Ushbu tadqiqot bolalik davrida Kawasaki kasalligini boshdan kechirgan shaxslarda yuvenil idiopatik artrit, tizimli qizil yugurik va Henoch–Schönlein purpurasi tashxislari uzoq muddatda ko‘proq uchraydimi-yo‘qmi, shuni o‘rgangan. Isroildagi Clalit Health Services qaydlaridan Kawasaki kasalligi tashxisi qo‘yilgan 2.126 nafar bola xuddi shu yosh va jinsdagi 10.630 nafar nazorat ishtirokchisi bilan 1:5 nisbatda moslashtirilgan; revmatik kasalliklarning uchrash tezligi 2, 5, 10, 15 va 20 yillik davrlarda taqqoslangan. Natijalar eng izchil bog‘liqlik yuvenil idiopatik artrit uchun aniqlanganini; tizimli qizil yugurik xavfining oshishi dastlabki 10 yil bilan, Henoch–Schönlein purpurasi xavfining oshishi esa ayniqsa dastlabki ikki yil bilan cheklanganini ko‘rsatadi. Shunga qaramay, umumiy hodisalar soni kam va tadqiqot sababiylikni isbotlamaydi.

Dastlabki ikki yil ichida yuvenil idiopatik artritning uchrash tezligi Kawasaki guruhida 100.000 kishi-yiliga 117,83, nazorat guruhida esa 9,41 deb hisoblangan. Ona va otadagi autoimmun kasallik tarixi bo‘yicha tuzatilgan xavf nisbati 11,27 ni tashkil etgan. Bu ko‘rsatkich 5 yilda 9,81 ga, 10 yilda 5,62 ga va 15–20 yilda 4,15 ga pasaygan; biroq statistik ahamiyatlilik 20 yillik davrgacha saqlanib qolgan.

Tizimli qizil yugurik uchun dastlabki ikki va besh yildagi tuzatilgan xavf nisbati 13,58, 10 yildagi nisbat esa 6,75 deb bildirilgan. O‘n besh va yigirma yillik baholashlarda xavf bahosi Kawasaki guruhida yuqoriroq bo‘lib qolgan bo‘lsa-da, statistik ahamiyatlilik yo‘qolgan. Henoch–Schönlein purpurasi uchun dastlabki ikki yilda 5,06 baravar xavf nisbati kuzatilgan; beshinchi yildan keyingi taqqoslashlar ahamiyatli deb topilmagan.

Nisbiy xavf baholarining kattaligi mutlaq hodisalar soni ham yuqori ekanini anglatmaydi. Yigirma yillik kuzatuv davomida Kawasaki guruhida atigi 7 ta yuvenil idiopatik artrit, 3 ta tizimli qizil yugurik va 10 ta Henoch–Schönlein purpurasi hodisasi qayd etilgan. Nazorat guruhidagi mos sonlar 8, 5 va 31 ni tashkil etgan. Ayniqsa dastlabki yillardagi yuqori xavf nisbatlari bir nechta hodisaga asoslangani sababli ishonch oraliqlari juda keng.

Turkiya nuqtayi nazaridan baholash: Tadqiqot Turkiyada Kawasaki kasalligini boshdan kechirgan bolalarning uzoq muddatli revmatologik natijalarini milliy yoki ko‘p markazli sog‘liqni saqlash qaydlari asosida o‘rganish uchun qo‘llash mumkin bo‘lgan tadqiqot modelini taklif qiladi. Turkiyada shunga o‘xshash tahlil o‘tkazilganda Kawasaki tashxisining aniqligi, IVIG va kortikosteroid davolashlari, koronar arteriya zararlanishi, oiladagi autoimmun kasallik tarixi, ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatlar va revmatologik tashxislarning mutaxassis tomonidan tasdiqlanishi birgalikda hisobga olinishi kerak. Isroil sog‘liqni saqlash tizimi ma’lumotlaridan olingan xavf nisbatlarini Turkiyadagi bolalarga bevosita ko‘chirish mumkin emas. Ushbu natijalar Turkiyada muntazam revmatologik skriningni boshlash, davolash protokolini o‘zgartirish yoki Kawasaki kasalligi autoimmun kasalliklarga bevosita sabab bo‘ladi, deb qabul qilish uchun yetarli emas.

Tadqiqotning klinik jihatdan eng muvozanatli xabari shuki, Kawasaki kasalligi tarixi bo‘lgan bolalarda, ayniqsa dastlabki o‘n yil ichida bo‘g‘im shishi, davomli bo‘g‘im og‘rig‘i, tushuntirib bo‘lmaydigan toshma, qaytalanuvchi isitma, siydikdagi o‘zgarishlar yoki tizimli yallig‘lanish belgilari paydo bo‘lsa, revmatik kasallik ehtimoli baholanishi kerak. Tadqiqot alomatsiz barcha bolalarga muntazam laborator yoki revmatologik skrining o‘tkazishni tavsiya etmaydi.

Tadqiqotning asosiy savoli nima?

Kawasaki kasalligi asosan kichik bolalarda uchraydigan o‘tkir tizimli qon tomir yallig‘lanishidir. Uzoq muddatli kuzatuvning an’anaviy markazi koronar arteriya anevrizmalari va boshqa yurak natijalaridir. Ushbu tadqiqot esa boshqa savolga e’tibor qaratadi: Kawasaki kasalligini boshdan kechirgan bolalarda immun tizimi keyingi yillarda revmatik yoki autoimmun kasalliklarga moyillik hosil qilishi mumkinmi?

