O‘rgatuvchi fikr-mulohaza (Instructive Feedback, IF) — bevosita o‘rgatiladigan birlamchi maqsadning ta’lim sinovlariga o‘quvchidan qo‘shimcha javob berish talab qilinmaydigan ikkilamchi ma’lumotni qo‘shishga asoslangan ta’limiy tartibdir. Ushbu tadqiqot autizm spektr buzilishi (ASB) tashxisi qo‘yilgan uch bolada sodda takt repertuarini bevosita o‘rgatish jarayonida IF taqdim etish, bevosita o‘rgatilmagan to‘rtta bog‘liq repertuarning yuzaga kelishiga qanday ta’sir qilishini ishtirokchilararo bir vaqtdagi ko‘p boshlang‘ich darajali dizayn orqali o‘rgangan. Uchala ishtirokchi ham birlamchi maqsadni egallagan; toifaga ko‘ra tinglovchi javobi, toifaga ko‘ra takt, ixtiyoriy vizual namunaga moslashtirish va toifaga ko‘ra intraverbal javob repertuarlarida aralashuvdan keyin yuqori natijalar kuzatilgan. O‘zlashtirish ikki hafta keyingi saqlanish tekshiruvlarida ham saqlangan. Biroq namuna atigi uch boladan iborat bo‘lib, protsedurani amalga oshirish yaxlitligi tizimli ravishda o‘lchanmagan va turli muhit yoki stimullarga umumlashtirish baholanmagan.

Tadqiqotning asosiy hissasi shundan iboratki, bitta ta’lim oqimi davomida bevosita o‘rgatiladigan repertuar bilan birga to‘rtta alohida ikkilamchi repertuar ham paydo bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, tadqiqot IF standart ta’limga qaraganda tezroq yoki kamroq sinov bilan natija berishini bevosita taqqoslamagan. Shu sababli natijalar IF ushbu ishtirokchilarda samarali bo‘lganini qo‘llab-quvvatlasa-da, ta’lim samaradorligi aniq ustun ekanini ko‘rsatmaydi.

O‘rgatuvchi Fikr-Mulohaza Nima?

O‘rgatuvchi fikr-mulohaza — birlamchi o‘rganish maqsadiga berilgan to‘g‘ri javobdan so‘ng, o‘quvchidan o‘sha paytda qo‘shimcha javob kutilmasdan, unga bog‘liq ikkilamchi ma’lumot taqdim etiladigan ta’lim strategiyasidir. Tadqiqotda bola futbol jamoasining rasmini to‘g‘ri nomlaganda og‘zaki maqtov berilgan, so‘ng bog‘liq shtat rasmi ko‘rsatilgan va jamoa o‘sha shtatga tegishli ekanini bildiruvchi IF ma’lumoti taqdim etilgan; keyin esa ushbu qo‘shimcha ma’lumotning bevosita o‘rgatilmagan boshqa repertuarlarga aylangan-aylanmagani alohida tekshiruvlarda o‘lchangan.

Tadqiqot tayangan ta’limiy doira

Tadqiqot amaliy xulq-atvor tahlili (Applied Behavior Analysis, ABA) doirasida o‘tkazilgan. Tadqiqotning asosiy ta’lim muhiti diskret sinovli ta’limdir (Discrete Trial Teaching, DTT). DTTda o‘qituvchi yoki amaliyotchi muayyan stimul yoki ko‘rsatmani taqdim etadi, zarur bo‘lsa yordamchi ishora beradi, o‘quvchining javobini kutadi va javobning to‘g‘riligiga qarab natijani tashkil etadi. Keyin yangi sinovga o‘tiladi.

IF ushbu asosiy sinov tuzilmasiga qo‘shimcha ma’lumot joylashtiradi. O‘quvchi birlamchi maqsadga to‘g‘ri javob berganda mustahkamlashdan keyin ikkilamchi ma’lumot beriladi. Bu ikkilamchi ma’lumot uchun ayni vaqtda yangi javob talab qilinmaydi. Asosiy tadqiqot savoli — o‘quvchi faqat takror-takror duch keladigan ushbu qo‘shimcha ma’lumotdan boshqa javob shakllarida foydalanishni o‘rganadimi yoki yo‘qmi.

