Learnable Theory — til va munosabat tuzilmalari odamlar birgalikda kira oladigan reallik maydonini qanday tashkil etishini tushuntirishga urinadigan nazariy doiradir. Luca Magni tadqiqoti odam ko‘rish maydonida ochiq-ravshan turgan narsani nima uchun haqiqatan ham “ko‘rmagan” bo‘lishi mumkinligi muammosini shu doira orqali qayta ko‘rib chiqadi. Tadqiqot yangi tajribani hisobot qilish o‘rniga konseptual tahlilni, mavjud idrok va diqqat adabiyotini hamda tekshirilishi mumkin bo‘lgan tajriba dizaynlarini birlashtiradi. Asosiy da’vo shuki, diqqatdan tashqarida qolgan mazmun bir xil usulda chetlatilmaydi: ayrim mazmunlar munosabat tuzilmasidan butunlay chiqarib tashlanadi, ayrimlari umumiy maydon ichida faol, ammo fokusdan tashqarida qoladi, ayrimlari esa faqat vaqtincha orqa fonga surilib, qayta kirish mumkin bo‘lgan holatda saqlanadi. Eng muhim cheklov esa bu farqlarning barchasi empirik jihatdan tasdiqlangan natijalar emasligidir; xususan, semiosis darajasidagi fiziologik iz va taklif etilgan haydash tajribasi tadqiqotning tekshirilishi mumkin bo‘lgan gipotezalaridir.

Maqolaning boshlang‘ich nuqtasi Millerning diqqat tufayli o‘tkazib yuborishni faqat “bo‘shliq” sifatida emas, balki o‘z mazmuniga ega tuzilgan ruhiy holat sifatida ko‘radigan yondashuvidir. Miller ochiq qoldirgan savol shuki, sezilmagan unsur ongda go‘yo mutlaqo mumkin emasdek chetlatiladimi yoki unga shunchaki juda past ahamiyat yoki ehtimollik beriladimi? Magni bu ikki variant barcha holatlarni qamrab olmaydi, deb hisoblaydi va Learnable Theory orqali uch tomonlama farqlashni taklif qiladi.

Bu farqlashning ikkinchi natijasi yanada muhim: to‘liq va keskin chetlatish bitta sababdan kelib chiqishi shart emas. Bir unsur mavjud munosabat tuzilmasida o‘zi uchun hech qanday rol topilmagani sababli tuzilmaviy ravishda tashqarida qolishi mumkin; boshqa holatda esa odam tahdidli yoki bezovta qiluvchi mazmunni egallashdan motivatsion ravishda qochishi mumkin. Tashqaridan qaralganda har ikki holat “umuman ko‘rmadim” yoki “umuman egallamadim” ko‘rinishida namoyon bo‘lishi mumkin, ammo ular bir xil kognitiv sababga tayanmaydi.

Biror narsani ko‘rmaslik haqiqatan ham hech narsa qayta ishlanmaganini anglatadimi?

Tadqiqot markazida oddiy, ammo murakkab muammo bor. Haydovchi ko‘zgularini tekshiradi, chorrahaga kiradi va ko‘rinib turgan velosipedchini sezmaganini aytadi. Keyinroq velosipedchiga urilib ketmaslik uchun keskin manevr qilishi mumkin. Bunday holatda “velosipedchini ko‘rmadi” jumlasi kognitiv jihatdan nimani anglatishi noaniq. Ma’lumot butunlay tizimdan tashqarida qolganmi yoki ongli hisobotga aylanmagan qayta ishlash izi bormi?

Miller bu masalani ikki asosiy talqin orqali quradi. Modal talqinda sezilmagan unsur mavjud vaziyat nuqtai nazaridan go‘yo mumkin bo‘lgan variantlar doirasidan tashqarida saqlanadi. Ehtimollik talqinida esa unsur butunlay o‘chirib tashlanmaydi; faqat uning kutilayotgan aloqadorligi yoki ahamiyati juda past darajada ushlab turiladi. Magnining asosiy aralashuvi shuki, bu ikkalasi bir hodisa uchun raqobatlashuvchi ikki izohdan ko‘ra, chetlatishning turli shakllarini tavsiflashi mumkin.

Learnable nima?