Tadqiqotchilar bu savolni bolalik davridagi uchta kasallik orqali o‘rgangan:

• Yuvenil idiopatik artrit: Bolalikda boshlanadigan va davomli bo‘g‘im yallig‘lanishi bilan kechadigan kasalliklar guruhi.
• Tizimli qizil yugurik: Bir nechta organ tizimlariga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan tizimli autoimmun kasallik.
• Henoch–Schönlein purpurasi: Tadqiqotda qo‘llangan nomlanishga ko‘ra, kichik qon tomirlariga ta’sir qiluvchi bolalik davri vaskuliti.

Tadqiqotning maqsadi faqat umumiy hodisalar sonini taqqoslash emas. Kasalliklar Kawasaki tashxisidan keyin qaysi vaqt oralig‘ida paydo bo‘lishini va xavf bilan bog‘liqlik yigirma yilgacha davom etadimi-yo‘qmi, shuni aniqlash ham ko‘zlangan.

Kohort qanday shakllantirilgan?

Tadqiqot taxminan 4,7 million a’zoga xizmat ko‘rsatishi aytilgan Clalit Health Services elektron sog‘liqni saqlash qaydlaridan foydalangan. Kawasaki kasalligi tashxisi qo‘yilgan va tashxis sanasida 18 yoshdan kichik bo‘lgan 2.126 nafar bola tadqiqot kohortiga kiritilgan.

Har bir Kawasaki bemori uchun ayni bolalar populyatsiyasidan beshta nazorat ishtirokchisi tanlangan. Moslashtirish mezonlari:

• bir xil jins,
• tug‘ilgan sana bo‘yicha ko‘pi bilan 30 kun farq,
• bir xil sog‘liqni saqlash qayd tizimida kuzatilish

sifatida belgilangan. Nazorat ishtirokchilarining boshlanish sanasi ular moslashtirilgan Kawasaki bemorining tashxis sanasi deb olingan. Shu tariqa har bir moslashtirilgan guruhda kuzatuv boshlanishini taqqoslanadigan qilish ko‘zlangan.

Umumiy tadqiqot populyatsiyasi 12.756 nafar boladan iborat bo‘lgan:

Boshlang‘ich xususiyatlar muvozanatlimi?

24-sahifadagi boshlang‘ich jadvalda faqat yosh va jins keltirilgan. Har ikki guruhning median yoshi 2,13 yil. Kawasaki guruhida kvartillar oralig‘i 1,19–3,89, nazorat guruhida esa 1,19–3,90 yil. Har ikki guruhning %62 qismini o‘g‘il bolalar tashkil etgan va bu ikki o‘zgaruvchi bo‘yicha ahamiyatli farq topilmagan.

Yosh va jins muvozanati moslashtirish dizaynidan kutiladigan natijadir. Biroq boshlang‘ich jadvalda etnik kelib chiqish, yashash hududi, ijtimoiy-iqtisodiy holat, tibbiy xizmatdan foydalanish, hamroh kasalliklar, Kawasaki kasalligining og‘irligi, koronar arteriya topilmalari yoki qo‘llangan davolashlar mavjud emas.

Kuzatuv davri qanday belgilangan?

Matnda Kawasaki tashxislari va kohort ma’lumotlari 1-yanvar 2002 bilan 31-dekabr 2022 oralig‘idan olingani aytiladi. Usul bo‘limida esa ishtirokchilar 31-dekabr 2024 gacha kuzatilgani yozilgan. Bu ikki sana holatlarni tanlash davri bilan yakuniy kuzatuv yopilishini anglatishi mumkin; biroq qisqacha mazmunda ma’lumot davri faqat 2002–2022 sifatida berilgani uchun bu farq versiyada yanada aniq ajratilishi kerak.

Natijalar Kawasaki tashxisidan yoki nazorat boshlanish sanasidan keyingi quyidagi vaqt oynalarida baholangan:

• 2 yil,
• 5 yil,
• 10 yil,
• 15 yil,
• 20 yil.

Har bir bola yigirma yil davomida kuzatilmagan. Kaplan–Meier grafiklari ostidagi xavf jadvallarida kuzatuv davomiyligi ortgani sari baholash mumkin bo‘lgan shaxslar soni kamayadi. Shu sababli “20 yillik tadqiqot” barcha 12.756 bolaning yigirma yillik to‘liq qaydi mavjud degani emas.

Revmatik kasalliklar qanday aniqlangan?

Yuvenil idiopatik artrit, tizimli qizil yugurik va Henoch–Schönlein purpurasi tashxislari elektron qaydlardagi Xalqaro kasalliklar tasnifi kodlari orqali aniqlangan. Zarur bo‘lganda tibbiy qaydlar ko‘rib chiqilgani bildirilgan.