Birlamchi maqsad: sodda takt

Xulq-atvor tahlili doirasida takt shaxsning atrofidagi og‘zaki bo‘lmagan stimul nazorati ostida beradigan og‘zaki javobini ifodalovchi verbal operantdir. Ushbu tadqiqotda birlamchi maqsad sodda takt repertuaridir. Masalan, tajriba o‘tkazuvchi Figueirense jamoasining rasmini ko‘rsatib, “Bu nima?” deb so‘raganda bolaning “Figueirense” deyishi to‘g‘ri sodda takt sifatida qayd etilgan.

Har bir sessiya 12 sinovdan iborat bo‘lgan. Bolaga javob berish uchun ko‘pi bilan 5 soniya berilgan. Boshlang‘ich darajada to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri javoblar uchun differensial natija qo‘llanmagan. Ta’lim bosqichida to‘g‘ri javobdan so‘ng og‘zaki maqtov, bog‘liq shtat rasmi va IF ma’lumoti berilgan. Noto‘g‘ri javob yoki 5 soniya ichida javob berilmaganida tajriba o‘tkazuvchi to‘g‘ri javobni modellashtirgan va boladan uni takrorlashni so‘ragan.

Ikkilamchi maqsadlar nega muhim?

Tadqiqotning o‘ziga xos eksperimental savoli faqat “bola o‘rgatilgan jamoa nomini o‘rganadimi?” emas. Tadqiqotchilar ayni IF ma’lumotining turli stimul nazorati va javob shakllari ostida to‘rtta alohida repertuarga aylanish-aylanmasligini tekshirgan.

Bu to‘rtta repertuar bir-birining aynan nusxasi emas. Tinglovchi javobi og‘zaki ko‘rsatma nazorati ostida vizual tanlovni talab qilsa, toifaga ko‘ra takt vizual stimul ostida og‘zaki javobni talab qiladi. Ixtiyoriy vizual namunaga moslashtirish ikki vizual o‘rtasidagi shartli munosabatni talab qiladi. Intraverbal javob esa vizual stimul bo‘lmasdan og‘zaki ko‘rsatmaga bog‘liq og‘zaki javob berishni talab qiladi. Shu sababli to‘rtta maqsadning birgalikda paydo bo‘lishi bir xil toifaviy ma’lumot turli javob sinflarida ishlatilishi mumkinligini ko‘rsatadi.

IFning ehtimoliy xulq-atvor mexanizmlari

Manba maqola avvalgi xulq-atvor tahlili adabiyotiga asoslanib uchta ehtimoliy izohni muhokama qiladi: stimul nazoratining ko‘chishi, kuzatuv orqali o‘rganish va funksional stimul sinflarining shakllanishi. Takroriy juftlashlar davomida ikkilamchi stimullar dastlab faqat bevosita mustahkamlangan maqsadlar bilan bog‘liq bo‘lsa, vaqt o‘tishi bilan yangi javoblarni nazorat qila boshlashi mumkin.

Biroq ushbu tadqiqot bu mexanizmlarni bir-biridan ajratadigan maxsus tajriba o‘tkazmagan. Shuning uchun “natija aniq stimul nazoratining ko‘chishidan kelib chiqdi” yoki “funksional sinf shakllanishi bevosita isbotlandi” deb bo‘lmaydi. Bular natijani tushuntirish uchun manbada muhokama qilingan xulq-atvor-analitik mexanizm nomzodlaridir.

Ishtirokchilar kim edi?

Tadqiqotda P1, P2 va P3 deb kodlangan 6–8 yoshli uch nafar o‘g‘il bola qatnashgan. Manba ishtirokchilarni oq tanli va kam daromadli oilalardan deb ta’riflaydi. Uchala bolaga ham avval klinik mezonlar asosida ASB tashxisi qo‘yilgan va ular tadqiqotdan mustaqil ravishda haftasiga bir marta 1 soat 30 daqiqa ABAga asoslangan aralashuv olgan.

Ishtirokchilar odatiy maktablarga qatnagan va manbada ularda maxsus o‘quv dasturini moslashtirish dasturlari bo‘lmagani qayd etilgan. Tadqiqot boshlang‘ich darajada umuman kommunikativ repertuarga ega bo‘lmagan bolalarda o‘tkazilmagan. Kiritish mezonlari bolalarning tadqiqotdan oldin keng og‘zaki va vizual moslashtirish repertuariga ega bo‘lishini talab qilgan.