Learnable Theory, Roy Bhaskar Haqiqiy, Amaldagi va Tajribaviy deb ajratgan reallik qatlamlariga yana bir darajani qo‘shadi: Learnable. Bu tushuncha bitta odam ongidagi xususiy tasvirni emas, balki odamlar ayniqsa til orqali birgalikda quradigan va bir-biriga uzata oladigan subyektlararo reallik qatlamini anglatadi.

Bu yondashuvda dunyoning jismonan mavjud bo‘lishi bilan odamlarning o‘sha dunyodan nimani birgalikda ajratib, nomlay olishi bir xil narsa emas. Lug‘at boyligi, grammatika, sintaksis, ma’no va qo‘llanish shakllari qaysi farqlar umumiy tafakkur maydoniga oson kirishini, qaysilari esa orqa fonda qolishini ta’sirlantirishi mumkin. Shuning uchun til faqat oldindan shakllangan fikrlarni uzatadigan passiv kanal sifatida ko‘rilmaydi. U diqqat va ma’no hosil qilishning qaysi munosabatlar atrofida tashkil etilishiga ham hissa qo‘shadi.

Learnable Theory diqqatdan tashqarida qolgan ma’lumotni uch xil mexanizmga qanday ajratadi?

Tadqiqotga ko‘ra, ma’lumot uch xil yo‘l bilan orqa fonga o‘tishi mumkin: munosabat quruvchilar va fe’llar bir unsur mavjud munosabatda hech qanday roli bo‘lmagani uchun uni butunlay chetlatishi mumkin; otlar keng maydonni faollashtirgan holda alohida unsurlarni faqat fokusdan tashqarida qoldirishi mumkin; sifat va ravishlar esa mazmunni tizimdan chiqarib tashlamasdan tanlab va qaytariladigan tarzda orqa fonga surishi mumkin.

Tadqiqotda qo‘llangan chorraha misoli bu farqni konkretlashtiradi. Hodisa “qarama-qarshi kelayotgan transport orasidan chapga burilish” munosabati atrofida qurilganda, tizim ayniqsa shu o‘tish munosabatida qatnashadigan unsurlarga sezgir bo‘ladi. Yo‘l chetiga parallel harakatlanayotgan velosipedchi bunday tor munosabat tuzilmasida bevosita rolga ega bo‘lmasligi mumkin. Bu yerda da’vo velosipedchiga past ahamiyat berilgani emas; kuchliroq da’vo shuki, tuzilgan munosabat ichida ma’lumot bog‘lanishi mumkin bo‘lgan argument roli yo‘q.

Umbra Cone nima uchun muhim?

Learnable Theory bunday munosabat tuzilmasidan tashqarida qolgan maydonni Umbra Cone tushunchasi bilan izohlaydi. Bu yerdagi chetlatish bir unsur baholanib, ahamiyatsiz deb topilgan holatdan farq qiladi. Unsur mavjud qayta ishlash yaratgan munosabat ichida o‘zi uchun kirish kanalini topa olmaydi. Tadqiqot buni Fodorning axborot kapsulalash g‘oyasi bilan tuzilmaviy jihatdan bog‘laydi; ammo ikki tushuncha aynan bir xil ekanini da’vo qilmaydi. Fodor yondashuvi ko‘proq barqaror kognitiv arxitektura chegaralariga taalluqli bo‘lsa, Umbra Cone ayni paytda qaysi munosabat faol ekaniga qarab qayta shakllanadigan chegara sifatida qo‘llanadi.

Bu farq muhim, chunki “sezilmadi” degan ifoda ikki xil holatni yashirishi mumkin. Unsur tizim ichida ifodalangan, ammo past ustuvorlik olgan bo‘lishi mumkin. Yoki tuzilgan munosabat ichida uni ifodalash uchun rol umuman shakllanmagan bo‘lishi mumkin. Tadqiqotning modal chetlatish da’vosi ikkinchi ehtimolga tayanadi.

Conic Helicoid va semiosis qatlami

Maqola keyin faqat til kategoriyalari darajasida qolmaydi. Learnable Theoryning Conic Helicoid modeli ma’noning rivojlanishini to‘rt qatlam orqali tushuntiradi: semiosis, lexicon, grammar va syntax. Modelda keyingi qatlam oldingisini yo‘q qilmaydi; uni yanada murakkab tuzilma ichiga olib, qayta ishlaydi.