Biroq tadqiqotda:

• qo‘llangan ICD kodlarining to‘liq ro‘yxati,
• tashxis necha marta qayd etilishi kerakligi,
• mutaxassis shifokor tasdig‘i talab etilgan-etilmagani,
• dori retsepti yoki laborator topilmalar bilan tasdiqlash o‘tkazilgan-o‘tkazilmagani,
• qaysi holatlarda batafsil fayl ko‘rigiga o‘tilgani

izohlanmagan. Bu kamchilik natija ta’riflarini mustaqil tadqiqotchilar tomonidan aynan bir xil tarzda qayta qurishni qiyinlashtiradi.

Oldindan mavjud bo‘lgan revmatik kasalliklar qanday hisobga olingan?

Usul bo‘limining bir qismida boshlanish sanasidan oldin revmatik kasalligi bo‘lgan bolalar tadqiqotdan chiqarilgani yozilgan. Boshqa bir jumlada esa boshlanishdan oldin hujjatlashtirilgan natijalar tahlildan chiqarilgani, biroq bolalarning tadqiqotdagi ishtiroki saqlab qolingani aytiladi.

Bu ikki ifoda turli usullarni anglatadi:

• Birinchi yondashuvda oldindan kasalligi bo‘lgan bola kohortdan butunlay chiqariladi.
• Ikkinchi yondashuvda bola kohortda qoladi, faqat avval mavjud bo‘lgan kasallik yangi hodisa sifatida hisoblanmaydi.

Aslida qaysi yondashuv qo‘llangani yakuniy versiyada aniqlashtirilishi kerak.

Insidans tezligi nimani anglatadi?

Tadqiqot hodisalar sonini faqat guruh kattaligiga bo‘lmagan; har bir guruhning jami kuzatuv vaqtini kishi-yil sifatida ishlatgan. Hisoblash umumiy holda quyidagicha:

\[ \text{İnsidans hızı} = \frac{\text{Yeni olay sayısı}} {\text{Toplam kişi-yıl}} \times 100.000 \]

Masalan, dastlabki ikki yilda Kawasaki guruhidagi beshta yuvenil idiopatik artrit hodisasi 4.243 kishi-yil ichida kuzatilgan:

\[ \frac{5}{4.243}\times100.000 = 117{,}83 \]

Bu qiymat o‘sha bolalarning %117 qismi kasallanganini anglatmaydi. U yuz ming kishi-yillik kuzatuv vaqtiga nisbatan taxminiy hodisa tezligini bildiradi.

Xavf nisbati qanday talqin qilinishi kerak?

Tuzatilgan xavf nisbati kuzatuv davomida hali kasallik rivojlanmagan bolalar orasida istalgan vaqtda yangi tashxis olish tezligining ikki guruhdagi nisbatidir. Tadqiqotdagi modellar ona va otadagi autoimmun kasallik tarixi bo‘yicha tuzatilgan.

Masalan, ikki yillik yuvenil idiopatik artrit uchun 11,27 ko‘rsatkich mutlaq ma’noda bolalarning 11 baravari kasallanganini emas, balki modeldagi hodisa tezligi Kawasaki guruhida nazorat guruhiga nisbatan taxminan 11,27 baravar bo‘lganini anglatadi.

Hodisalar soni kam bo‘lsa, xavf nisbati yuqori ko‘rinsa ham bahoning aniqligi pasayadi. Bu holat ishonch oralig‘ining kengayishi bilan ko‘rinadi. Ikki yillik tizimli qizil yugurik natijasi 13,58 xavf nisbatiga ega bo‘lsa-da, %95 ishonch oralig‘i 1,41 dan 130,58 gacha.

Yuvenil idiopatik artrit natijalari qanday?

Yuvenil idiopatik artrit tadqiqotdagi eng izchil natijadir. Xavf bahosi kuzatuv muddati uzaygani sari 11,27 dan 4,15 gacha pasayadi, biroq har bir vaqt nuqtasida ishonch oralig‘i birdan yuqorida qoladi.

21-sahifadagi Kaplan–Meier grafigida Kawasaki egri chizig‘i dastlabki bir-ikki yil ichida nazorat egri chizig‘idan ajraladi va farq yigirma yillik kuzatuv davomida saqlanadi. Biroq Kawasaki guruhidagi egri chiziq pog‘onalari atigi yettita hodisani ifodalaydi. Keyingi yillardagi gorizontal qism yangi hodisa kuzatilmaganini, ammo ayni paytda xavf ostida qolgan bolalar soni boshlang‘ichga nisbatan ancha kamayganini ko‘rsatadi.

Erta JIA hodisalari haqiqatan Kawasaki kasalligining natijasimi?

Tadqiqot mualliflari dastlabki ikki yildagi yuqori nisbatni faqat sababiy bog‘liqlik sifatida talqin qilmaydi. Kawasaki kasalligidagi isitma, yallig‘lanish va tayanch-harakat belgilari ayrim tizimli revmatik kasalliklarning erta belgilariga o‘xshashi mumkin.

Shu sababli erta davrda qayd etilgan hodisalarning bir qismi:

• Kawasaki kasalligidan keyin rivojlangan yangi kasallik,
• dastlab Kawasaki sifatida tasniflangan, rivojlanayotgan tizimli JIA,
• boshlanishida farqlash qiyin bo‘lgan yoki to‘liq bo‘lmagan belgilar bilan kechgan revmatik kasallik

bo‘lishi mumkin. Ma’lumotlar bazasi tizimli boshlanuvchi JIA ni boshqa JIA kichik turlaridan ajratmagan. Bu holat dastlabki ikki yillik xavf nisbatini faqat sababiylik nuqtayi nazaridan talqin qilishga to‘sqinlik qiladi.

