmagan.
• Tromboliz va ECMO bilan davolash choralari o‘zaro chalkashib ketgan.
• Tromboliz guruhidagi 8 bemor keyinchalik ECMO ga ulangan.
• ECMO guruhidagi 12 bemorga ham tromboliz qo‘llanilgan.
• ECMO dan keyin qilingan jarrohlik trombektomiyasi, tromboliz va faqat antikoagulyatsiya bo‘yicha taqsimot batafsil yoritilmagan.
• Tromboliz guruhidagi bemorlarning nechtasida o‘pka emboliyasi tasviriy tekshiruvlar bilan isbotlangani noma’lum.
• Bu holat ikki guruhda har xil turdagi tashxisiy tasdiqlashning qo‘llanilishiga, ya’ni tasdiqlash tarafkashligiga (verification bias) olib kelishi mumkin.
• ECMO ga yoki trombolizgacha bo‘lgan vaqt ko‘rsatilmagan.
• KTPA gacha o‘tgan vaqt va diagnostik samaradorlik raqamlar bilan o‘lchanmagan.
• 2013–2024 yillar orasidagi uzoq muddat davomida uskunalar, xodimlar tajribasi va jonlantirish bo‘limi (reanimatsiya) amaliyotlaridagi o‘zgarishlar tahlil qilinmagan.
• Eksik (yo‘qolgan) ma’lumotlar 30 foizdan kam bo‘lgan o‘zgaruvchilar uchun ko‘p marta kiritish (multiple imputation) qo‘llanilgan, ammo aynan qaysi o‘zgaruvchida qancha ma’lumot yo‘qligi aytilmagan.
• Koks modelida vaqtning boshlanishi, bemorning shifoxonadan chiqishi bo‘yicha senzurasi (censoring) va hodisa sodir bo‘lgan vaqt tafsilotlari keltirilmagan.
• Proportsional xavflar (proportional hazards) farazi bajarilgani aytilgan bo‘lsa-da, tashxis grafiklari yoki testlari ko‘rsatilmagan.
• Propensity score matching (moyillik ko‘rsatkichini moslashtirish) yoki og‘irlik kiritish kabi metodlar qilinmagan.
• Faqat geparin qabul qilgan bemorlar tadqiqotdan chiqarilganligi uchun, bu xulosalarni barcha yuqori xavfli o‘pka emboliyasi bemorlariga umumlashtirib bo‘lmaydi.
• Faqat kasalxonadagi natijalargina baholangan.
• Uzoq muddatli nevrologik holat, hayot sifati va funksional tiklanish to‘g‘risida ma’lumot berilmagan.
• Markazlar bitta geografik mintaqada bo‘lgani uchun, natijalarni tashqariga tatbiq etish cheklangan.
• Oqim sxemasi va natijalar jadvallarida raqamli chalkashliklar mavjud.

PDF hujjatidagi asosiy hisobot chalkashliklari

Ushbu nomuvofiqliklar tadqiqotning barcha natijalarini yo‘qqa chiqarmaydi; biroq, xom ma’lumotlarsiz yoki tahrirlangan oxirgi nashrisiz ayrim xulosalarning aniqligini tekshirish qiyin. Ayniqsa, omon qolish raqamlari va Koks jadvalidagi qon ketishi natijasiga alohida ehtiyotkorlik bilan yondashish kerak.

Tadqiqot nimalarni aytadi, nimalarni aytmaydi?

O‘tmish (Tarixiy) nuqtai nazaridan ahamiyati

Yuqori xavfli o‘pka emboliyasiga nisbatan an’anaviy tezkor yondashuv shunday ediki: agar gemodinamik beqaror bemorda kuchli klinik shubha va o‘ng yurak zo‘riqishi bo‘lsa, zudlik bilan o‘pkani revaskulyarizatsiya qilish (tomirni ochish) tavsiya etilgan. Bunga sabab, tashxis qo‘yishdagi kechikish o‘limga olib kelishi mumkinligidir.

Biroq, aniq tashxis qo‘yilmasdan tromboliz (qonni eritish) qilinganda, o‘pka emboliyasiga o‘xshaydigan boshqa kasalligi bo‘lgan bemorlarda kuchli va xavfli qon ketishlari ro‘y berishi mumkin. Agar jarrohlik yo‘li bilan trombektomiya qilinadigan bo‘lsa, trombning qayerda va qanchalik tarqalganligini aniq bilmaslik jarroh ishini qiyinlashtiradi.