Semiosis — bu ketma-ketlikning eng asosiy darajasi. Biror narsa hali nomlanmasdan, so‘z yoki grammatik rolga joylashtirilmasdan oldin orqa fondan ajralib turadigan idrok qilinadigan farq sifatida qayd etilishi mumkin. Lexicon bu farqlarga leksik imkoniyatlar qo‘shadi; grammar va syntax esa so‘zlarni yanada aniq munosabat va hodisa tuzilmalari ichida birlashtiradi.

Maqolaning ehtiyotkorroq va spekulyativ gipotezasi shu yerda paydo bo‘ladi. Velosipedchi til yoki munosabatning yuqori darajalarida butunlay chetlatilgan bo‘lsa ham, uning harakati semiosis darajasida juda zaif “farq” sifatida qayd etilgan bo‘lishi mumkin. Agar bu dastlabki qayd minimal affektiv qiymat ham olib yursa, odam velosipedchini ongli ravishda ko‘rganini bildirmasa ham, bu signal xulqiy yoki fiziologik natija keltirib chiqarishi mumkin.

Ongli ravishda ko‘rilmagan narsa tanada iz qoldirishi mumkinmi?

Muallif bu imkoniyatni isbotlangan natija sifatida taqdim etmaydi. Buning o‘rniga ongli hisobotga yetib bormagan stimullar fiziologik ta’sir hosil qilishi mumkinligini ko‘rsatgan avvalgi eksperimental adabiyot bilan aloqa o‘rnatadi. Masalan, orqaga maskalash qo‘llangan fobiya tadqiqotlarida ishtirokchilar stimulni ongli ravishda aniqlay olmasalar ham, o‘z qo‘rquvlari bilan bog‘liq maskalangan tasvirlarga nisbatan teri o‘tkazuvchanligi reaksiyalari qayd etilgan. Maqola ayni mexanizm bu yerda ham amal qiladi, deb da’vo qilmaydi; faqat “ongli hisobot bo‘lmasa, hech qanday qayta ishlash ham bo‘lmaydi” degan xulosa majburiy emasligini ko‘rsatish uchun bu adabiyotdan foydalanadi.

Shu sababli maqolaning semiosis da’vosini ikki qatlamga ajratish kerak. Birinchi qatlam Learnable Theoryning o‘z arxitekturasidan kelib chiqadigan nazariy kutilmadir: yuqori qatlamdagi chetlatish quyi qatlamdagi barcha jarayonlarni albatta to‘xtatmasligi mumkin. Ikkinchi qatlam esa hali tekshirilmagan aniq taklifdir: munosabat jihatdan chetlatilgan yo‘l foydalanuvchisi, ongli xabardorlik bo‘lmasa ham, o‘lchanadigan affektiv/fiziologik iz qoldirishi mumkin.

Til nazariyasi gapirilmaydigan haydash lahzasiga qanday tatbiq etilishi mumkin?

Tadqiqot bu e’tirozni bevosita ko‘rib chiqadi. Haydovchi chorrahaga kirayotganda ongida “across” kabi so‘zni o‘qimaydi. Shuning uchun mexanizm faqat so‘zlarni qayta ishlashga bog‘liq, deb bo‘lmaydi. Muallifning da’vosi ko‘proq tuzilmaviy: til munosabat qanday qurilishini ko‘rinadigan qiladigan maydon beradi; shunga o‘xshash tanlovchi munosabat tashkiloti tildan tashqari idrokda ham bo‘lishi mumkin.

Haydash misolida ko‘rish tizimi yaqinlashayotgan obyektlarning to‘qnashuv yo‘nalishida bor-yo‘qligiga oid bevosita optik ishoralardan foydalanishi mumkin. Shunday qilib, ma’lum bir harakat maqsadi qaysi obyektlar hisobga olinishini toraytirishi mumkin. Maqolaga ko‘ra, bu funksional tuzilma fe’l hodisa uchun qaysi argument rollarini ochishiga tuzilmaviy jihatdan o‘xshatilishi mumkin. Bu o‘xshatish “idrok aslida gap tuzadi” degani emas; faqat tanlovchi munosabat tuzilmasi til va tildan tashqari sohalarda o‘xshash tashkiliy mantiqni ko‘rsatishi mumkin, degan da’vodir.

Tuzilmaviy va motivatsion chetlatish nima uchun ajratilishi kerak?

