Iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishning dastlabki bosqichlarida tug‘ilish ko‘rsatkichlarining pasayishi uzoq vaqtdan beri ma’lum bo‘lgan demografik qonuniyatdir. Bunga qarshi o‘laroq, nufuzli bir guruh nazariyalar mamlakatlar juda yuqori inson taraqqiyoti va gender tengligi darajalariga yetganda bu pasayish ortga qaytishi mumkinligini ilgari suradi. Ushbu yondashuvga ko‘ra, taraqqiyotning o‘rta bosqichlarida farzand ko‘rishni qiyinlashtirgan mehnat hayoti, oila institutlari va ijtimoiy rollar rivojlanish va tenglik yanada ilgarilaganida qayta moslashishi hamda tug‘ilish ko‘rsatkichlari qaytadan oshishi mumkin.

Din Spirs (Dean Spears), Yu-Chje Syuy (Yu-Chieh Hsu), Dayanna Koffi (Diane Coffey), Pedru Konseysan (Pedro Conceição), Maykl Geruzo (Michael Geruso) va Jozefin Pasanen (Josefin Pasanen) tomonidan tayyorlangan tadqiqot ushbu qayta ko‘tarilish bashoratini bugungi kundagi eng so‘nggi va keng qamrovli mamlakatlar ma’lumotlari asosida tekshirib chiqdi. Tadqiqotchilar 2023-yilgi jamlangan tug‘ilish koeffitsiyentlarini 193 ta mamlakatning Inson taraqqiyoti indeksi (ITI / HDI) ko‘rsatkichlari hamda BMT Taraqqiyot dasturi (UNDP) tomonidan ishlab chiqilgan to‘rtta gender ko‘rsatkichi bilan qiyosladilar.

Natijalar shuni ko‘rsatadiki, yuqori rivojlanish darajalarida tug‘ilish pasayishining umumiy va statistik jihatdan ishonchli U-shaklidagi burilish yasaganiga doir hech qanday dalil yo‘q. ITI bilan tug‘ilish o‘rtasidagi asosiy chiziqli model kuchli salbiy (negativ) bog‘liqlikni ko‘rsatgan va mamlakatlararo tafovutlarning taxminan 73 foizini izohlagan. Kvadratik, kubik hamda yuqori ITI guruhi bilan cheklangan modellar ham kuzatilgan rivojlanish oralig‘ida ishonchli ijobiy qiyalikni namoyon etmagan.

Chiziqli modelga ko‘ra, jamlangan tug‘ilish koeffitsiyenti taxminan 0,758 ITI darajasida 2,1 ga teng bo‘lishi bashorat qilinadi. Ushbu qiymat 2023-yilgi mamlakatlar medianasi bo‘lgan 0,762 dan biroz pastdir. ITI darajasi 0,76 dan yuqori bo‘lgan 98 ta mamlakatning 89 foizida jamlangan tug‘ilish koeffitsiyenti 2,1 dan past ekani aniqlangan.

Shunga o‘xshash holat faqat ayollarga tegishli ITI, Gender tengsizligi indeksi (GII) va Gender rivojlanish indeksi (GDI) bo‘yicha ham kuzatilgan. Gender ijtimoiy normalari indeksida (GSNI) eng tenglikparvar qutbda bog‘liqlik sezilarli darajada tekislanadi; biroq model tanlovlariga chidamli bo‘lgan ishonchli o‘sish yuzaga kelmaydi.

Tadqiqot xulosalari taraqqiyot yoki gender sohasidagi yutuqlarni qadrsiz yoki cheklanishi kerak bo‘lgan jarayonlar deb aytmaydi. Xulosa ancha aniq: bugungi kunda kuzatilgan mamlakatlararo ma’lumotlar rivojlanish va tenglikning eng yuqori darajalariga erishishning o‘ziyoq o‘ta past tug‘ilish darajasini avtomatik tarzda ortga qaytara oladi degan da’voni qo‘llab-quvvatlamaydi.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Global miqyosda tug‘ilish ko‘rsatkichlari yigirmanchi asrning o‘rtalaridan boshlab pasayib bormoqda. Tadqiqot keltirgan Birlashgan Millatlar Tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo aholisining qariyb uchdan ikki qismi jamlangan tug‘ilish koeffitsiyenti ikkitadan kam bo‘lgan mamlakatlarda istiqomat qiladi.

Ushbu pasayish ayni davrda qashshoqlikning kamayishi, ta’lim davomiyligining uzayishi, sog‘liqni saqlash sharoitlarining yaxshilanishi, umr ko‘rish davomiyligining oshishi hamda ayollarning iqtisodiy va ijtimoiy mavqeyidagi yuksalish bilan bir vaqtda sodir bo‘ldi. Shu sababli taraqqiyot bilan tug‘ilish o‘rtasida tarixan salbiy bog‘liqlik kuzatiladi.

Noaniq bo‘lib turgan masala shundaki, ushbu bog‘liqlik eng yuqori rivojlanish darajalarida qanday davom etadi? Bunda uchta asosiy ehtimol mavjud:

1. Tug‘ilish past darajada barqarorlashishi mumkin.
2. Rivojlanish ortgani sari tug‘ilish yanada pasayishi mumkin.
3. Rivojlanish va gender tengligi muayyan darajadan oshgandan keyin tug‘ilish qaytadan o‘sishi mumkin.

Uchinchi ehtimol ilmiy adabiyotda U-shaklidagi yoki teskari J-shaklidagi taraqqiyot-tug‘ilish bog‘liqligi sifatida muhokama qilinadi. Bog‘liqlikning birinchi qismida taraqqiyot oshgani sari tug‘ilish tushadi; egri chiziqning o‘ng tomonida esa rivojlanish yanada yuqorilaganida tug‘ilish qayta o‘sishi bashorat qilinadi.

2009-yildagi U-shaklidagi bog‘liqlik da’vosi

Tadqiqot bevosita tekshirgan muhim ishlardan biri Mirskilya, Koler va Billarining (Myrskylä, Kohler, Billari) 2009-yildagi tadqiqotidir. Ushbu ish Inson taraqqiyoti indeksi bilan jamlangan tug‘ilish koeffitsiyenti o‘rtasidagi salbiy munosabat taxminan 0,85 ITI darajasidan keyin teskari tomonga (o‘sishga) o‘zgara boshlashini ilgari surgan edi.

Ushbu gipoteza o‘rtaga tashlangan vaqtda juda yuqori taraqqiyot darajasiga yetgan mamlakatlar soni bugungidan ancha kam edi. Shu sababli egri chiziqning o‘ng chekkasiga doir hisob-kitoblar nisbatan kam sonli kuzatuvlarga asoslangan edi.