Manbada qayd etilgan dastlabki repertuarlar orasida taxminan 200 obyekt, rasm va harakat uchun takt; og‘zaki nomlari aytilganda kamida 250 obyekt yoki rasmni tinglovchi sifatida tanlay olish; 70 dan ortiq bo‘shliq to‘ldirish va turli murakkablikdagi savollarga javob berish turidagi intraverbal misollar; umumlashgan aynan bir xil va ixtiyoriy moslashtirish; shuningdek funksiya, xususiyat va sinf bo‘yicha 70 dan ortiq tinglovchi javobi mavjud.

Tajribada qanday stimullar ishlatilgan?

Tajriba o‘tkazuvchi 7 × 10 cm o‘lchamdagi laminatsiyalangan rasmlardan foydalangan. Vizual stimullar Braziliya futbol jamoalari va ushbu jamoalar bog‘liq bo‘lgan shtatlarni ifodalagan. Bir guruh Santa Catarina shtati bilan Figueirense, Avaí va Chapecoense; boshqa guruh Pará shtati bilan Paysandu, manba matnining bir joyida “Remi”, 1-rasm izohida esa “Remo” deb atalgan jamoa va Castanhal o‘rtasidagi aloqalarni o‘z ichiga olgan.

Bu stimullar madaniy jihatdan mazmunli bo‘lsa-da, tadqiqotchilar ularning bolalarning avvalgi ta’lim tajribasida bo‘lmasligiga harakat qilgan. Shunga qaramay, oldingi tabiiy duch kelish holatlari to‘liq istisno qilinmagan. Bundan tashqari, stimul to‘plamlari ishtirokchilar o‘rtasida qarshi muvozanatlanmagan. Bu holat o‘rganishning muayyan stimul to‘plamiga xos ta’sirlarini to‘liq ajratishni qiyinlashtiradi.

Ko‘p boshlang‘ich darajali dizayn nega qo‘llanildi?

Ishtirokchilararo bir vaqtdagi ko‘p boshlang‘ich darajali dizayn — ayni aralashuv turli ishtirokchilarda turli vaqtlarda boshlanishi orqali natijadagi o‘zgarish aralashuvning joriy etilishi bilan tizimli bog‘liqmi yoki yo‘qmi, shuni tekshiradigan yakka subyektli eksperimental dizayndir.

P1, P2 va P3 boshlang‘ich darajani bir davrda boshlagan. P1 past va barqaror natija ko‘rsatganidan keyin IF ta’limi avval P1da boshlangan, P2 va P3 esa boshlang‘ich darajada qolgan. P1 natijasi o‘zgargach, aralashuv P2ga, keyin P3ga o‘tkazilgan. Shu tariqa natijaning oshishini faqat vaqt o‘tishi, takroriy test yoki umumiy tashqi hodisalar bilan izohlash ehtimolini kamaytirishga harakat qilingan.

Manba ushbu ketma-ket o‘zgarish uch xil vaqtda uchta ta’sir namoyishini ta’minlagani va What Works Clearinghouse yakka subyektli tadqiqot mantig‘iga mos eksperimental nazoratni qo‘llab-quvvatlashini bildiradi.

Boshlang‘ich, ta’lim va saqlanish mezonlari

P1 jami 12 aralashuv sessiyasida qatnashgan, ammo ustalik mezoniga 8-sessiyadan keyin erishgan. P2 mezonga erishish uchun 12, P3 esa 7 aralashuv sessiyasini talab qilgan. Birlamchi maqsadning boshlang‘ich, aralashuv va saqlanish sessiyalari o‘rtacha taxminan 5 daqiqa davom etgan.

Ikkilamchi maqsadlar qanday o‘lchandi?

To‘rtta ikkilamchi maqsad ta’lim sessiyalarida bevosita mashq qilinmagan. Ular boshlang‘ich, IF ta’limi va saqlanish bosqichlari davomida oldindan belgilangan oraliqlarda o‘tkazilgan tekshiruv sessiyalarida o‘lchangan. Har bir ikkilamchi maqsad tekshiruvida 12 sinov bo‘lgan va ishtirokchiga javob berish uchun ko‘pi bilan 5 soniya berilgan.

Tekshiruvlarda to‘g‘ri javobga mustahkamlash, noto‘g‘ri javobga xatoni tuzatish qo‘llanmagan. Buning maqsadi tekshiruvning o‘zini ta’limdan imkon qadar ajratishdir. Biroq manba mualliflari ikkilamchi maqsadlarni takror-takror tekshirish tasodifiy o‘rganishga ma’lum darajada hissa qo‘shgan bo‘lishi mumkinligini ochiq tan oladi.