Tizimli qizil yugurik natijalari qanday?

Kawasaki guruhidagi uchta lupus hodisasining barchasi dastlabki ikki yil ichida qayd etilgan. Shu sababli ikki va besh yillik xavf nisbatlari bir xil. Nazorat guruhidagi hodisalar esa keyingi kuzatuv davrlarida ko‘proq to‘plangan.

22-sahifadagi grafik Kawasaki egri chizig‘ining juda erta ko‘tarilib, keyin yigirma yil davomida gorizontal qolganini ko‘rsatadi. Nazorat egri chizig‘i keyingi yillarda bosqichma-bosqich ko‘tarilgan. Yigirma yilda ikki guruhning mutlaq kumulyativ ko‘rsatkichlari bir-biriga yaqinlashgan, xavf nisbati 2,73 gacha pasaygan va ishonch oralig‘i birni o‘z ichiga olgan.

Dastlabki yillardagi bog‘liqlik atigi uchta Kawasaki hodisasi va bitta nazorat hodisasiga asoslanadi. Shu sababli 13,58 baravarlik baho 1,41–130,58 kabi nihoyatda keng ishonch oralig‘iga ega.

Erta lupus tashxislari qanday izohlanishi mumkin?

Mualliflar bir nechta ehtimolni muhokama qiladi:

• Kawasaki kasalligiga xos kuchli immun faollashuv moyilligi bo‘lgan bolalarda lupusi namoyon qilgan bo‘lishi mumkin.
• Dastlabki kasallik manzarasi to‘liq bo‘lmagan yoki atipik lupus bo‘lsa ham, boshida Kawasaki sifatida tasniflangan bo‘lishi mumkin.
• Juda erta yoshda yuzaga kelgan ayrim holatlar monogen lupus xususiyatlariga ega bo‘lishi mumkin.

Tadqiqot genetik test, immunologik biomarker yoki batafsil klinik fayl tahlili orqali bu ehtimollarni bir-biridan ajratmagan. Bu izohlar muhokama bo‘limidagi gipotezalardir; tadqiqotning bevosita sinovdan o‘tgan natijalari emas.

Henoch–Schönlein purpurasi natijalari qanday?

Henoch–Schönlein purpurasi uchun ahamiyatli bog‘liqlik faqat dastlabki ikki yillik davrda kuzatilgan. Besh yil oxiriga kelib nazorat guruhidagi hodisalar soni sezilarli oshgan va ishonch oralig‘i birni o‘z ichiga ola boshlagan.

23-sahifadagi Kaplan–Meier grafigi Kawasaki guruhida erta hodisalar to‘planishini ko‘rsatadi. Nazorat egri chizig‘i keyingi besh-o‘n besh yil ichida Kawasaki egri chizig‘iga yaqinlashgan. Yigirma yillik tuzatilgan xavf nisbati 1,64 bo‘lsa-da, %95 ishonch oralig‘i 0,80–3,34 va P qiymati 0,178 ni tashkil etadi.

Shu sababli tadqiqot Kawasaki kasalligidan keyin yigirma yil davom etadigan ahamiyatli Henoch–Schönlein purpurasi xavfi oshishini ko‘rsatmaydi. Qo‘llab-quvvatlangan natija — dastlabki ikki yillik erta davrda kuzatilgan yuqoriroq hodisa tezligidir.

Uch kasallikning vaqt bo‘yicha naqshi qanday farqlangan?

Bu turli naqshlar barcha revmatik kasalliklar Kawasaki kasalligidan keyin bir xil mexanizm bilan va bir xil muddat davomida oshadi, degan talqinni qo‘llab-quvvatlamaydi.

Mutlaq xavf va nisbiy xavfni nega birgalikda o‘qish kerak?

Ikki yillik xavf nisbatlari 5 bilan 14 oralig‘ida. Biroq bu baholar nihoyatda past mutlaq hodisalar sonidan olingan:

Ayniqsa lupus uchun atigi bitta qo‘shimcha hodisa ham nisbat va ishonch oralig‘ini sezilarli darajada o‘zgartirishi mumkin. Shu sababli yuqori nisbiy ko‘rsatkichlar kasalliklar Kawasaki kasalligini boshdan kechirgan bolalarning katta qismida rivojlanadi, degani emas.

Tadqiqot ilgari surgan biologik izohlar nimalardan iborat?

Muhokama bo‘limida Kawasaki kasalligi bilan revmatik kasalliklar o‘rtasida bog‘lanish hosil qilishi mumkin bo‘lgan bir nechta ehtimoliy yo‘l ko‘rib chiqilgan:

• Th1, Th2 va Th17 immun javoblaridagi nomutanosiblik,
• IL-1β, IL-6, IL-17, TNF-α va interferon-γ kabi yallig‘lanish signallari,
• komplement tizimining faollashuvi,
• ITPKC, FCGR2A, CASP3 va BLK kabi immun tartibga soluvchi gen hududlari,
• mikrobial antigenlar bilan organizmning o‘z to‘qimalari o‘rtasidagi molekulyar o‘xshashlik,
• epitop tarqalishi,
• kuchli yallig‘lanish vaqtida yashirin autoreaktiv limfotsitlarning faollashuvi.