Yangi tadqiqotning afzalligi shundaki, 2023-yil holatiga ko‘ra, ilgari favqulodda kamyob hisoblangan rivojlanish darajasiga ancha ko‘p mamlakatlar yetib keldi. BMTTD tasnifida “juda yuqori inson taraqqiyoti” chegarasi bo‘lgan 0,8 dan yuqorida 74 ta mamlakat mavjud. Mamlakatlarning to‘rtdan biridan ko‘prog‘i avvalgi tadqiqotda burilish kutilgan rivojlanish hududiga kirdi.

Shu tariqa tadqiqotchilar nazariyaning istiqbolli bashoratini to‘g‘ridan-to‘g‘ri tekshirmoqdalar: Mamlakatlar yuqori rivojlanish zonasiga yetib borganida tug‘ilish haqiqatan ham oshdimi?

Gender tengligiga asoslangan qayta o‘sish gipotezasi

Tug‘ilishning qayta ko‘tarilishi mumkinligiga oid ikkinchi muhim nazariy yondashuv — “yakunlanmagan gender inqilobi” g‘oyasidir.

Ushbu yondashuvga ko‘ra, ayollar ta’lim va haq to‘lanadigan mehnat sohalarida erkaklar bilan tenglashib borgani holda, uy ichidagi parvarish mas’uliyati va oila institutlari xuddi shunday tezlikda o‘zgarmagan bo‘lishi mumkin. Ayollarning ta’lim va martaba imkoniyatlari kengayib, bola parvarishi va uy yumushlari asosan ayollarning zimmasida qolib ketsa, kasbiy faoliyat bilan farzand ko‘rish o‘rtasidagi ziddiyat kuchayishi mumkin.

Nazariya gender tengligi oila, mehnat bozori va davlat siyosatida yanada yuqori darajaga yetganda ushbu to‘qnashuv kamayishi va tug‘ilish qayta o‘sishi mumkinligini taxmin qiladi.

Yangi tadqiqot ushbu nazariy mexanizmlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘lchamaydi. Buning o‘rniga qayta tiklanish gipotezasining mamlakat darajasida kuzatiladigan natijasini sinovdan o‘tkazadi: Gender rivojlanishi va tengligi eng yuqori bo‘lgan mamlakatlarda tug‘ilish ko‘rsatkichlari yuqoriroq tendensiyaga qaytdimi?

Ma’lumotlar qamrovi

Asosiy tug‘ilish ma’lumotlari BMT Butunjahon aholi istiqbollari (World Population Prospects) 2024-yilgi qayta ko‘rib chiqilgan nashrining 2023-yilgi jamlangan tug‘ilish koeffitsiyenti hisob-kitoblariga asoslanadi. Inson taraqqiyoti va gender indikatorlari BMTTD Inson taraqqiyoti hisoboti boshqarmasi (UNDP HDRO) ma’lumotlar bazasidan olingan.

Jamlangan tug‘ilish koeffitsiyenti nimani o‘lchaydi?

Jamlangan tug‘ilish koeffitsiyenti (JTK / TFR) muayyan yildagi yoshga xos tug‘ilish ko‘rsatkichlari shartli ayollar avlodi davomida o‘zgarishsiz qoladi deb faraz qilinganda, bir ayol butun umri davomida o‘rtacha nechta farzand dunyoga keltirishini ko‘rsatuvchi davriy ko‘rsatkichdir.

Ushbu qiymat real ayollar avlodining hayoti davomida tug‘gan bolalarining haqiqiy soni emas. 2023-yilgi JTK turli yoshdagi ayollarning 2023-yilda kuzatilgan tug‘ish sur’atlarini yagona sun’iy kohortada birlashtiradi.

Tadqiqot 2,1 qiymatini aholining o‘z-o‘zini qayta tiklash (almashtirish) darajasining taxminiy ko‘rsatkichi sifatida qo‘llaydi. Mualliflar bu soddalashtirish ekanini, haqiqiy qayta tiklanish darajasi erta yoshdagi o‘lim va tug‘ilishdagi jinslar nisbati kabi omillarga qarab o‘zgarishini alohida ta’kidlaydilar.

Inson taraqqiyoti indeksi qanday shakllantiriladi?

Inson taraqqiyoti indeksi 0 dan 1 gacha o‘zgarib, inson hayotining uchta asosiy o‘lchovini birlashtiradi:

• Uzoq va sog‘lom hayot: Tug‘ilishdagi kutilayotgan umr ko‘rish davomiyligi bilan o‘lchanadi.
• Bilim: Aholining o‘rtacha ta’lim davomiyligi va kutilayotgan ta’lim davomiyligi orqali o‘lchanadi.
• Munosib turmush darajasi: Xarid qobiliyati pariteti (XQP) bo‘yicha aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan yalpi milliy daromad bilan o‘lchanadi.

Uchta subindeks 0 dan 1 gacha bo‘lgan shkalaga keltiriladi va ularning geometrik o‘rtachasi olinadi:

\[ HDI_i = \left( I_{health,i} \times I_{education,i} \times I_{income,i} \right)^{1/3} \]

Bu yerda \(I_{health}\) — salomatlik, \(I_{education}\) — ta’lim va \(I_{income}\) — daromad subindeksidir. Indeks jismoniy o‘lchov birligiga ega emas.

Tadqiqot ITI hisoblash uslubiyoti 2009-yildagi dastlabki tadqiqotdan buyon o‘zgarganini ham ta’kidlaydi. Ta’lim ko‘rsatkichlari, daromad komponenti va quyi ko‘rsatkichlarni birlashtirish usuli yangilangan. Shu sababli eski va yangi ma’lumotlar qatoridagi bir xil raqamli ITI qiymatlari mutlaq teng emas.

1-rasm: ITI oshgani sari tug‘ilish pasayadi

1-rasmning birinchi panelida 193 ta mamlakatning 2023-yilgi ITI qiymati gorizontal o‘qda, jamlangan tug‘ilish koeffitsiyentining tabiiy logarifmi esa vertikal o‘qda tasvirlangan. Har bir ko‘k nuqta bitta mamlakatni ifodalaydi.

Grafikning asosiy vizual ko‘rinishi yaqqol pastga yo‘nalgan. Past ITI darajalarida to‘rt, besh yoki olti bolaga yaqinlashuvchi tug‘ilish ko‘rsatkichlari ko‘rinsa, yuqori ITI guruhidagi mamlakatlarning asosiy qismi bir va ikki bola oralig‘ida to‘plangan.