To‘liq chetlatish har doim bir xil sababdan kelib chiqmasligi mumkin. Tuzilmaviy chetlatishda mazmun faol munosabat ichida rol topa olmaydi. Motivatsion chetlatishda esa odam ayniqsa tahdidli yoki o‘zi uchun bezovta qiluvchi ma’lumotni olish jarayonidan qochishi mumkin. Axborotdan qochish adabiyotida test natijasini ochmaslik, moliyaviy hisobni tekshirmaslik yoki bezovta qiluvchi suhbatni ma’lumot olinmasidan oldin tugatish ikkinchi tuzilishga misol bo‘lishi mumkin.

Bu ikki holatda tashqi ko‘rinishda o‘xshash “axborot yo‘qligi” yuzaga kelsa ham, aralashuv mantiqi boshqacha. Tuzilmaviy chetlatishda diqqat munosabatini qayta qurish ilgari roli bo‘lmagan unsurga rol ochishi mumkin. Motivatsion chetlatishda esa o‘sha qayta ramkalash yetarli bo‘lmasligi mumkin; chunki muammo kategoriya tuzilmasida emas, mazmunni olishdan qochishdadir.

Tadqiqot Metodi va Natijalari

Bu tadqiqot yangi ishtirokchilar namunasi, dala o‘lchovi yoki eksperimental ma’lumotlar to‘plamidan foydalanmaydi. Metod Millerning modal–ehtimollik muammosiga Learnable Theory doirasidan konseptual tasnif ishlab chiqish; uni tilshunoslik, idrok, affekt va axborotdan qochish adabiyoti bilan bog‘lash; so‘ng da’volarni rad etish mumkin bo‘lgan eksperimental bashoratlar yaratishdan iborat. Shu sababli quyidagi “natijalar” o‘lchangan ta’sir kattaliklari yoki statistik natijalar emas, balki tadqiqotning nazariy xulosalari va tekshiriladigan bashoratlaridir.

Birinchi nazariy natija: ikki variant o‘rniga uch mexanizm

Tadqiqotning eng bevosita xulosasi shuki, modal va ehtimollik izohlarini bir hodisaning ikki raqib talqini sifatida qabul qilish yetarli bo‘lmasligi mumkin. Maqsadli to‘liq chetlatish modal tuzilishga, muhitli faollashtirish ehtimollik tuzilishga mos kelishi mumkin; qisman va qaytariladigan tanlov esa ikkisining orasiga sig‘dirib bo‘lmaydigan uchinchi holatni hosil qiladi.

Ikkinchi nazariy natija: modal chetlatishning ikki manbai bo‘lishi mumkin

Bir unsurga “butunlay yo‘qdek” munosabatda bo‘lish uning munosabat tuzilmasida roli yo‘qligi yoki odam mazmunni olishdan qochishi sababli yuzaga kelishi mumkin. Tadqiqot taklif qilgan asosiy farqlovchi mezon — vazifa munosabatini qayta ramkalash chetlatishni bartaraf qiladimi-yo‘qmi. Tuzilmaviy chetlatish yangi rol ochilganda o‘zgarishi kerak; motivatsion qochish esa faqat kategoriya o‘zgarishiga xuddi shunday javob beradi, deb kutilmaydi.

Vazifani qayta ramkalash tuzilmaviy chetlatish bilan faqat past kutilayotgan aloqadorlikni qanday ajrata oladi?

Taklif etilgan uch tarmoqli haydash simulyatori velosipedchiga oid umumiy ogohlantirishni kuchaytirish bilan haydovchi vazifasini tashkil etuvchi asosiy munosabatni o‘zgartirishni bir-biridan ajratadi; shu tariqa sof ehtimollik izohi bilan munosabatli chetlatish izohi turli xulqiy naqshlarni bashorat qiladi.

Taklif etilgan uch tarmoqli haydash simulyatori

Tajriba dizaynida velosipedchining mavjudligi va xatti-harakati uchala guruhda ham bir xil saqlanishi kerak. Shunda faqat “velosipedchiga e’tibor ber” ogohlantirishi yuzaga keltiradigan umumiy kutilma o‘sishi bilan vazifaning munosabat ramkasini o‘zgartirish bir-biriga aralashmaydi.

Agar munosabatli chetlatish izohi to‘g‘ri bo‘lsa, “yo‘lni bo‘lishish” ramkasi velosipedchini ko‘proq seziladigan qilishi kutiladi; umumiy ogohlantirish berilgan guruh esa asosiy chapga burilish guruhiga yaqinroq qolishi kerak. Sof ehtimollik izohida esa umumiy ogohlantirish ham, yo‘lni bo‘lishish ramkasi ham velosipedchining kutilayotgan ahamiyatini oshirgani uchun bu ikki guruh bir-biriga ko‘proq o‘xshash natija ko‘rsatishi kutiladi.