Ikkilamchi Maqsadlar Bevosita O‘rgatilmasdan Haqiqatan Ham Paydo Bo‘ldimi?

Tadqiqot ma’lumotlari to‘rtta ikkilamchi maqsad aralashuvdan oldingi tekshiruvlarda past darajada bo‘lganiga qaramay, birlamchi maqsad IF bilan o‘rgatilgandan so‘ng uchala ishtirokchida ham sezilarli ko‘tarilganini ko‘rsatadi. Ushbu repertuarlar uchun bevosita ta’lim, mustahkamlash yoki xatoni tuzatish qo‘llanmagan; biroq takroriy tekshiruvlarning tasodifiy o‘rganishga hissasi to‘liq istisno qilinmagani sababli natija “IFdan boshqa hech qanday o‘rganish ta’siri mumkin emas” tarzida talqin qilinmasligi kerak.

Manbaning 3-rasmida aralashuvdan oldingi ikkilamchi maqsad natijalarining ko‘pi past yoki nolga yaqin darajada. IF ta’limidan keyin to‘rtta maqsadning barchasida kuchli o‘sish kuzatiladi. Shunga qaramay, ayrim tekshiruvlarda barcha repertuarlar bir vaqtning o‘zida maksimal darajaga chiqmagan. Manba mualliflari buni o‘rganish birdaniga va to‘liq “hammasi yoki hech narsa” shaklida emas, ayrim repertuarlarda bosqichma-bosqich yuzaga kelishi mumkinligining belgisi sifatida talqin qiladi.

Saqlanish qancha davom etdi?

Saqlanish baholashi aralashuv tugatilganidan ikki hafta o‘tib o‘tkazilgan. Birlamchi maqsadda uchala ishtirokchi ham yuqori va barqaror to‘g‘ri javob darajasini saqlab qolgan. Ikkilamchi maqsadlarda ham yuqori natija saqlangan.

Bu natija qisqa muddatli barqarorlikni qo‘llab-quvvatlaydi. Biroq ikki haftalik kuzatuv oylar yoki yillar davomida saqlanishni ko‘rsatmaydi. Manba muhokamasi ham saqlanish davri nisbatan qisqa ekanini va kelajakda uzoqroq kuzatuv baholashlari zarurligini ta’kidlaydi.

Ijtimoiy validlik natijalari

Ma’lumot yig‘ish tugagach, ota-onalarga besh savolli Likert tipidagi ijtimoiy validlik so‘rovnomasi berilgan. Savollar protseduraning muloqotga hissasi, o‘rganilgan ko‘nikmalarning ahamiyati, kundalik o‘zaro ta’sirlarda qo‘llanishi, tadqiqotdan tashqarida qo‘llash istagi va atipik rivojlanishga ega boshqa bolalarga tavsiya qilish kabi mavzularni qamrab olgan.

Javob variantlari 1 = “mutlaqo qo‘shilmayman” dan 5 = “to‘liq qo‘shilaman” gacha bo‘lgan. Manba javob bergan barcha ota-onalar barcha bandlarda eng yuqori qiymat bo‘lgan 5 ni tanlaganini bildiradi. Bu natija ijobiy qabul va idrok etilgan foydani ko‘rsatadi; biroq u faqat uch ishtirokchining ota-onalari fikridan olingani uchun keng ko‘lamli maqbullik o‘lchovi emas.

Kuzatuvchilararo moslik

Sinovlarning bir qismida ikkinchi tadqiqot yordamchisi mustaqil qayd olib borgan. Birlamchi maqsad sessiyalarining taxminan %20 ida; P1, P2 va P3 uchun mos ravishda 4, 5 va 6 sessiyada kuzatuvchilararo moslik hisoblangan. Ikkilamchi maqsadlarda IOA qamrovi P1 uchun %50, P2 uchun %55 va P3 uchun %75 deb qayd etilgan.

Hisoblangan barcha kuzatuvchilararo moslik qiymatlari %100 bo‘lgan. Biroq kuzatuvchilar tajriba shartlariga ko‘r bo‘lmagan. Manba buni metodologik cheklovlardan biri sifatida ko‘rsatadi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Eksperimental o‘zgaruvchilar

Mustaqil o‘zgaruvchi: Birlamchi maqsad bo‘lgan sodda taktning to‘g‘ri javobdan keyin maqtov va IF ma’lumoti taqdim etiladigan ta’lim tartibi bilan o‘rgatilishidir.