Bu mexanizmlarning hech biri tadqiqot kohortida o‘lchanmagan. Bolalardan sitokin, genetik variant, autoantitana, immun hujayra yoki biomarker ma’lumotlari to‘planmagan. Mexanizmga oid bayon kuzatilgan epidemiologik bog‘liqlikni tushuntirish uchun muhokama qilingan biologik ehtimollardan iborat.

O‘tkir Kawasaki davolashining uzoq muddatli xavfga ta’siri o‘rganilganmi?

Yo‘q. IVIG qo‘llanishining vaqti va dozasi, aspirin ishlatilishi, qo‘shimcha kortikosteroid davolash va davolashga rezistentlik haqidagi ma’lumotlar yetishmagani sababli ularni uzoq muddatli revmatik xavf bilan bog‘lash mumkin bo‘lmagan.

Koronar arteriya anevrizmasi yoki boshqa koronar zararlanish ma’lumotlari ham yetarli darajada mavjud emas. Shu sababli tadqiqot:

• og‘irroq Kawasaki kasalligi yuqoriroq revmatik xavf tug‘dirishini,
• erta IVIG bu xavfni kamaytirishini,
• kortikosteroid qo‘llanishi himoya qiluvchi yoki zararli ekanini,
• koronar asorati bo‘lgan bolalarni boshqacha kuzatish kerakligini

ko‘rsatmaydi.

Muntazam revmatologik skrining zarurmi?

Tadqiqotning o‘z klinik talqiniga ko‘ra, hodisalar soni muntazam va protokollashtirilgan revmatologik skriningni qo‘llab-quvvatlash uchun yetarli emas. Natijalar ko‘proq simptomlarga nisbatan ogohlikni qo‘llab-quvvatlaydi.

Boshqacha aytganda, tadqiqot:

• alomatsiz barcha bolalarga muntazam autoantitana testi,
• muntazam revmatologiya poliklinikasi nazorati,
• davriy tasvirlash,
• profilaktik immunosupressiv davolash

tavsiya etmaydi. Bunday kuzatuv dasturi foydali bo‘ladimi-yo‘qmi faqat istiqbolli tadqiqotlar bilan aniqlanishi mumkin.

Tadqiqotning kuchli tomonlari nimalar?

• Jami 12.756 bolani qamrab olgan katta sog‘liqni saqlash tizimi kohorti ishlatilgan.
• Har bir Kawasaki bemori ayni yosh va jinsdagi beshta nazorat ishtirokchisi bilan moslashtirilgan.
• Nazoratlar ayni tibbiy xizmat va elektron qayd tizimi ichidan tanlangan.
• Boshlanish sanasi har bir moslashtirilgan to‘plamda bir xil tarzda belgilangan.
• Ikki yildan yigirma yilgacha oldindan belgilangan vaqt nuqtalari o‘rganilgan.
• Hodisa sonlari, kishi-yillar, insidans tezliklari, xavf nisbatlari, ishonch oraliqlari va P qiymatlari birgalikda berilgan.
• Ona va otadagi autoimmun kasallik tarixi modelga kiritilgan.
• Har uchala kasallik uchun Kaplan–Meier egri chiziqlari va xavf ostida qolgan shaxslar jadvallari taqdim etilgan.
• Mualliflar kuzatuv dizayni sababiylikni isbotlamasligini ochiq tan olgan.

Asosiy cheklovlar nimalar?

Hodisalar sonining kamligi: Yigirma yil oxirida Kawasaki guruhida atigi 7 ta JIA, 3 ta SLE va 10 ta HSP hodisasi mavjud. Shu sababli baholar kichik son o‘zgarishlariga sezgir.

Keng ishonch oraliqlari: Lupus uchun ikki yillik ishonch oralig‘i 1,41–130,58. Bu kenglik haqiqiy xavf kattaligini aniq belgilab bo‘lmasligini ko‘rsatadi.

Kuzatuv tadqiqoti dizayni: Guruhlar o‘rtasida o‘lchanmagan xususiyatlar bo‘lishi mumkin va sababiylik o‘rnatib bo‘lmaydi.

Cheklangan tuzatish: Cox modeli faqat ona va otadagi autoimmun kasallik tarixi bo‘yicha tuzatilgan. Ijtimoiy-iqtisodiy holat, etnik kelib chiqish, atrof-muhit ta’sirlari, tibbiy xizmatdan foydalanish va boshqa hamroh kasalliklar kiritilmagan.

Tashxis tasnifi: Natijalar ICD kodlariga asoslangan. Kodlar ro‘yxati va tasdiqlash mezonlari taqdim etilmagan.

Erta tashxislarning ustma-ust kelishi: Kawasaki kasalligi bilan rivojlanayotgan tizimli JIA, lupus yoki vaskulit belgilari erta davrda bir-biriga o‘xshashi mumkin.

JIA kichik turlarining ajratilmagani: Tizimli boshlanuvchi JIA boshqa kichik turlardan alohida tahlil qilinmagan.

Monogen lupus baholashining yo‘qligi: Juda erta lupus hodisalarining genetik xususiyatlari o‘rganilmagan.