Bugungi kundagi ahamiyati

Ushbu tadqiqot eng og‘ir kasallarda davolash va diagnostika tartibini o‘zgartiradigan yangicha yondashuvni muhokama qiladi:

Avval qon aylanishini barqarorlashtir → tekshiruv yordamida sababini aniqla (tasdiqla) → sababiga qarab aniq davolash turini tanla.

Bu yondashuv, ECMO uskunasiga va malakali multidisiplinar jamoaga ega bo‘lgan markazlarda tashxisga doir mavhumlik hamda qon aylanishining (sirkulyatsiyaning) yomonlashuvini bir vaqtda boshqarish uchun mos variant bo‘lishi mumkin.

Shunga qaramay, ECMO g‘oyat ko‘p resurs va mablag‘ talab qiluvchi muolajadir. Olingan xulosalarni ECMO bo‘limi yo‘q kasalxonalarga yoki unchalik xavfli bo‘lmagan o‘pka emboliyasi bemorlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘llash imkonsiz.

Kelajakda qanday tadqiqotlarga ehtiyoj bor?

• Yana ham keng qamrovli, milliy yoki xalqaro bemorlar reestrlari (ro‘yxatlari),
• O‘pka emboliyasi to‘liq tasdiqlangan bemorlarni alohida o‘rganish,
• Boshlang‘ich ECMO, boshlang‘ich tromboliz va jarrohlik trombektomiyasini birgalikda taqqoslash,
• ECMO gacha va trombolizgacha bo‘lgan vaqtni aniq qayd etish,
• ECMO ulangandan keyin KTPA ga borish muddatini hisoblab chiqish,
• Noto‘g‘ri tashxis qo‘yish va behuda tromboliz qilinishi foizlarini aniqlash,
• Propensity score (moyillik ko‘rsatkichi) yoki target trial emulation kabi kuchliroq sababiy tahlillar o‘tkazish,
• Kanyula yordamida ishemiya, gemoliz va boshqa asoratlar yuzaga kelgan-kelmaganligini batafsil aytish,
• Shifoxonadagi tirik qolish ko‘rsatkichidan tashqari asab (nevrologik) tizimini, hayot sifatini va tiklanishni ham kuzatib borish,
• Narx-navo, byudjet, mutaxassislik va shifoxona tajribasi ushbu operatsiyalarga qanday ta’sir ko‘rsatganini tahlil qilish,
• Qanday APACHE II va laktat balidan so‘ng ECMO o‘z samarasini yo‘qotishini izlash,
• Yuqori xavfli o‘pka emboliyasiga o‘xshaydigan boshqa o‘ng yurak yetishmovchiliklari uchun karavot yonidagi diagnostika usullarini mustahkamlash.

Tadqiqot uslubi va natijalari

Tadqiqot dizayni

Bemorlarni saralash sxemasi

PDF hujjatdagi 241 − 98 − 17 ayirmasi 126 ga teng bo‘lsa-da; yakuniy kohort 117 nafar deyilgan. Oraliqdagi to‘qqiz nafar bemor qanday sababga ko‘ra chiqarib tashlangani yozilmagan. Bu bemorlarni saralashdagi navbatdagi yana bir raqamli chalkashlikdir.

Dastlabki davolash strategiyasi

ECMO bayonnomasining (protokolining) texnik xulosasi

O‘pka qon tomiri tiqilib qolishini baholash

KTPA tasvirlarida qon laxtasining qanchalik tiqilgani Qanadli skorlash tizimi orqali o‘lchangan. Yuqori bal o‘pka arteriyasining katta qismi yopilib qolganini anglatadi.

Biroq PDF ma’lumotlarida ECMO orqali kasallik borligi tasdiqlangan bemorlarning Qanadli bali qanday bo‘lganligi yoki shu bal bilan omon qolish orasida qanday bog‘liqlik borligi jadvallarda ko‘rsatilmagan.