Chiziqli modelning ITI koeffitsiyenti −2,678 ga teng bo‘lib, mustahkam standart xatosi 0,103 ni tashkil etadi. Koeffitsiyent ITIdagi bir to‘liq birliklik o‘zgarishga to‘g‘ri keladi; ITI 0 va 1 oralig‘ida bo‘lgani sababli, real kichikroq o‘zgarishlar logarifmik natija shkalasida talqin qilinishi kerak.

Masalan, ITIning 0,10 ga oshishi chiziqli modelda taxminan:

\[ \Delta \ln(TFR) = -2{,}678 \times 0{,}10 = -0{,}2678 \]

o‘zgarishiga to‘g‘ri keladi. Logarifmik qayta hisoblash tufayli uning foizdagi ekvivalenti taxminan:

\[ e^{-0{,}2678}-1 \approx -0{,}235 \]

ya’ni mamlakatlararo baholangan munosabatda taxminan 23,5 foizga pastroq JTK deganidir. Ushbu hisob-kitob sabab-oqibat ta’siri emas, balki chiziqli kesimli modelning matematik talqinidir.

Nima uchun tabiiy logarifmdan foydalanildi?

Tadqiqotchilar bog‘liq o‘zgaruvchi sifatida to‘g‘ridan-to‘g‘ri JTK o‘rniga uning tabiiy logarifmidan foydalanganlar:

\[ Y_i = \ln(TFR_i) \]

Qo‘shimcha tahlilda o‘tkazilgan Boks-Koks (Box-Cox) testi o‘zgartirish parametrini taxminan \(\hat{\theta}=0{,}07\) deb baholagan va 95 foizli ishonchlilik oralig‘ini −0,15 bilan 0,29 orasida topgan. Ushbu oraliq nolni o‘z ichiga oladi, ammo birga to‘g‘ri keluvchi o‘zgartirishsiz modelni qamramaydi.

Shu sababli tabiiy logarifm ma’lumotlarning statistik tuzilishiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri JTK darajalaridan ko‘ra ko‘proq mos deb topilgan. Shunga qaramay, tadqiqotchilar JTK logarifmlashtirilmagan modelni ham alohida tekshirganlar va qayta tiklanishning yo‘qligi haqidagi asosiy xulosa o‘zgarmaganini bildirganlar.

Chiziqli, kvadratik va kubik modellar

Chiziqli model:

\[ \ln(TFR_i) = \beta_0 + \beta_1 HDI_i + \varepsilon_i \]

Ushbu modelda qiyalik barcha ITI darajalarida o‘zgarmasdir:

\[ \frac{\partial \ln(TFR_i)}{\partial HDI_i} = \beta_1 \]

Kvadratik model:

\[ \ln(TFR_i) = \beta_0 + \beta_1 HDI_i + \beta_2 HDI_i^2 + \varepsilon_i \]

Kvadratik modelning qiyaligi:

\[ \frac{\partial \ln(TFR_i)}{\partial HDI_i} = \beta_1 + 2\beta_2 HDI_i \]

shaklidadir. Agar \(\beta_2\) yetarlicha katta va ijobiy bo‘lsa, salbiy bog‘liqlik yuqori ITIda ijobiy tomonga o‘zgarishi mumkin. Biroq kvadratik had chiziqli modelga nisbatan moslikni sezilarli yaxshilamadi.

Kubik model:

\[ \ln(TFR_i) = \beta_0 + \beta_1 HDI_i + \beta_2 HDI_i^2 + \beta_3 HDI_i^3 + \varepsilon_i \]

Kubik qiyalik:

\[ \frac{\partial \ln(TFR_i)}{\partial HDI_i} = \beta_1 + 2\beta_2 HDI_i + 3\beta_3 HDI_i^2 \]

sifatida hisoblanadi. Model ancha murakkab egri chiziqlarga ruxsat berganiga qaramay, 1-rasmning ikkinchi panelida kuzatilgan butun ITI oralig‘i bo‘ylab hosilaning noldan pastda qolishi ko‘rsatilgan.

Yuqori rivojlangan guruhning alohida tahlili

Model barcha mamlakatlarga birgalikda qo‘llanilganda, yuqori ITI chekkasidagi qiyalik past va o‘rta ITIdagi ko‘p sonli mamlakatlar ta’sirida qolishi mumkin. Tadqiqotchilar ushbu e’tirozga javob berish uchun faqatgina yuqori rivojlangan mamlakatlarga chiziqli modellarni qo‘llab ko‘rdilar.

Asosiy yuqori rivojlanish chegarasi oldingi U-shaklidagi tadqiqot bilan qiyoslash maqsadida ITI > 0,85 sifatida tanlandi. Ushbu guruhda 53 ta mamlakat mavjud. Baholangan koeffitsiyent −1,827, mustahkam standart xato 0,802 bo‘lib, qiyalik statistik jihatdan salbiydir.

Qo‘shimcha tahlillarda 0,80, 0,85 va 0,90 kabi turli chegaralar qo‘llanildi. A2-rasmda ushbu yuqori rivojlangan kichik tanlanmalarning hech birida ishonchli ijobiy bog‘liqlik ko‘rinmaydi.

Juda yuqori ITI mamlakatlaridagi aniq misollar

Tadqiqot yuqori rivojlanish zonasidagi mamlakatlar taqsimotini aniq misollar orqali tushuntiradi:

• Isroilning 2023-yilgi ITI qiymati 0,919, jamlangan tug‘ilish koeffitsiyenti 2,8 ga teng.
• Isroildan biroz yuqoriroq ITIga ega Fransiyada JTK 1,64 ni tashkil etadi.
• Lyuksemburgda JTK 1,40 ga teng.
• Maltada JTK 1,10 ga teng.
• Yaponiyada JTK 1,21 ga teng.

ITI darajasi 0,92 yoki undan yuqori bo‘lgan 26 ta mamlakatda o‘rtacha JTK 1,37 bo‘lib, eng yuqori ko‘rsatkich 1,67 dir. Isroil 0,919 qiymati bilan ushbu chegaradan biroz pastda qolgani sababli mazkur 26 ta mamlakatlik hisob-kitobga kirmagan.

Janubiy Koreya va Amerika Qo‘shma Shtatlari taxminan 0,94 ko‘rsatkichi bilan bir-biriga juda yaqin ITI qiymatlariga ega. Bunga qarshi o‘laroq, Koreyaning 0,72 ga teng bo‘lgan JTK ko‘rsatkichi AQSh ko‘rsatkichining yarmidan ham kamdir. Ushbu tafovut rivojlanish darajasi tug‘ilishdagi barcha mamlakatlararo farqlarni tushuntirib bera olmasligini, biroq yuqori taraqqiyot tizimli qayta tiklanishni yuzaga keltirmasligini ko‘rsatadi.