Bu yerda muhim nuqta shuki, bular natija emas, bashoratdir. Tadqiqot hech qanday aniqlash foizi, reaksiya vaqti, p qiymati, ishonch oralig‘i yoki ta’sir kattaligini hisobot qilmaydi. Bunday qiymatlarni qo‘shish manbaning ilmiy chegarasidan chiqish bo‘ladi.

Fiziologik iz bashorati

Semiosis gipotezasidan alohida yana bir bashorat kelib chiqadi. Velosipedchi munosabat darajasida butunlay chetlatilgan bo‘lsa ham, quyi darajada signal qolsa, velosipedchini ongli ravishda ko‘rmaganini aytgan haydovchilarda teri o‘tkazuvchanligi, qorachiq kengayishi yoki yuz elektromiografiyasi kabi affekt bilan bog‘liq o‘lchovlarda iz topilishi mumkin.

Bu bashorat ham hali sinovdan o‘tkazilmagan. Shuning uchun tadqiqot “ko‘rilmagan velosipedchi albatta fiziologik reaksiya keltirib chiqaradi” degan xulosaga kelmaydi. U torroq da’voni ilgari suradi: agar Learnable Theoryning qatlamli arxitekturasi to‘g‘ri bo‘lsa, bunday izni o‘rganish nazariyani rad etish yoki qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladigan mustaqil sinov bo‘lishi mumkin.

Tashkiliy ko‘r nuqtalarga kengaytirish

Maqola shu doirani individdan tashkilotga ko‘chirishni ham taklif qiladi. Agar faoliyat ko‘rsatkichi tizimi faqat o‘z vaqtida topshirilgan natija atrofida qurilsa, topshirish va sanalar tizimga tabiiy ravishda kirishi mumkin, ammo jamoa farovonligi bu munosabat ichida “joy” topmasligi mumkin. Bunday holatda rahbarlar xodimlar farovonligini ongli ravishda ahamiyatsiz deb hisoblashlari shart emas; o‘lchov arxitekturasining o‘zi bu ma’lumotni ko‘rinmas qilishi mumkin.

Bu misolda “natija” kategoriyasini “barqaror natija” tarzida qayta qurish ilgari munosabat tuzilmasida o‘rni bo‘lmagan farovonlikka yangi rol ochishi mumkin. Tadqiqotga ko‘ra, tuzilmaviy chetlatish bunday qayta ta’rifga javob berishi kutiladi, tashkilot esa bezovta qiluvchi ma’lumotni ongli yoki motivatsion sabablar bilan olishdan qochayotgan bo‘lsa, ayni aralashuv yetarli bo‘lishi kutilmaydi.

Biroq bu tashkiliy bo‘lim ham eksperimental tasdiq emas. Muallif uni individual diqqat modeli uchun mustaqil dalil emas, nazariy doiraning mumkin bo‘lgan kengaytmasi sifatida aniq joylashtiradi.

Model tushuntirmaydigan holatlar

Müller-Lyer illyuziyasi muhim chegara misolidir. Ikki chiziq teng ekanini o‘lchab bilish chiziqlar teng ko‘rinishini ta’minlamaydi. Bu yerda mazmun umuman egallanmagan emas; aksincha, odam to‘g‘ri ma’lumotni olgan, tekshirgan va ongli ravishda qabul qilgan. Muammo bu ma’lumot idrokiy ko‘rinishni tuzata olmasligidadir. Shu sababli tadqiqot bu holatni tushuntirish uchun ham tuzilmaviy chetlatishni, ham ma’lumot olishdan motivatsion qochishni yetarli emas deb hisoblaydi.

Xuddi shunday ehtiyotkorlik zich vazifa paytida kutilmagan obyektni o‘tkazib yuborish kabi klassik diqqat ko‘rligi holatlariga ham tegishli. Bunday holatlar ayni munosabatli yoki semiotik mexanizmga ega bo‘lishi mumkin, ammo tadqiqot buni ko‘rsatmagan. Shuning uchun nazariya har qanday diqqat muvaffaqiyatsizligining umumiy izohi sifatida taqdim etilmasligi kerak.