Statistik tahlil usullari

• Oddiy (Normal) taqsimot Shapiro–Wilk (Shapiro-Uilk) testi bilan tekshirilgan.
• Normal taqsimlangan davomiy ma’lumotlar Student t-testi yordamida qiyoslangan.
• Normal taqsimlanmagan davomiy ma’lumotlar Wilcoxon (Uilkoxon) qatorlar yig‘indisi testida taqqoslangan.
• Kategorik ma’lumotlar uchun ki-kvadrat yoki Fisherning aniq (exact) testidan foydalanilgan.
• Ma’lumot yetishmovchiligi 30% dan kam bo‘lgan o‘zgaruvchilar uchun ko‘p karrali imputation (multiple imputation) usuli qo‘llanilgan.
• Shifoxona ichidagi o‘limga bog‘liq bo‘lgan mustaqil o‘zgaruvchilar Cox proporsional xavflar modeli (Cox proportional hazards model) yordamida tekshirilgan.
• Ikki tomonlama P < 0,05 qiymati statistik e’tiborga sazovor deb qabul qilingan.
• Tahlillar SPSS 22.0 dasturi yordamida amalga oshirilgan.

Asosiy natijalar xulosasi

ECMO ostida tashxis etilganlarning natijalari

Texnik xulosa

Tadqiqotning ko‘rsatishicha, KTPA (tomografiya) ga bora olmaydigan darajada gemodinamik beqaror (og‘ir shok holatidagi) shubhali yuqori xavfli o‘pka emboliyasi bemorlarida VA-ECMO dastlab qon aylanishini qo‘llab-quvvatlash va so‘ngra aniq tashxisga erishish maqsadida qo‘llanilishi mumkin.

Dastlabki ECMO guruhida o‘lim darajasi son jihatdan kamroq bo‘lib chiqdi va o‘limga olib keluvchi qon ketishi sezilarli darajada kam bo‘ldi. Lekin shunga qaramay, tuzatilgan tahlil (adjusted analysis) ECMO ning mustaqil (aynan) hayotni saqlab qolish xususiyatini isbotlay olmadi.

Ushbu ishdan kelib chiqadigan eng ishonchli klinik xulosa shuki: bu kabi o‘ta og‘ir bemorlar guruhida davolashdan oldingi APACHE II skori va qondagi laktat darajasi bemor o‘limi bilan chambarchas bog‘liqdir; ECMO esa tibbiy guruhga aniq tashxisni qo‘yish va aniq dori/jarrohlik muolajasini tanlash uchun vaqt yutib beruvchi ajoyib madad strategiyasidir.

Biroq tadqiqotdagi raqamli nomuvofiqliklar, uning randomizatsiya (tasodifiy saralash) qilinmagan dizayni va bemorlar sonining kamligi inobatga olinganda, u ECMO ni tromboliz ustidan so‘zsiz afzal ko‘rishini xulosa qilib bera olmaydi.

Manba va uslubiy izoh

Mazkur material Lyusheng Xou (Liusheng Hou), Chanji Lyu (Changzhi Liu), Chjango Lyu (Zhanguo Liu), Lixan Shen (Lihan Shen), Chunlay Fu (Chunlai Fu), Yusin Lyan (Yuxing Liang), Guanqi Vu (Guanqi Wu), Chjou Chen (Chou Chen), Syaodzu Lyao (Xiaozu Liao), Xongkay Lyan (Hongkai Liang), Binfei Li (Bingfei Li) va Xayan In (Haiyan Yin) muallifligidagi “Extracorporeal Membrane Oxygenation as Rescue Therapy for Patients with Suspected High-Risk Pulmonary Embolism: A Multicenter Retrospective Cohort Study” tadqiqotiga tayanadi[cite: 14].

Mualliflar Xitoydagi Chjunshan (Zhongshan) shahri Xalq kasalxonasi, Janubiy tibbiyot universitetining (Southern Medical University) Shunde kasalxonasi, uning boshqa filiallari, Foshanning ikkinchi xalq kasalxonasi va Szinan (Jinan) universitetining birinchi bog‘liq kasalxonasida jonlantirish (reanimatsiya) bo‘limlarida ishlaydilar[cite: 14].

Maqolaning bosh sahifasidagi ismlar ro‘yxati bilan “Mualliflarning hissasi” degan bo‘limidagi ismlar to‘liq bir-biriga mos kelmaydi[cite: 14]. Ushbu sharhda asosiy sarlavhadagi rasmiy ro‘yxat asos qilib olindi[cite: 14].

Tadqiqot, to‘rtta yuqori ish hajmli ECMO markazida oddiy tibbiy yordam paytida olingan ma’lumotlarni ko‘rib chiqqan retrospektiv ko‘p markazli klinik kohort preprintidir[cite: 14]. U randomizatsiyalashtirilgan (tasodifiy) klinik tajriba emas, prospektiv tadqiqot emas yoki tizimli adabiyotlar sharhi (systematic review) ham emas[cite: 14].