ITIda qayta tiklanish darajasi chegarasi

Chiziqli model JTK 2,1 ga teng bo‘ladigan ITI darajasini taxminan 0,758 deb baholaydi. 95 foizli ishonchlilik oralig‘i 0,745 bilan 0,771 orasidadir.

\[ \widehat{HDI}_{TFR=2.1} = 0{,}758 \]

2023-yilgi mamlakatlar medianasi 0,762 ga teng. Shunday qilib, model mediana mamlakatdan biroz yuqoriroq rivojlangan davlatlarda JTK umumiy holda qayta tiklanish darajasidan past bo‘lishini bashorat qiladi.

ITI darajasi 0,76 dan yuqori bo‘lgan 98 ta mamlakat mavjud:

• Ushbu mamlakatlarning 89 foizida JTK 2,1 dan pastdir.
• To‘rtdan uch qismida JTK 1,73 dan pastdir.
• Xitoyning ITI qiymati 0,797, Braziliyaniki 0,786 ga teng.
• Shri-Lanka, Ekvador, Paragvay va Vyetnam kabi davlatlar taxminan 0,76 atrofida bo‘lib, qayta tiklanish darajasiga yaqin yoki undan past tug‘ilish ko‘rsatkichiga ega.

Bu natija past tug‘ilish faqatgina an’anaviy “boy G‘arb davlatlari” deb ataluvchi kichik guruh bilan cheklanib qolmaganini ko‘rsatadi.

ITI komponentlari nuqtai nazaridan 0,76 nimani anglatadi?

1-rasmning uchinchi paneli ITIning sog‘liqni saqlash, ta’lim va daromad komponentlarining dunyo bo‘yicha taqsimotini aks ettiradi. Uchta komponent indeksga taxminan teng hissa qo‘shgan deb faraz qilinganda, 0,76 darajasi taxminan quyidagi sharoitlarga to‘g‘ri keladi:

• Taxminan 69 yillik kutilayotgan umr ko‘rish davomiyligi;
• Aholi uchun o‘rtacha 11,4 yillik ta’lim davomiyligi;
• 14 yildan kam kutilayotgan ta’lim davomiyligi;
• Xarid qobiliyati pariteti bo‘yicha aholi jon boshiga 16 000 dollardan kam yalpi milliy daromad.

Livan, Paragvay va Vyetnam bir-biriga yaqin umumiy ITI qiymatlariga ega bo‘lsa-da, ularning salomatlik, ta’lim va daromad komponentlari mutanosibligi turlichadir. Bu holat bir xil umumiy indeks qiymatiga turli taraqqiyot yo‘llari orqali erishish mumkinligini ko‘rsatadi.

Gender indikatorlari

Faqat ayollarga oid ITI

Standart ITI uslubiyoti faqatgina ayollarga tegishli umr ko‘rish davomiyligi, ta’lim va olingan daromad ma’lumotlariga qo‘llaniladi. Shu tariqa ayollarning mutlaq inson taraqqiyoti darajasi o‘lchanadi.

Gender rivojlanish indeksi – GDI

GDI ayollarga oid ITIning erkaklarga oid ITIga nisbatidir:

\[ GDI_i = \frac{HDI_{female,i}}{HDI_{male,i}} \]

Qiymatning birga yaqinligi ayollar va erkaklarning rivojlanish natijalari bir-biriga yaqinligini ko‘rsatadi. Birdan yuqori qiymatlar o‘lchangan komponentlarda ayollar erkaklardan yuqoriroq mavqeda ekanini anglatadi.

Gender tengsizligi indeksi – GII

GII reproduktiv salomatlik, ta’lim va siyosiy imkoniyatlar hamda mehnat bozoridagi ishtirok sohalaridagi gender tengsizligi keltirib chiqaradigan inson taraqqiyotidagi yo‘qotishlarni o‘lchaydi. GII qanchalik yuqori bo‘lsa, tengsizlik shunchalik ko‘p bo‘ladi.

Grafikda rivojlanish chapdan o‘ngga qarab borishi uchun gorizontal o‘qda \(1-GII\) ishlatilgan:

\[ GII^{improvement}_i = 1-GII_i \]

Gender ijtimoiy normalari indeksi – GSNI

GSNI Butunjahon qadriyatlar so‘rovnomasi javoblariga tayanib, xotin-qizlarga nisbatan siyosiy, ta’limiy, iqtisodiy va jismoniy daxlsizlik sohalaridagi noto‘g‘ri qarashlar (gender xurofotlari)ni o‘lchaydi. Yuqori qiymat ko‘proq xurofotni anglatadi.

Grafikda tenglikparvarroq qiymatlar o‘ng tomonda ko‘rinishi uchun \(1-GSNI\) qo‘llanilgan:

\[ GSNI^{improvement}_i = 1-GSNI_i \]

GSNI boshqa ko‘rsatkichlardan farqli ravishda faqatgina amaldagi ta’lim, daromad yoki sog‘liqni saqlash natijalarini emas, balki insonlarning ayollar huquqlari va ijtimoiy rollari haqidagi qarashlarini o‘lchaydi.

2-rasm: Ayollar taraqqiyoti oshgani sari umumiy manzara baribir pastga yo‘nalgan

Faqat ayollarga oid ITIning chiziqli koeffitsiyenti −2,451, mustahkam standart xatosi 0,108 ga teng. Bu bog‘liqlik standart ITI orqali olingan natijaga juda yaqindir.

\(1-GII\) o‘zgaruvchisining chiziqli koeffitsiyenti −1,990, mustahkam standart xatosi 0,091 dir. Gender tengsizligi kamaygan mamlakatlarda jamlangan tug‘ilish koeffitsiyenti kesimli jihatdan pastroq ekani ko‘rinadi.

GDI koeffitsiyenti −3,871 ga teng; ammo modelning tushuntirish kuchi boshqa ikki rivojlanish ko‘rsatkichiga qaraganda pastroq. Buning sababi GDI ayollarning mutlaq rivojlanganligidan ko‘ra, ayollar va erkaklar natijalari o‘rtasidagi nisbatni o‘lchashidir. Rivojlanish darajasi past bo‘lgan va har ikkala jins ham bir xil nochor holatda bo‘lgan mamlakat yuqori rivojlangan mamlakatga qaraganda tengroq GDI qiymatini olishi mumkin.