Tadqiqotning ilmiy jihatdan eng kuchli va eng zaif nuqtalari

Tadqiqotning kuchli tomoni falsafiy farqni faqat konseptual darajada qoldirmasligi va raqib izohlar turli eksperimental naqshlarni hosil qiladigan metodni taklif etishidir. Ayniqsa umumiy xavf ogohlantirishi bilan munosabatli qayta ramkalashni ajratishi oddiy “ko‘proq e’tibor berdi, shuning uchun ko‘proq ko‘rdi” izohini nazorat qilishni maqsad qiladi.

Biroq doiraning empirik kuchi hali ko‘rsatilmagan. Haydash simulyatori taklifi amalga oshirilmagan, semiosis gipotezasi bashorat qilgan fiziologik profil o‘lchanmagan va tashkiliy kengaytma mustaqil ravishda sinovdan o‘tkazilmagan. Shu sababli tadqiqot hozircha yakunlangan eksperimental diqqat modeli emas; muayyan diqqat muvaffaqiyatsizliklarini batafsilroq tasniflash va kelajakda sinashga xizmat qiladigan nazariy tadqiqot dasturi sifatida o‘qilishi kerak.

Manba va Metod Qaydi

Manba tadqiqot: Luca Magni, The Shape of the Shadow: Learnable Theory and the Puzzle of What We Fail to See.

Muallif va muassasa: Luca Magni; Luiss Business School, Villa Blanc, Rome. Manba PDFda ORCID 0000-0002-9976-6844 va muallifning aloqa manzili berilgan. Tadqiqot bitta muallifga tegishli; PDFda alohida “corresponding author” belgisi ishlatilmagan.

Manba turi: Nazariy/konseptual tadqiqot va metodologik tajriba taklifi. Yangi namuna, original eksperimental ma’lumotlar to‘plami yoki statistik natijalarni hisobot qilmaydi.

Platforma va bibliografik qayd: Tadqiqot SSRN ro‘yxat raqami 7344239 bilan bog‘langan. DOI ikkilamchi bibliografik qaydda 10.2139/ssrn.7344239 sifatida ko‘rsatilgan. Yuklangan PDFning o‘zida DOI va nashr sanasi bosilmagan. Shu sababli bibliografik maydonlar PDF va tashqi qaydni alohida ko‘rib chiqish orqali ishlangan.

Taqriz holati: Manba hozirgi holatida preprint/ishchi matn sifatida baholangan; yuklangan faylda uning taqrizli jurnalda chop etilgan version of record ekanini ko‘rsatadigan ma’lumot yo‘q.

Litsenziya: Ikkilamchi qayd CC BY 4.0 ma’lumotini ko‘rsatadi; biroq SSRNning bevosita ro‘yxat sahifasi ushbu ish davomida kirish to‘sig‘ini bergani uchun har qanday manba vizualini to‘g‘ridan-to‘g‘ri qayta ishlatishdan oldin litsenziya rasmiy SSRN qaydidan qayta tekshirilishi kerak. Ushbu Verianla matni manba jadvalining vizual tuzilishini nusxalamaydi; faktik munosabatlarni mustaqil jadval tuzilmasida qayta quradi.

Moliyalashtirish, ma’lumotlar mavjudligi, manfaatlar to‘qnashuvi va muallif hissalari: Yuklangan PDFda bu yo‘nalishlar bo‘yicha alohida bayonot aniqlanmagani uchun hech qanday ma’lumot qo‘shilmagan.

Metodologik chegara: Tadqiqotning uch tomonlama tasnifi, tuzilmaviy va motivatsion chetlatish farqi va ulardan chiqarilgan tajriba dizaynlari nazariy takliflardir. Uch tarmoqli haydash sinovi va fiziologik iz sinovi hali amalga oshirilmagan. Tashkiliy qo‘llash mustaqil dalil emas, balki doiradan kelib chiqqan kengaytmadir.

Verianla tayyorlash usuli: Manbaning abstract yoki conclusion bo‘limlari satrma-satr tarjima qilinmagan. Tadqiqot muammosi, tushunchalari, farqlari, asoslari, taklif qilingan sinovlari va chegaralari butun manbadan chiqarilgan; o‘zbekcha bayon Verianlaning mustaqil o‘rgatuvchi tuzilmasida qayta qurilgan. Manbada bo‘lmagan tajriba natijasi, raqam, statistika yoki mexanizm qo‘shilmagan.