Davolash va kasallik og‘irligi ma’lumotlarining yetishmasligi: IVIG, kortikosteroid, aspirin, davolashga rezistentlik va koronar zararlanish tahlil qilinmagan.

Ko‘p sonli taqqoslashlar: Uch kasallik, besh vaqt nuqtasi va ko‘plab gipotezalar sinovdan o‘tkazilgan; biroq ko‘p taqqoslash uchun tuzatish qo‘llanmagan. Bu tasodifiy ahamiyatli natija ehtimolini oshirishi mumkin.

Model farazlari: Cox modelining proporsional xavflar farazi sinovdan o‘tkazilgani haqida xabar berilmagan.

Moslashtirish tahlili: Moslashtirilgan to‘plamlar modelda stratifikatsiya yoki mustahkam standart xato usuli orqali hisobga olingan-olinmagani tushuntirilmagan.

Kuzatuvdan chiqish: Grafiklarda xavf ostida qolgan shaxslar soni yillar davomida sezilarli kamayadi. Qayd tizimidan chiqish, ko‘chib ketish yoki boshqa senzuralash sabablarining taqsimoti berilmagan.

Raqobat qiluvchi xavflar: O‘lim yoki kuzatuvni tugatuvchi boshqa hodisalar uchun alohida raqobat qiluvchi xavf tahlili xabar qilinmagan.

Sana ta’rifidagi noaniqlik: Kohort davri 2002–2022, yakuniy kuzatuv oxiri 2024 deb ko‘rsatilgan; bu farq qisqacha mazmun va usul o‘rtasida yanada aniq berilishi kerak.

Oldindan mavjud kasalliklarni hisobga olish: Chiqarib tashlash mezonlari bilan matndagi “ishtirokni saqlagan holda natijani chiqarish” ifodasi bir-biriga to‘liq mos kelmaydi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• Kawasaki tarixi bo‘lgan bolalarda JIA tashxisi nazorat guruhiga nisbatan yuqoriroq tezlikda qayd etilgan.
• JIA bilan bog‘liqlik ikki yilda boshlangan va yigirma yillik baholashda statistik jihatdan ahamiyatli bo‘lib qolgan.
• SLE tashxislari Kawasaki guruhida erta davrda to‘plangan va bog‘liqlik o‘n yilgacha ahamiyatli deb topilgan.
• HSP uchun ahamiyatli oshish dastlabki ikki yillik davr bilan cheklangan.
• Uch kasallikning vaqt bo‘yicha xavf naqshlari bir-biridan farq qiladi.
• Natijalar Kawasaki kasalligidan keyin revmatik alomatlarga klinik e’tiborni saqlashni qo‘llab-quvvatlaydi.
• Kattaroq va istiqbolli kohortlarda tasdiqlash zarur.

Tadqiqot isbotlamaydigan xulosalar

• Kawasaki kasalligi JIA, SLE yoki HSP ga bevosita sabab bo‘lishi isbotlanmagan.
• Kawasaki kasalligini boshdan kechirgan bolalarning katta qismida revmatik kasallik rivojlanishi ko‘rsatilmagan.
• Muntazam revmatologik skrining foydali ekani ko‘rsatilmagan.
• Alomatsiz bolalarda muntazam autoantitana yoki yallig‘lanish testi tavsiya etilmaydi.
• IVIG, aspirin yoki kortikosteroid davolash uzoq muddatli revmatik xavfni o‘zgartirishi ko‘rsatilmagan.
• Koronar arteriya zararlanishi bilan revmatik kasallik o‘rtasida bog‘liqlik ko‘rsatilmagan.
• Taklif qilingan immun va genetik mexanizmlar ushbu kohortda o‘lchanmagan.
• Isroildagi xavf kattaliklarini Turkiya yoki boshqa mamlakatlarga ayni nisbatlarda ko‘chirish mumkinligi ko‘rsatilmagan.
• Yigirma yillik SLE va HSP xavfi statistik jihatdan ahamiyatli deb topilmagan.
• Mavjud natijalar Kawasaki kasalligidan keyingi standart parvarish protokollarini o‘zgartirish uchun yetarli emas.

Tadqiqot usuli va natijalari

Tadqiqot dizaynining texnik xulosasi

Yigirma yillik yakuniy hodisalar soni

Tuzatilgan xavf nisbatlarining vaqt bo‘yicha xulosasi

* Tadqiqotning α = 0,05 chegarasiga ko‘ra statistik jihatdan ahamiyatli natija.

20-sahifadagi o‘rmon grafigi nimani ko‘rsatadi?

20-sahifada hodisa sonlari, kishi-yillar, insidans tezliklari, xavf nisbatlari, ishonch oraliqlari va P qiymatlari bitta jadvalda birlashtirilgan. O‘ng tomondagi o‘rmon grafigida birdan o‘ngda joylashgan baholar Kawasaki guruhidagi yuqoriroq hodisa tezligini ko‘rsatadi.

Yuvenil idiopatik artrit nuqtalari barcha vaqt oralig‘ida birdan o‘ngda va ishonch oraliqlari birni istisno qiladi. Lupus nuqtalari dastlabki o‘n yilda ahamiyatli, keyingi davrlarda esa noaniq. Henoch–Schönlein purpurasida faqat dastlabki ikki yillik ishonch oralig‘i birni istisno qiladi.