Gender ko‘rsatkichlari shunchaki ITIning takrorimi?

Faqat ayollarga oid ITI bilan umumiy ITI o‘rtasidagi korrelyatsiya 0,989 ga teng. Shu sababli ikki ko‘rsatkich bo‘yicha mamlakatlar tartibi deyarli bir xil bo‘lishi kutiladi.

Aksincha, GII bilan ITI o‘rtasidagi korrelyatsiya −0,918, GDI bilan ITI o‘rtasidagi korrelyatsiya esa 0,633 dir. Eng yuqori ITIga ega davlatlar bilan eng yuqori GDI yoki GII ko‘rsatkichlariga ega davlatlar mutlaq bir xil emas.

Masalan, eng yuqori ITIga ega 38 ta mamlakatning faqat 5 tasi eng yuqori 38 ta GDI mamlakati qatoriga kiradi. Shu sababli GDI va GII tahlillari standart ITI grafigidagi mamlakatlar tartibini to‘liq takrorlamaydi.

Shu bilan birga, umumiy regressiya modellarida standart ITI nazorat qilinganida, faqat ayollarga oid ITI va GDIning mustaqil koeffitsiyentlari statistik ahamiyatini yo‘qotadi. Bu natija ushbu ko‘rsatkichlarning tug‘ilish bilan bog‘liqligining katta qismi umumiy inson taraqqiyoti bilan mushtarak ekanini ko‘rsatadi.

GSNI nima uchun boshqacha ko‘rinish kasb etmoqda?

GSNI grafigi boshqa ko‘rsatkichlarda ko‘ringan deyarli log-chiziqli pasayishdan ajralib turadi. Gender xurofotlari yuqori bo‘lgan mamlakatlarda tenglik oshgani sari tug‘ilish sezilarli darajada pasayadi. Xurofotlar eng kam bo‘lgan mamlakatlar guruhida esa egri chiziq tekislanadi.

Eng rivojlangan GSNI kichik tanlanmasida chiziqli koeffitsiyent 0,128 va standart xato 0,127 ni tashkil etadi. Ushbu baholash kichik ijobiy nuqtani ko‘rsatsa-da, statistik jihatdan noldan farq qilmaydi.

A4-rasmda turli xil tanlovlar amalga oshirilgan:

• GSNI < 0,77 bo‘lgan mamlakatlar;
• Eng kam xurofotga ega 5 ta mamlakat;
• Eng kam xurofotga ega 10 ta mamlakat;
• Eng kam xurofotga ega 15 ta mamlakat;
• Turli darajadagi polinomik modellar.

Qo‘llanilgan chegara va model turiga qarab qiyalik ijobiy, salbiy yoki nolga yaqin bo‘lishi mumkin. Asosiy tanlov bo‘lgan kubik modelda eng yaxshi kuzatilgan GSNI darajasidagi qiyalik −1,3 ga teng bo‘lib, 95 foizli ishonchlilik oralig‘i −5,0 bilan 2,4 orasidadir.

Shu sababli GSNI natijasi “tenglik oshgani sari tug‘ilish qat’iy pasayishda davom etadi” deb o‘qilmasligi kerak. To‘g‘riroq xulosa shuki, eng tenglikparvar qutbda munosabat tekislanishi mumkin, biroq statistik jihatdan ishonchli o‘sish hali ko‘rinmayapti.

GIIdagi ko‘ringan kubik qayta o‘sish nima uchun qabul qilinmadi?

GIIning bitta kubik modelida o‘ta past tengsizlik zonasida ijobiy qiyalik hosil bo‘lishi mumkin. Biroq tadqiqot bu natijani Yamanning o‘ta yuqori tengsizlik qiymatining modelga ko‘rsatgan kuchli ta’siri bilan izohlaydi.

Yaman chiqarib tashlanganda, kubik hadning modelga qo‘shgan hissasi yo‘qoladi va statistik ahamiyatlilik yo‘qqa chiqadi. Shu bois tadqiqotchilar bu natijani yuqori tenglik darajalarida mustahkam tug‘ilish qayta tiklanishi deb baholamaganlar.

GDI qiymatlarining bir bilan cheklanishi

GDI qiymatlari birdan oshganda, ayollar o‘lchangan rivojlanish komponentlarida erkaklardan yaxshiroq holatda bo‘lgan tengsizlik yuzaga keladi. Tadqiqot ushbu qiymatlarning natijalarga sun’iy ta’sir ko‘rsatish ehtimoliga qarshi birdan yuqori barcha GDI qiymatlarini birga tenglashtirgan qo‘shimcha tahlil o‘tkazdi.

Yuqoridan cheklangan GDIning 0,980 dan yuqori bo‘lgan mamlakatlarida chiziqli qiyalikning t-qiymati 0,43 ga, 95 foizli ishonchlilik oralig‘i −6,6 bilan 10,1 orasiga teng bo‘ldi. Shunday qilib, ushbu muqobil ta’rifda ham ishonchli ijobiy bog‘liqlik topilmadi.

Human Fertility Database mustahkamlik nazorati

Asosiy tahlil BMT Butunjahon aholi istiqbollari tug‘ilish hisob-kitoblariga asoslangan. Tadqiqotchilar ma’lumotlar manbai tanlovini sinash uchun Human Fertility Database bazasida so‘nggi tug‘ilish ma’lumotlari mavjud bo‘lgan 22 ta mamlakat bilan qo‘shimcha model qurdilar.

Ushbu mamlakatlar asosan yuqori ITI guruhida bo‘lgani sababli, tahlil to‘g‘ridan-to‘g‘ri qayta o‘sish kutilgan oraliqqa qaratilgan. Baholangan qiyalikning t-qiymati −0,19 ga teng bo‘ldi.

Natija ijobiy o‘sishni ko‘rsatmaydi; ammo ishonchlilik oralig‘i keng va 22 ta mamlakatning ITI qiymatlari bir-biriga juda yaqin. Shu sababli ushbu tahlil kuchli salbiy qiyalik dalilidan ko‘ra, muqobil ma’lumotlar manbaida ham sezilarli yuqoriga burilish ko‘rinmayotganini namoyish etadi.

Tadqiqotning aholi prognozlari nuqtai nazaridan ahamiyati

Birlashgan Millatlar Tashkiloti hamda turli milliy yoki xalqaro demografik prognozlarning asosiy ssenariylarida bugungi kunda juda past tug‘ilishga ega bo‘lgan mamlakatlar kelgusi yillarda uzoq muddatli yuqoriroq darajaga yaqinlashadi deb taxmin qilinishi mumkin.