Birlamchi bog‘liq o‘zgaruvchi: 12 sinovli sessiyalarda to‘g‘ri sodda takt javoblari sonidir.

Ikkilamchi bog‘liq o‘zgaruvchilar: toifaga ko‘ra tinglovchi javobi, toifaga ko‘ra takt, ixtiyoriy vizual namunaga moslashtirish va toifaga ko‘ra intraverbal javobning 12 sinovli tekshiruvlardagi to‘g‘ri javob sonlaridir.

2-rasm: Birlamchi maqsaddagi natija o‘zgarishi

2-rasm uch alohida paneldan iborat bo‘lib, P1, P2 va P3ning sessiyalar bo‘yicha to‘g‘ri sodda takt sonini ko‘rsatadi. Vertikal o‘q to‘g‘ri javoblar sonini, gorizontal o‘q sessiyalarni ifodalaydi. Vertikal uzilgan chiziqlar boshlang‘ich, IF ta’limi va saqlanish bosqichlari o‘rtasidagi o‘tishlarni ko‘rsatadi.

P1 va P2ning boshlang‘ich ma’lumotlari past va barqaror. Aralashuv joriy etilganda natijada yaqqol daraja o‘zgarishi yuz beradi va keyingi sessiyalarda ustalik darajasigacha ko‘tariladi. P3ning dastlabki boshlang‘ich sessiyalarida oz sonli to‘g‘ri javob kuzatilgan bo‘lsa-da, natija aralashuvdan oldin nolga tushib barqarorlashgan, IF boshlanganidan so‘ng tez ko‘tarilgan.

P1 aralashuvga birinchi kirgan ishtirokchi, P2 ikkinchi, P3 uchinchi ishtirokchidir. Natija o‘sishlarining aynan aralashuv har bir ishtirokchi uchun boshlangan vaqtda yuzaga kelishi ko‘p boshlang‘ich darajali dizaynning eksperimental nazorat mantig‘iga mos keladi.

Saqlanish sessiyalarida uchala ishtirokchining ham to‘g‘ri javoblar soni yuqori va barqaror qolgan. Manba boshlang‘ich va aralashuv ma’lumotlari o‘rtasida ustma-ust tushish bo‘lmaganini va ta’sir uch ishtirokchida turli vaqtlarda takrorlanganini funksional bog‘liqlik uchun kuchli dalil sifatida baholaydi.

3-rasm: To‘rtta ikkilamchi repertuar

3-rasmda P1, P2 va P3 uchun to‘rtta rangli ustun guruhi to‘rtta ikkilamchi maqsaddagi to‘g‘ri javob sonlarini ifodalaydi: LR = toifaga ko‘ra tinglovchi javobi, T = toifaga ko‘ra takt, P = ixtiyoriy vizual namunaga moslashtirish va I = toifaga ko‘ra intraverbal javob.

Boshlang‘ich tekshiruvlarda to‘rtta repertuar umuman past darajada va ko‘tarilish tendensiyasi yo‘q. IF ta’limidan keyingi tekshiruvlarda barcha ishtirokchilarda to‘rtta maqsadning barchasida yaqqol daraja o‘sishlari kuzatilgan. Aralashuvdan oldingi va keyingi ma’lumotlar orasida juda kam yoki umuman ustma-ust tushish bo‘lmasligi manbaning vizual tahlilida kuchli ta’sir ko‘rsatkichlaridan biri sifatida baholangan.

Ayrim dastlabki aralashuvdan keyingi tekshiruvlarda barcha maqsadlar darhol 12/12 darajasiga yetmagan. Shuning uchun manbaning o‘z talqini ikkilamchi repertuarlar “bir martada to‘liq paydo bo‘ldi” degani emas, balki ayrim hollarda bosqichma-bosqich o‘zlashtirish naqshini ko‘rsatganidir.

Tau-U Natijalari Qanday Talqin Qilinishi Kerak?

Ushbu tadqiqotda Tau-U boshlang‘ich va IF aralashuv bosqichlari o‘rtasidagi ajralishni miqdoriy jihatdan qo‘llab-quvvatlash uchun qo‘llanadigan yakka subyektli ta’sir ko‘rsatkichidir; manba 0,8–1,0 oralig‘ini juda katta ta’sir sifatida belgilaydi va uchala ishtirokchining har biri uchun Tau-U = 1 deb xabar beradi. Bu natijalar vizual tahlil bilan birga bosqichlar o‘rtasidagi kuchli ajralishni qo‘llab-quvvatlaydi, ammo uch kishilik namunani keng ASB populyatsiyasi uchun ta’sir kattaligi bahosiga aylantirmaydi.