21-sahifadagi JIA grafigining talqini

Kawasaki guruhidagi kumulyativ JIA egri chizig‘i dastlabki yillarda tez ko‘tarilib, oltinchi yil atrofida so‘nggi pog‘onasiga yetadi va keyin gorizontal davom etadi. Nazorat egri chizig‘i sekinroq ko‘tarilgan va keyingi yillarda yangi hodisalar qo‘shilgan.

Grafikda yigirma yillik tuzatilgan nisbat 4,15 deb ko‘rsatilgan. Egri chiziqlar orasidagi farq ko‘rinib tursa-da, mutlaq vertikal farq bir foizdan ancha past. Bu ko‘rinish nisbiy xavf oshishini past mutlaq hodisa chastotasi bilan birga baholash kerakligini ko‘rsatadi.

22-sahifadagi SLE grafigining talqini

Kawasaki guruhidagi uchta SLE hodisasi birinchi yil atrofida sodir bo‘lgan va egri chiziq keyin o‘zgarmagan. Nazorat guruhida hodisalar keyingi yillarda to‘plangan. Yigirma yillik ishonch oralig‘ining 0,65–11,43 bo‘lishi Kawasaki guruhidagi haqiqiy uzoq muddatli xavf nazoratdan past, o‘xshash yoki yuqori bo‘lishi mumkinligi haqidagi statistik noaniqlikni ko‘rsatadi.

23-sahifadagi HSP grafigining talqini

HSP egri chizig‘i Kawasaki guruhida erta davrda tez ko‘tarilgan, nazorat guruhidagi hodisalarning katta qismi esa uchdan olti yilgacha bo‘lgan davrda to‘plangan. Keyingi yillarda egri chiziqlar orasidagi farq kamaymasa ham, xavf nisbatining ishonch oralig‘i birni o‘z ichiga oladi. Grafikdagi yigirma yillik AHR 1,64 va ahamiyatli emas.

24-sahifadagi boshlang‘ich jadvalning cheklovi

Boshlang‘ich jadval faqat yosh va jinsni o‘z ichiga oladi. Bu ikki xususiyat to‘liq muvozanatlangan ko‘rinadi; biroq boshqa klinik va ijtimoiy o‘zgaruvchilarda muvozanat bor-yo‘qligini baholab bo‘lmaydi. Moslashtirish dizaynining muvaffaqiyati faqat ikki o‘zgaruvchi bo‘yicha ko‘rsatilgan.

Statistik natijalarning ishonchliligi nuqtayi nazaridan muhim jihatlar

Usul jihatidan kuchliroq keyingi tadqiqot qanday bo‘lishi kerak?

1. Kawasaki va revmatik kasallik tashxislari mutaxassis tomonidan fayl ko‘rigi bilan tasdiqlanishi kerak.
2. Qo‘llangan ICD kodlari va tasdiqlash algoritmlari ochiq e’lon qilinishi kerak.
3. Tizimli boshlanuvchi JIA boshqa JIA kichik turlaridan ajratilishi kerak.
4. Juda erta lupus hodisalarida monogen kasallik tekshirilishi kerak.
5. IVIG vaqti, doza, davolashga rezistentlik, kortikosteroid va aspirin qo‘llanishi qayd etilishi kerak.
6. Koronar arteriya anevrizmasi va Kawasaki og‘irligining boshqa ko‘rsatkichlari tahlilga qo‘shilishi kerak.
7. Etnik kelib chiqish, ijtimoiy-iqtisodiy holat va tibbiy xizmatdan foydalanish chastotasi kabi chalg‘ituvchilar baholanishi kerak.
8. Moslashtirilgan kohort tuzilishi stratifikatsiyalangan Cox modeli yoki mos mustahkam standart xatolar bilan hisobga olinishi kerak.
9. Proporsional xavflar farazi sinovdan o‘tkazilishi va zarur bo‘lsa vaqt bilan o‘zgaruvchi ta’sirlar modellashtirilishi kerak.
10. Ko‘p taqqoslash uchun oldindan belgilangan asosiy natija yoki statistik tuzatish qo‘llanishi kerak.
11. Erta tashxis ustma-ust kelishini kamaytirish uchun dastlabki olti oy yoki birinchi yilni chiqarib tashlagan holda sezgirlik tahlili o‘tkazilishi kerak.
12. Natijalar turli mamlakatlardagi mustaqil kohortlarda tasdiqlanishi kerak.
13. Immun, autoantitana, sitokin va genetik biomarkerlar qo‘shilib, ehtimoliy mexanizmlar bevosita sinovdan o‘tkazilishi kerak.

Manba va usul haqida izoh

Tadqiqotning to‘liq asl nomi:Long-Term Risk of Pediatric Rheumatic Diseases Following Kawasaki Disease: 20-Year Cohort Study

Mualliflar va ularning tartibi: Rim Kasem Ali Sliman; Hilla Cohen; Dana Hadar; Mohammad Qasem Ali; Mohamad Hamad Saied.

Birgalikdagi birinchi muallif yoki teng hissa haqidagi ma’lumot: Tadqiqotda mavjud emas.

Mas’ul muallif: Rim Kasem Ali Sliman.