Tadqiqot ushbu prognozlarning mutlaqo noto‘g‘ri ekanini ko‘rsatmaydi. Kelajakda tug‘ilish haqiqatan ham oshishi mumkin. Tadqiqotchilarning da’vosi shundaki, bunday o‘sish bugun hujjatlashtirilgan taraqqiyot-tug‘ilish bog‘liqligining avtomatik davomi bo‘lmaydi.

Boshqacha aytganda, kelajakdagi qayta o‘sish:

• Mavjud kesimli munosabatni yuqoriga suruvchi yangi siyosatlarni;
• Oila, parvarish va mehnat institutlarida hali kuzatilmagan tizimli o‘zgarishlarni;
• Ijtimoiy normalarda ancha keng qamrovli transformatsiyalarni;
• Tug‘ilishni belgilovchi omillarda yangi tarixiy burilishni

talab qilishi mumkin. Tadqiqot ushbu mexanizmlardan qaysi biri samarali bo‘lishini sinovdan o‘tkazmaydi.

Inson taraqqiyoti bilan tug‘ilish o‘rtasida sababiyat o‘rnatish mumkinmi?

Yo‘q. Tadqiqot mamlakatlar o‘rtasidagi bir vaqtda kuzatilgan statistik bog‘liqlikni tushuntiradi. Yuqori ITI tug‘ilishni pasaytiradi deb sababiy jihatdan isbotlamaydi.

ITI bilan tug‘ilish o‘rtasidagi munosabatga bir vaqtning o‘zida ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan omillar quyidagilardan iborat bo‘lishi mumkin:

• Urbanizatsiya (shaharlashuv);
• Bola tarbiyalash va uy-joy xarajatlari;
• Farzand ko‘rish yoshining kechiktirilishi;
• Kontratsepsiya vositalaridan foydalanish imkoniyati;
• Ta’lim va bandlik tuzilmasi;
• Oila va bola parvarishi siyosati;
• Ish kafolati va ish vaqti davomiyligi;
• Nikoh va juftlik munosabatlari modellari;
• Migratsiya;
• Madaniy va diniy qadriyatlar.

Ushbu omillarning hech biri asosiy regressiyada alohida sababiy o‘zgaruvchilar sifatida modellashtirilmagan.

Mamlakat darajasidagi natija shaxslar haqida nimani anglatmaydi?

Bir mamlakatda ayollarning ta’limi, daromadi va umr ko‘rish davomiyligi yuqoriroq bo‘lgan holda umumiy tug‘ilish koeffitsiyentining past bo‘lishi, o‘sha mamlakat ichidagi ko‘proq ma’lumotli yoki teng sharoitdagi har bir ayol kamroq farzand ko‘radi degani emas.

Mamlakat darajasidagi bog‘liqlik bilan shaxs darajasidagi bog‘liqlik bir-biridan farq qilishi mumkin. Tadqiqotning tahlil birligi mamlakat bo‘lib, har bir davlat grafikda bitta kuzatuvni tashkil etadi.

Davriy tug‘ilish bilan butun hayot davomidagi tug‘ilish o‘rtasidagi farq

JTK ma’lum bir taqvim yilidagi tug‘ish sur’atlariga asoslanadi. Insonlarning farzand ko‘rish yoshini kechiktirishi o‘sha yilning davriy JTK ko‘rsatkichiga ta’sir qilishi mumkin. Tadqiqot yakunlangan kohorta (avlod) tug‘ilishini to‘g‘ridan-to‘g‘ri modellashtirmaydi.

Shu sababli natijalar “2023-yilda kuzatilgan davriy tug‘ilish” bo‘yicha kuchli dalildir; ammo bugungi yosh avlodning hayoti yakunlanganda ular jami nechta farzand ko‘rishini qat’iy belgilab bermaydi.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

• 2023-yilgi eng so‘nggi ma’lumotlar bilan 193 ta mamlakatni qamrab olgani;
• Oldingi U-shaklidagi bog‘liqlik bashorat qilgan yuqori rivojlanish zonasida endilikda ancha ko‘p kuzatuvlar mavjudligi;
• Chiziqli, kvadratik, kubik va yuqori qiymatlar bilan cheklangan modellarni o‘zaro qiyoslagani;
• Yuqori ITI uchun 0,80, 0,85 va 0,90 kabi turli chegaralarni tekshirib ko‘rgani;
• BMTTD tomonidan ishlab chiqilgan barcha asosiy gender indikatorlarini tahlil qilgani;
• Ijtimoiy normalarni o‘lchovchi GSNIni tug‘ilish adabiyotiga kiritgani;
• Logarifmik transformatsiya tanlovini Boks-Koks testlari bilan baholagani;
• O‘zgartirilmagan JTK bilan qo‘shimcha tahlil taqdim etgani;
• GDI qiymatlarini bir bilan cheklovchi mustahkamlik nazoratini o‘tkazgani;
• Human Fertility Database orqali muqobil tug‘ilish ma’lumotlarini sinovdan o‘tkazgani;
• Qiyaliklarni nafaqat regressiya koeffitsiyentlari bilan, balki rivojlanishning butun oralig‘i bo‘ylab hosila grafiklari orqali ko‘rsatgani.

Tadqiqotning cheklovlari

• Tadqiqot dastlabki, taqrizdan o‘tmagan ishchi qo‘lyozmadir.
• Asosiy tahlil faqat bir yilning kesimli mamlakat ma’lumotlariga asoslanadi.
• Mamlakatlarning vaqt o‘tishi bilan rivojlanishi va tug‘ilish dinamikasi kuzatilmagan.
• Mamlakat darajasidagi bog‘liqlik shaxs darajasidagi qarorlarni tushuntirmaydi.
• Tahlil sabab-oqibat ta’sirini baholamaydi.
• Davriy jamlangan tug‘ilish koeffitsiyenti butun hayot davomidagi tug‘ilish emas.
• ITI uslubiyoti vaqt o‘tishi bilan o‘zgargani sababli eski tadqiqotlar bilan raqamli qiymatlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri qiyoslash cheklangan.
• Faqat ayollarga oid ITI umumiy ITI bilan juda yuqori korrelyatsiyaga ega.
• GDI va GII oila ichidagi parvarish taqsimotini yoki ish-oila muvozanatini to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘lchamaydi.
• GSNI faqat 80 ta mamlakatni qamrab oladi va mamlakatlarning ma’lumot yillari bir xil emas.
• GSNIning eng tenglikparvar chekkasidagi hisob-kitoblar kichik mamlakatlar guruhiga bog‘liq va ta’sirchan.
• Human Fertility Database nazorati faqat 22 ta davlatga tayanadi.
• Isroil kabi yuqori tug‘ilishga ega ayrim rivojlangan davlatlar umumiy tendensiyaning nima uchun farqlanishini to‘liq ochib bermaydi.
• Regressiyalar oila siyosati, bola parvarishi xarajatlari, mehnat sharoitlari yoki uy-joy bozori kabi mexanizmlarni alohida ajratmaydi.
• Demografik prognozlarning kelajakdagi qayta o‘sish farazlari to‘g‘ridan-to‘g‘ri prognoz yoki retrospektiv testlar bilan baholanmagan.
• 2-rasmning panel nomlari tushuntirish matnida teskari yozilgan.
• 1-rasmning uchinchi paneli izohida kesishish nuqtasining panel raqami noto‘g‘ri ko‘rsatilgan.