Hujjatning o‘zida ochiqdan-ochiq “This preprint research paper has not been peer reviewed” deb aytib o‘tilgan[cite: 14]. Demak, tadqiqot nufuzli mustaqil mutaxassislar (hakemlar) taqrizidan o‘tmagan[cite: 14]. Shuningdek, PDF-da rasmiy tan olingan jurnal qabuli yo‘q va DOI ko‘rsatkichi ham yo‘q[cite: 14].

Tadqiqot Zhongshan shahri Xalq kasalxonasining Klinik tadqiqotlar axloq qo‘mitasi tomonidan 2025-031 raqami bilan tasdiqlangan[cite: 14]. Bemorni aniqlash imkoni bo‘lmagan anonim oddiy klinik ma’lumotlar ishlatilgani uchun, yozma ravishda ruxsatnoma so‘rash sharti bekor qilingan[cite: 14]. Tadqiqot Helsinki Deklaratsiyasi qoidalariga rioya qilgan holda olib borilgani bildirilgan[cite: 14].

Tadqiqot Xitoy Milliy Tabiatshunoslik Jamg‘armasi (National Natural Science Foundation of China) tomonidan 82470067 raqamli grant bilan ta’minlangan[cite: 14]. Mualliflar moliyaviy yoki shaxsiy qiziqishlarga oid ziddiyat (manfaatlar to‘qnashuvi) yo‘qligini e’lon qilishgan[cite: 14].

Bemorlarning xom ma’lumotlari maxfiylikni va axloqiy jihatlarni himoya qilish uchun ommaga ochiq qilinmagan[cite: 14]. Anonim qilingan ma’lumotlar faqat tegishli axloqiy va tashkiliy ruxsatlar bo‘lganda, malakali olimlarga so‘rov asosida taqdim etilishi mumkinligi aytilgan[cite: 14].

Tadqiqotda ECMO ni birinchi olgan guruhning o‘lim darajasi pastroqdek ko‘rinsa-da, farq statistik ahamiyatga yetmagan va ko‘p o‘zgaruvchili Koks modelida davolash strategiyasi mustaqil o‘lim sababchisi bo‘la olmagan[cite: 14]. Ya’ni ushbu tadqiqot ECMO ning trombolizdan (qonni eritishdan) har tomonlama ustunroq ekanini aslo isbotlay olmaydi[cite: 14].

O‘limga olib boradigan qon ketish tromboliz bilan boshlangan bemorlarda ko‘p uchradi[cite: 14]. Ammo bu yerdagi haqiqat shundaki, ECMO guruhining juda kichik qismigina tromboliz dori-darmoni olgan. Bas, qon ketish asosan dori bilan bog‘liqdir, va u ECMO moslamasini qon ketishga qarshi dori yoki uskuna ekanligini anglatmaydi[cite: 14].

Maqoladagi raqamlar, tirik qolish ko‘rsatkichlari, ma’lum foizlar va Cox (Koks) tahlili ichidagi “ishonch oralig‘i hamda P qiymati” uyg‘unligida qarama-qarshiliklar topildi[cite: 14]. Bu tushunarsiz joylar rasmiy chop etilgan versiya (agar u chiqsa) yoki xom ma’lumotlarsiz oydinlashmaydi[cite: 14]. Shu bois, ayniqsa Koks tahlili ro‘yxatiga qat’iy ishonishda xushyorroq bo‘lish zarur[cite: 14].

Bu hujjat o‘zbek tilida tayyorlanayotganda faqat PDF doirasidagi bemor tanlovi, ECMO protokoli, jadvallar, sxemalar, statistika natijalari va muallif mulohazalariga tayanildi[cite: 14]. PDF da uchramaydigan shifo berish xususiyatlari kafolati, aniq 100% liy klinik omon qolish, butun dunyoga mosligi degan iddaolar yo‘q va tirkalmagan[cite: 14].

Mazkur material tibbiyot hodimlariga amaliy qo‘llanma ham emas[cite: 14]. Yuqori xavfli o‘pka emboliyasi va ECMO faqat barcha dori va asboblari bor maxsus markazlarda, reanimatsiya (jonlantirish), kardiologiya, yurak qon-tomir xirurgiyasi, radiologiya va ECMO guruhlari o‘zaro hamkorlikda yig‘ilib qabul qiladigan eng qiyin tibbiy jarayondir[cite: 14].