Institutsional bog‘lanishlar:

1. Technion – Israel Institute of Technology, Isroil.
2. Department of Pediatrics, Clalit Health Care Organization, Carmel Medical Center, Hayfa, Isroil.
3. Research Authority, Clalit Health Care Organization, Carmel Medical Center, Hayfa, Isroil.
4. Rambam Health Care Campus, Hayfa, Isroil.
5. Department of Pediatric Immunology and Infectious Diseases, Wilhelmina Children’s Hospital / University Medical Center Utrecht, Utrecht, Niderlandiya.

Muallif–muassasa mosligi: Rim Kasem Ali Sliman Technion va Carmel Medical Center; Hilla Cohen hamda Dana Hadar Carmel Medical Center Research Authority; Mohammad Qasem Ali Rambam Health Care Campus; Mohamad Hamad Saied esa Technion, Carmel Medical Center va University Medical Center Utrecht bog‘lanishlari bilan ko‘rsatilgan.

SSRN qayd raqami: 7193137.

DOI: 10.2139/ssrn.7193137.

Nashr sanasi: 1-avgust 2026.

Nashr platformasi: SSRN.

Jurnal: Qabul qilingan yoki nashr etilgan taqrizli jurnal haqida ma’lumot mavjud emas.

Asl nashriyot: Taqrizdan o‘tgan yakuniy nashr bo‘lmagani uchun tasdiqlangan maqola nashriyoti mavjud emas. SSRN erta bosqichdagi tadqiqot va preprint almashish platformasidir.

Taqriz holati: Tadqiqot taqrizdan o‘tmagan preprintdir.

Rasmiy manba havolasi:SSRN rasmiy qayd sahifasi

Manba turi: Elektron sog‘liqni saqlash qaydlariga asoslangan, populyatsiyaviy, retrospektiv va 1:5 nisbatda moslashtirilgan kohort tadqiqoti.

Etika kengashi: Carmel Medical Center Institutional Review Board / Helsinki Committee, tasdiq raqami CMC-0070-24.

Axborotli rozilik: Shaxsiy identifikatorlardan tozalangan retrospektiv sog‘liq ma’lumotlari ishlatilgani sababli individual rozilik talabi etika kengashi tomonidan bekor qilingani bildirilgan.

Moliyaviy qo‘llab-quvvatlash: Mualliflar tadqiqotni tayyorlash davomida moliyalashtirish, grant yoki boshqa ko‘mak olinmaganini bildirgan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar tegishli moliyaviy yoki moliyaviy bo‘lmagan manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildirgan.

Muallif hissalari: Rim Kasem Ali Sliman va Mohamad Hamad Saied tadqiqotni konseptuallashtirgan va loyihalagan, dastlabki matnni tayyorlagan hamda ishni tanqidiy ko‘rib chiqqan. Hilla Cohen va Dana Hadar ma’lumot yig‘ish vositalarini ishlab chiqqan, ma’lumotlarni to‘plagan, dastlabki tahlillarni bajargan va matnni ko‘rib chiqqan. Mohammad Qasem Ali dastlabki qoralamaga hissa qo‘shgan va matnni ilmiy mazmun jihatidan baholagan. Barcha mualliflar yakuniy matnni tasdiqlagan.

Ma’lumotlarga kirish: Yuklangan versiyada ochiq ma’lumot ombori, tahlil kodi yoki ma’lumot almashish tartibi ko‘rsatilmagan. Bemor darajasidagi sog‘liqni saqlash qaydlari faylda ulashilmagan.

Statistik usul: Insidans tezliklari 100.000 kishi-yiliga hisoblangan; vaqt bosqichlari bo‘yicha taqqoslashlar Cox proporsional xavflar regressiyasi bilan bajarilgan va ona-otadagi autoimmun kasallik tarixi bo‘yicha tuzatilgan. Ko‘p taqqoslash uchun tuzatish qo‘llanmagan.

Ushbu o‘zbekcha izoh yuklangan tadqiqotning 24 sahifasi; 20-sahifadagi hodisa, kishi-yil, insidans va xavf nisbati jadvali; 21–23-sahifalardagi JIA, SLE va HSP Kaplan–Meier grafiklari; 24-sahifadagi boshlang‘ich xususiyatlar jadvali; usul, muhokama, cheklovlar va adabiyotlar ko‘rib chiqilib tayyorlangan. Ilmiy mazmun tadqiqotning o‘z ma’lumotlari, tahlillari va mualliflar bildirgan talqinlar bilan cheklangan.

Tashqi manba tekshiruvi faqat asl nom, SSRN qayd raqami, yuklangan sana, mas’ul muallif va preprint holatini bibliografik tasdiqlash maqsadida ishlatilgan. Tadqiqotda bo‘lmagan yangi klinik topilma yoki tashqi ma’lumot asosiy ilmiy bayonga qo‘shilmagan.

Tadqiqotning eng muhim talqin chegarasi — katta umumiy kohortga qaramay, revmatik kasallik hodisalari sonining juda kam kuzatilganidir. Natijalar revmatik alomatlarga nisbatan klinik ogohlikni qo‘llab-quvvatlaydi, biroq sababiylik, muntazam skrining yoki davolashni o‘zgartirish uchun yetarli dalil bermaydi.