Tadqiqot nima deydi?

• 2023-yilgi mamlakatlararo ma’lumotlarda ITI bilan jamlangan tug‘ilish koeffitsiyenti o‘rtasida kuchli salbiy bog‘liqlik mavjud.
• Ushbu bog‘liqlik kuzatilgan eng yuqori ITI darajalarida ham ishonchli ijobiy qiyalikka aylanmaydi.
• Aholini qayta tiklash darajasidan past tug‘ilish o‘rta-yuqori rivojlangan ko‘plab mamlakatlarda keng tarqalgan.
• Faqat ayollarga oid ITI, GII va GDI ham yuqori darajalarda ishonchli tug‘ilish o‘sishini ko‘rsatmaydi.
• GSNIning eng past xurofotli hududida bog‘liqlik tekislanishi mumkin; biroq ishonchli ijobiy burilish dalili yo‘q.
• Agar kelajakda tug‘ilish o‘sishi sodir bo‘lsa, bu o‘sish mavjud kesimli taraqqiyot qonuniyatining avtomatik davomi bo‘lmaydi.

Tadqiqot nima demaydi?

• Inson taraqqiyoti tug‘ilishni sababiy jihatdan pasaytiradi deb isbotlamaydi.
• Gender tengligi farzand ko‘rishga bevosita to‘sqinlik qilishini ko‘rsatmaydi.
• Taraqqiyot yoki tenglik siyosatini to‘xtatish yoki ortga qaytarishni taklif qilmaydi.
• Barcha yuqori rivojlangan mamlakatlarda tug‘ilish bir xil ekanini aytmaydi.
• Isroil kabi yuqori tug‘ilishli rivojlangan mamlakatlar misolining sababini to‘liq tushuntirmaydi.
• Tug‘ilish kelajakda hech qanday sharoitda o‘smaydi deb bashorat qilmaydi.
• Bola parvarishi, uy-joy, daromad yordami yoki mehnat siyosatlarining samarasiz ekanini tekshirmaydi.
• Insonlarning istagan bolalar soni yoki amalga oshmagan reproduktiv niyatlarini o‘lchamaydi.
• Past tug‘ilishning iqtisodiy, ekologik yoki ijtimoiy oqibatlari ijobiy yoki salbiy ekanligini baholamaydi.

O‘tmish, bugun va kelajak nuqtai nazaridan ahamiyati

O‘tmishda yuqori taraqqiyotda tug‘ilish qayta o‘sadi degan qarash egri chiziqning o‘ng tomonida kam sonli davlatlar bo‘lgan ma’lumotlardan kelib chiqqan edi. Yangi tadqiqot ilgari bashorat qilingan rivojlanish darajasiga endilikda ancha ko‘p mamlakatlar yetib borgan bo‘lsa-da, xuddi shu burilish ko‘rinmayotganini ko‘rsatadi.

Bugungi kunda past tug‘ilish faqat eng boy Yevropa va Sharqiy Osiyo davlatlarining muammosi emas. ITI darajasi dunyo medianasi atrofida bo‘lgan ko‘plab davlatlar ham qayta tiklanish darajasidan pastga tushgan. Bu holat past tug‘ilish bo‘yicha tadqiqotlar ancha kengroq mamlakatlar doirasini qamrab olishi kerakligini bildiradi.

Kelajak nuqtai nazaridan tadqiqot demografik prognozlarda qo‘llaniladigan tug‘ilishning qayta o‘sishi farazlarini ehtiyotkorlik bilan baholashni taqozo etadi. Tug‘ilish kelgusida oshishi mumkin; biroq mavjud ma’lumotlar yuqoriroq ITI yoki yuqoriroq gender tengligining yakka o‘zi buni ta’minlay olishini ko‘rsatmaydi.

Kelgusi tadqiqotlar mamlakatlarning vaqt bo‘yicha o‘zgarishini, oila siyosatlarini, uy ichidagi mehnat taqsimotini, parvarish infratuzilmasini, tug‘ishni kechiktirishni, uy-joy va mehnat sharoitlarini birgalikda o‘rganishi lozim. Ayniqsa GSNIda kuzatilgan tekislanish haqiqiy institutsional chegara ekanmi, o‘lchov cheklovimi yoki kichik tanlanma noaniqligimi — yangi ma’lumotlar bilan tekshirilishi kerak.

Tadqiqotning metodologiyasi va natijalari

Texnik tadqiqot xulosasi

Asosiy ITI regressiya natijalari

*** p < 0,001; * p < 0,05. Kvadratik modelning chiziqli modelga nisbatan qo‘shimcha moslik testi p = 0,271 ga teng. A1-jadvalda kubik hadning kvadratik modelga qo‘shimcha hissasi bo‘yicha p-qiymati 0,0228 dir; asosiy grafik esa kubik modelning chiziqli modelga nisbatan umumiy yaxshilanish testini alohida hisobot qiladi.

Gender ko‘rsatkichlarining chiziqli natijalari

Eng yuqori rivojlanganlik yoki tenglik kichik tanlanmalari

Grafiklarning texnik vazifalari

1-rasmning vizual talqini

Birinchi panelda mamlakat nuqtalari past ITI va yuqori tug‘ilish hududidan yuqori ITI va past tug‘ilish hududiga cho‘zilgan yaqqol diagonal to‘plamni hosil qiladi. Chiziqli, kvadratik va kubik bashorat chiziqlari bir-biriga juda yaqin.