Manbaning 3-jadvalida p qiymati bevosita “0” tarzida yozilgan. Verianla bu qiymatni manbada qayd etilmagan quyi chegara, ilmiy yozuv yoki boshqa p qiymati bilan almashtirmaydi.

Samaradorlik va tejamkorlik bir xil narsa emas

Tadqiqot muhokamasida samaradorlik va tejamkorlik aniq farqlanadi. Samaradorlik ta’lim protsedurasi istalgan o‘rganish natijasini yuzaga keltiradimi yoki yo‘qmi, shuni anglatadi. Tejamkorlik esa ayni o‘rganish natijasiga erishish uchun zarur bo‘lgan ta’lim vaqti yoki resurs miqdori bilan bog‘liq.

Ushbu Tadqiqot IF Samaraliroq Ta’lim Usuli Ekanini Isbotlaydimi?

Yo‘q. Tadqiqot IF orqali birlamchi va to‘rtta ikkilamchi repertuarni egallash mumkinligini ko‘rsatgan, biroq IFni standart ta’lim bilan bevosita taqqoslaydigan shart yoki rasmiy sinov-soni/vaqt tejamkorligi tahlilini o‘z ichiga olmagan; shu sababli bir sessiya ichida bir nechta o‘rganish imkoniyatining paydo bo‘lishi potensial tejamkorlik ko‘rsatkichi sifatida talqin qilinishi mumkin, ammo ustun ta’lim tejamkorligi isbotlanmagan.

P1ning ustalik mezoniga 8, P2ning 12, P3ning 7 aralashuv sessiyasida erishgani birlamchi maqsad nisbatan cheklangan sonli sessiyalarda o‘rganilishi mumkinligini ko‘rsatadi. Biroq standart DTT, IFsiz DTT yoki boshqa ta’lim usulida ayni maqsadlar ayni bolalarda nechta sessiya talab qilishi ushbu tadqiqotda o‘lchanmagan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• IF bilan o‘rgatilgan sodda takt repertuari uchala ishtirokchida ham egallangan.
• Bevosita o‘rgatilmagan to‘rtta bog‘liq ikkilamchi repertuar natijalari IF ta’limidan keyin sezilarli darajada oshgan.
• Birlamchi maqsadda aralashuv boshlanishi bilan mos keladigan va uch ishtirokchida turli vaqtlarda takrorlangan daraja o‘zgarishlari kuzatilgan.
• Boshlang‘ich va aralashuv ma’lumotlari o‘rtasida past yoki nol ustma-ust tushish qayd etilgan.
• Tau-U uchala ishtirokchida ham 1 deb xabar qilingan.
• Birlamchi va ikkilamchi maqsadlardagi yuqori natija ikki hafta keyingi saqlanish baholashida saqlangan.
• Ota-onalar ijtimoiy validlik baholashlarida barcha javoblar eng yuqori Likert bali bo‘lgan 5 ni tashkil etgan.
• O‘lchangan sessiyalarda kuzatuvchilararo moslik %100 bo‘lgan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar

• IF barcha ASB tashxisi qo‘yilgan bolalarda bir xil kattalikdagi ta’sir yuzaga keltirishi ko‘rsatilmagan.
• IF standart ta’limdan aniq tezroq yoki tejamkorroq ekani ko‘rsatilmagan.
• O‘zlashtirish oylar yoki yillar davomida saqlanishi ko‘rsatilmagan.
• Ko‘nikmalar boshqa o‘qituvchilarga, boshqa muhitlarga, yangi stimullarga yoki kundalik hayotga umumlashgani bevosita sinovdan o‘tkazilmagan.
• Ikkilamchi maqsadlarning yuzaga kelishiga bitta xulq-atvor mexanizmi sababchi ekani isbotlanmagan.
• Takroriy ikkilamchi maqsad tekshiruvlari tasodifiy o‘rganishga hech qanday hissa qo‘shmagani isbotlanmagan.
• Tadqiqot natijalarini kognitiv yoki til darajasi turlicha bo‘lgan barcha ASB populyatsiyalariga bevosita umumlashtirib bo‘lmaydi.

Asosiy cheklovlar

Namuna: Tadqiqot atigi uch bola bilan o‘tkazilgan. Yakka subyektli dizayn har bir ishtirokchida batafsil eksperimental nazoratni ta’minlashi mumkin bo‘lsa-da, tashqi validlik uchun turli ishtirokchilar va muhitlarda qo‘shimcha takrorlashlar zarur.

Protsedurani amalga oshirish yaxlitligi: Aralashuv sessiyalari tayyorlangan amaliyotchilar tomonidan standart protokol asosida o‘tkazilgan bo‘lsa-da, amalga oshirish yaxlitligi formal ravishda o‘lchanmagan. Shu sababli yordamchi ishoralar, IF ifodalari yoki mustahkamlash amaliyotlari barcha sessiyalarda bir xil aniqlikda bajarilgan-bajarilmagani miqdoriy tarzda ko‘rsatilmagan.

Umumlashtirish: Turli muhit, muloqot hamkori, stimul to‘plami yoki javob topografiyalariga tizimli umumlashtirish tekshiruvlari o‘tkazilmagan.

Stimullarga tanishlik: Ishlatilgan futbol jamoalari va shtatlar bolalarning rejalashtirilgan ta’lim tarixidan tashqarida tanlangan bo‘lsa-da, kundalik hayotdagi avvalgi duch kelish holatlari to‘liq istisno qilinmagan.

Qarshi muvozanatlash: Stimul to‘plamlari ishtirokchilar o‘rtasida qarshi muvozanatlanmagan. Shu sababli muayyan stimul xususiyatlarining o‘rganish tezligiga qo‘shgan hissasini to‘liq ajratib bo‘lmaydi.

Takroriy tekshiruvlar: Ikkilamchi maqsadlar uchun takroriy tekshiruv sinovlari mustahkamlash yoki xatoni tuzatishni o‘z ichiga olmasa ham, tasodifiy o‘rganishga hissa qo‘shgan bo‘lishi ehtimoli bor.

Ko‘rlash: Kuzatuvchilar tajriba shartlariga ko‘r bo‘lmagan.

Kuzatuv muddati: Saqlanish faqat ikki hafta o‘tib o‘lchangan; uzoq muddatli saqlanish noma’lum.

Kelajak tadqiqotlari uchun tavsiyalar

Manba mualliflari kelajakda IFni standart ta’lim protseduralari bilan eksperimental tarzda taqqoslash, ta’lim tejamkorligini bevosita o‘lchash, amalga oshirish yaxlitligini tizimli baholash hamda turli muhit, stimul va muloqot hamkorlariga umumlashtirish tekshiruvlarini qo‘shishni tavsiya qiladi.

Shuningdek, turli o‘quvchilar IFga nega turli tezlikda javob berishini tushunish uchun avvalgi o‘rganish tarixi, diqqat nazorati va mavjud og‘zaki repertuarlar kabi o‘quvchi xususiyatlarini o‘rganish tavsiya etiladi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: Effects of Instructive Feedback on the Acquisition of Multiple Targets in Children with Autism Spectrum Disorder

Mualliflar: Daniel Carvalho de Matos, Ellen Neide Cutrim Nazareno, Rafisa Pereira Costa, Fabrício Brito Silva, Pollianna Galvão.

Mas’ul muallif: Daniel Carvalho de Matos.

Muassasalar: Federal University of Maranhão, Postgraduate Program in Psychology; Evoluir Institute, Center for Teaching, Research in Psychology, Inclusive Education and Health; CEUMA University, Laboratory for Assessment, Research and Intervention in Autism Spectrum Disorder.

Jurnal: Psychiatry International.

Nashriyot: MDPI, Basel, Switzerland.

Nashr ma’lumoti: Psychiatry International, 2026, Jild 7, Maqola 131.

DOI: 10.3390/psychiatryint7030131

Yuborilgan sana: 22 mart 2026.

Tahrir sanasi: 13 may 2026.

Qabul qilingan sana: 3 iyun 2026.

Nashr sanasi: 9 iyun 2026.

Manba turi: Eksperimental yakka subyektli tadqiqot; ishtirokchilararo bir vaqtdagi ko‘p boshlang‘ich darajali dizayn.

Namuna: ASB tashxisi qo‘yilgan, 6–8 yoshli uch nafar o‘g‘il bola.