Ikkinchi panel har bir modelning marjinal qiyaligini nol chizig‘iga nisbatan ko‘rsatadi. Barcha hisob-kitoblar kuzatilgan ITI oralig‘ida noldan pastda qoladi. Uchinchi panel esa qayta tiklanish darajasi kesishuviga yaqin mamlakatlarning ayni bir umumiy ITIga salomatlik, ta’lim va daromadning turli kombinatsiyalari orqali yetib kelganini ko‘rsatadi.

2-rasmning vizual talqini

Ayollar ITIsi va \(1-GII\) grafiklarida nuqtalar yaqqol pastga yo‘nalgan va nisbatan zich joylashgan. GDI grafigida tarqoqlik kattaroq. GSNI grafigida esa past xurofot hududida tug‘ilish nuqtalari deyarli gorizontal polosada to‘plangan.

Quyi qiyalik panellari ayollar ITIsi, GII va GDI uchun eng yaxshi kuzatilgan qiymatlarda mustahkam ijobiy qiyalik yo‘qligini ko‘rsatadi. GSNI qiyaligining model tanloviga ko‘proq sezgirligi ushbu ko‘rsatkich natijalarini boshqalariga qaraganda ehtiyotkorroq o‘qishni talab etadi.

Model javob bergan va bermagan tadqiqot savollari

Model quyidagi savolga javob beradi:

2023-yilda taraqqiyot va gender ko‘rsatkichlari eng yuqori bo‘lgan mamlakatlarda jamlangan tug‘ilish koeffitsiyenti mamlakatlararo statistik munosabatda qaytadan o‘smoqdami?

Model quyidagi savollarga javob bermaydi:

• Agar mamlakat o‘z ITIsini oshirsa, uning tug‘ilish ko‘rsatkichi sababiy jihatdan qanchaga o‘zgaradi?
• Muayyan bir oila siyosatining ta’siri qanday?
• Uy ichidagi yumushlarni tengroq taqsimlash tug‘ilishni oshiradimi?
• Insonlar istagan bolalar soni bilan haqiqatda dunyoga kelgan bolalar soni o‘rtasidagi farq qanday?
• Past tug‘ilish necha yil davom etadi?

Manba va metodologiya eslatmasi

Tadqiqotning asl nomi: Low fertility persists despite high levels of human development and gender equity

Mualliflar va PDF’dagi tartibi: Dean Spears, Yu-Chieh Hsu, Diane Coffey, Pedro Conceição, Michael Geruso, Josefin Pasanen

Teng birinchi mualliflar: Dean Spears va Yu-Chieh Hsu

Boshqa hammualliflar tartibi: PDF’da boshqa hammualliflar alifbo tartibida berilgani ko‘rsatilgan.

Mas’ul muallif: Michael Geruso

PDF’da ko‘rsatilgan muassasalar:

• Dean Spears, Diane Coffey va Michael Geruso: University of Texas at Austin Population Research Center
• Yu-Chieh Hsu, Pedro Conceição va Josefin Pasanen: UNDP Human Development Report Office

Institutsional hamkorlik: Ostindagi Texas universiteti Aholi tadqiqotlari markazi va BMTTD Inson taraqqiyoti hisoboti boshqarmasi qo‘shma loyihasi

Matn sanasi: 2026-yil fevral

SSRN’ga yuborilgan sana: 2026-yil 26-iyun

Sahifalar soni: 29

SSRN ro‘yxatga olish raqami: 6908378

DOI: 10.2139/ssrn.6908378

Nashr platformasi: SSRN

Rasmiy havola:SSRN tadqiqot qaydnomasi

Jurnal yoki konferensiya: Taqrizli jurnal yoki konferensiyada qabul qilingani tasdiqlanmagan.

Nashriyot: Taqrizli yakuniy akademik nashriyot ko‘rsatilmagan. SSRN tadqiqot matni ulashilgan platformadir.

Taqriz holati: PDF “preliminary, working draft” (dastlabki ishchi qo‘lyozma) deb belgilangan. Taqrizdan o‘tgan yakuniy jurnal nashri tasdiqlanmagan.

Moliyalashtirish: Eunice Kennedy Shriver Milliy bolalar salomatligi va inson taraqqiyoti instituti tomonidan Ostindagi Texas universiteti Aholi tadqiqotlari markaziga ajratilgan P2CHD042849 raqamli markaz granti

Institutsional mas’uliyat bayonnomasi: PDF’da bildirilgan fikrlar mualliflarga tegishli ekani; Birlashgan Millatlar Tashkiloti, BMTTD, BMTga a’zo davlatlar yoki NIHning rasmiy qarashlarini aks ettirishi shart emasligi bildirilgan.

Tadqiqot turi: Mamlakat darajasidagi kesimli demografik va taraqqiyot ko‘rsatkichlari tahlili

Asosiy ma’lumot manbalari: UN World Population Prospects 2024 qayta ko‘rib chiqilgan nashri, UNDP Human Development Report Office indikatorlari va Human Fertility Database mustahkamlik ma’lumotlari

Asosiy tanlanma: 2023-yil uchun 193 ta mamlakat

Asosiy natijaviy o‘zgaruvchi: Jamlangan tug‘ilish koeffitsiyentining tabiiy logarifmi

Asosiy tadqiqot savoli: Inson taraqqiyoti yoki gender yuksalishining eng yuqori darajalarida tug‘ilish bog‘liqligi ijobiy tomonga o‘zgarishi yoki o‘zgarmasligi

Sababiyat holati: Tadqiqot to‘g‘ridan-to‘g‘ri sabab-oqibat ta’sirini baholamaydi; mamlakatlar o‘rtasidagi statistik munosabatni tavsiflaydi.

Manba ichidagi taqdimot muammolari: 2-rasmning GII va GDI panel nomlari 10-sahifadagi matnda teskari yozilgan. 1-rasmning uchinchi paneli izohida qayta tiklanish darajasi kesishuvi panel raqami noto‘g‘ri ko‘rsatilgan.

Asosiy metodologik cheklov: Bir yillik mamlakatlar kesimi davlatlarning vaqt bo‘yicha yoki shaxslarning butun umri davomidagi o‘zgarishlarini ko‘rsatmaydi. GSNI va HFD tahlillaridagi mamlakatlar soni asosiy tanlanmaga qaraganda ancha kichikdir.

Ilmiy o‘qish bo‘yicha ogohlantirish: Tadqiqot xulosalari taraqqiyot va gender tengligining qadrsiz yoki tug‘ilish uchun zararli ekanini isbotlamaydi. Ko‘rsatilgan natija shundaki, bugungi kunda kuzatilgan mamlakatlararo manzarada ushbu yutuqlarning eng yuqori darajalari juda past tug‘ilishni avtomatik ravishda ortga qaytara olmaydi.