Asosiy mustaqil o‘zgaruvchi: Sodda takt ta’limida to‘g‘ri javobdan keyin maqtov va bog‘liq toifa ma’lumotining o‘rgatuvchi fikr-mulohaza sifatida taqdim etilishi.

Asosiy bog‘liq o‘zgaruvchi: 12 sinovli sessiyalarda to‘g‘ri sodda takt soni.

Ikkilamchi natijalar: Toifaga ko‘ra tinglovchi javobi, toifaga ko‘ra takt, ixtiyoriy vizual namunaga moslashtirish va toifaga ko‘ra intraverbal javob.

Sinov tartibi: Har bir sessiyada 12 sinov; javob uchun ko‘pi bilan 5 soniya.

Ustalik mezoni: Kamida uch ketma-ket xatosiz aralashuv sessiyasi.

Saqlanish: Aralashuvdan ikki hafta keyin uch saqlanish sessiyasi.

Statistik tahlil: Vizual yakka subyektli ma’lumot tahlili va Tau-U.

Kuzatuvchilararo moslik: O‘lchangan sessiyalarda %100; kuzatuvchilar tajriba shartlariga ko‘r emas.

Protsedurani amalga oshirish yaxlitligi: Formal ravishda o‘lchanmagan.

Ijtimoiy validlik: Ota-onalarning besh bandli 1–5 Likert so‘rovnomasidagi barcha javoblari 5 deb qayd etilgan.

Etik tasdiq: Federal University of Maranhão Human Research Ethics Committee, protokol 4.284.271; tasdiq sanasi 17 sentabr 2020. Tadqiqotning o‘zi 2023 yilda o‘tkazilgan.

Axborotli rozilik: Ishtirokchilar va ularning ota-onalari yoki qonuniy vasiylaridan olingan.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Ma’lumotlar mas’ul muallifdan so‘rov asosida olinishi mumkin; etik sabablarga ko‘ra ochiq emas.

Moliyalashtirish: Tashqi moliyalashtirish olinmagan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildirgan.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Muallif hissalari: Konseptuallashtirish Daniel Carvalho de Matos va Pollianna Galvão; metodologiya barcha mualliflarning turli hissalari bilan; formal tahlil Daniel Carvalho de Matos va Pollianna Galvão; tadqiqot barcha mualliflarning hissasi bilan; ma’lumotlarni boshqarish Daniel Carvalho de Matos va Pollianna Galvão; dastlabki qoralama Daniel Carvalho de Matos, Pollianna Galvão, Ellen Neide Cutrim Nazareno va Rafisa Pereira Costa; ko‘rib chiqish va tahrirlash Daniel Carvalho de Matos, Pollianna Galvão va Fabrício Brito Silva tomonidan amalga oshirilgan.

Manba ichidagi yaxlitlik qaydi: Material tavsifida Pará shtati bilan bog‘liq futbol jamoalaridan biri “Remi”, 1-rasm izohida esa “Remo” deb yozilgan. Verianla bu farqni manba tomonidan aniqlashtirilmagan imlo tafovuti sifatida saqlaydi. Bundan tashqari, birlashtirilgan Tau-U jadvalida p qiymati manbada “0” shaklida xabar qilingan va boshqa p ko‘rinishiga o‘zgartirilmagan.

Mualliflik huquqi/vizual izoh: Maqola CC BY litsenziyasiga ega. Biroq 1-rasmda futbol klublariga tegishli ajratuvchi logotip yoki brend tasvirlari mavjudligi sababli Verianla qayta chizishlarida ushbu logotiplarni nusxalash o‘rniga neytral stimul kartalari afzal ko‘rilishi kerak. 2-rasm va 3-rasmning ilmiy munosabatlari esa manba ma’lumotlari va ochiq litsenziya shartlari hisobga olinib, o‘ziga xos grafik yoki sxemaga aylantirilishi mumkin.

Verianla kontent usuli: Ushbu matn asl maqolaning to‘liq tarjimasi yoki paragrafma-paragraf qayta yozilishi emas. Manbadagi eksperimental mantiq, shartlar, o‘lchov tizimi, sonli natijalar, rasmlarning ilmiy xabari, cheklovlar va talqin chegaralari ajratilib, mustaqil o‘zbekcha o‘rgatuvchi tuzilma yaratilgan. Manbada bo‘lmagan eksperimental natija, mexanizm yoki umumlashtirish qo‘shilmagan.