Догурганлык катышларынын економик ве топлумсал өнүгүүнин илк ашамаларында дүшмеси узак сүредир билинен бир демографик өрүнтүдүр. Буна каршылык таасирли бир теори грубу, өлкөлөр чок жогорку адамдык өнүгүү ве гендердик теңдик дүзейлерине улаштыгында дүшүшүн терсине дөнебилежегини алдыга сүрмет. Бу йаклашыма ылайык өнүгүүнин орта ашамаларында бала сахиби олмайы зорлаштыран изилдөө йашамы, үй-бүлө курумлары ве топлумсал ролдор; өнүгүү ве теңдик даха да илерледигинде йениден ылайык хâле гелебилир ве төрөттүүлүк артабилир.

Деан Спеарс, Йу-Жхиех Хсу, Диане Жоффей, Педро Жонжеичãо, Мижхаел Герусо ве Жосефин Пасанен тарабынан даярдалган изилдөө, бу гери дөнүш өнгөрүсүнү мевжут ен гүнжел гениш өлкө маалыматтарийле сынамат. Араштырмажылар 2023 жалпы төрөттүүлүк хызларыны 193 өлкөнин Адамдык өнүгүү индекси дегерлерийле ве UNDP тарабынан гелиштирилен дөрт гендер көрсөткүчсийле салыштырган.

Сонучлар, жогорку өнүккөндүк дүзейлеринде төрөттүүлүк дүшүшүнүн генел ве истатистиксел катары гүвенилир бир У дөнүшү йаптыгына даир далил булунмадыгыны гөстермет. ИГЕ менен төрөттүүлүк арасындаки негизги сызыктуу модель күчтүү бир негатиф байланыш үретмиш ве өлкөлөр аралык дегишимин болжол менен %73’үнү ачыклаган. Куадратик, күбик ве жогорку ИГЕ грубуйла сынырландырылан моделлер де гөзленен гелишмишлик аралыгында гүвенилир бир позитиф егим гөстермеген.

Догрусал моделе ылайык жалпы төрөттүүлүк деңгээли болжол менен 0,758 ИГЕ дүзейинде 2,1 катары тахмин едилмет. Бу дегер, 2023 өлкө медйаны олан 0,762’нин хемен алтындадыр. ИГЕ’си 0,76’нын үзеринде болгон 98 өлкөнин %89’унда жалпы төрөттүүлүк деңгээли 2,1’ин алтындадыр.

Окшош бир өрүнтү гана аяллара таандык ИГЕ, Гендердик теңсиздик индекси ве Гендерге негизделген өнүгүү индекси үчүн де гөрүлгөн. Гендердик социалдык нормалар индекси’нде ен теңдикчи учта байланыш белиргин түрдө дүзлешмет; факат гүвенилир ве модел тержихлерине дайаныклы бир йүкселиш ортайа чыкмамат.

Чалышманын табылгалары, өнүгүү же гендер илерлемесинин дегерсиз йа да азалтылмасы герекен сүречлер олдугуну сөйлемемет. Сонуч даха сынырлыдыр: Гүнүмүзде гөзленен өлкөлөр аралык маалыматтар, өнүгүүнин ве ешитлигин мевжут ен жогорку дүзейлерине догру илерлеменин тек башына чок төмөн догурганлыгы отоматик түрдө терсине чевирдиги иддиасыны дестеклемемет.

Араштырманын негизги проблеми

Күресел төрөттүүлүк катышлары йирминжи йүзжылын орталарындан бу йана азалмат. Чалышманын актардыгы Бирлешмиш Миллетлер маалыматтарине ылайык дүнйа нүфусунун болжол менен үчте икиси, жалпы төрөттүүлүк деңгээлинын ики чожугун алтында олдугу өлкөлөрде йашамат.

Бу дүшүш ошол эле мезгилде йоксуллугун азалмасы, билим берүү сүресинин узамасы, саламаттык кошулларынын ийилешмеси, йашам беклентисинин йүкселмеси ве аялларын економик ве топлумсал конумларындаки илерлемейле бирге герчеклешген. Бу неденле өнүгүү менен төрөттүүлүк арасында тарыхый катары негатиф бир байланыш гөзленмет.

Белирсиз олан кону, бу байланышнин ен жогорку өнүккөндүк дүзейлеринде насыл девам едежегидир. Үч негизги оласылык булунмат:

1. Догурганлык төмөн бир дүзейде денгеленебилир.
2. Гелишме арттыкча төрөттүүлүк даха да дүшебилир.
3. Гелишме ве гендердик теңдик белирли бир дүзейи аштыгында төрөттүүлүк йениден йүкселебилир.

Үчүнжү оласылык, литератүрде У же терс Ж бичимли өнүгүү-төрөттүүлүк байланышси катары тартышылмат. Илишкинин илк бөлүмүнде өнүгүү арттыкча төрөттүүлүк дүшмекте; егринин саг тарафында исе гелишмишлик даха да йүкселдикче догурганлыгын йениден артажагы өнгөрүлмет.

2009’даки У бичимли байланыш иддиасы

Чалышманын догрудан сынадыгы маанилүү изилдөөлардан бири Мйрскйлä, Кохлер ве Биллари’нин 2009 тарихли изилдөөсыдыр. Бу изилдөө, Адамдык өнүгүү индекси менен жалпы төрөттүүлүк деңгээли арасындаки негатиф байланышнин болжол менен 0,85 ИГЕ дүзейинден кийин терсине дөнмейе башладыгыны алдыга сүргөн.

Бу хипотез ортайа атылдыгында чок жогорку өнүккөндүк дүзейине улашмыш өлкө сайысы бугүнкүнден азыраакды. Долайысыйла егринин саг ужуна байланышн тахминлер гөреже сынырлы сайыда гөзлеме дайаныйорду.

Йени изилдөөнүн авантажы, 2023 итибарыйла чок көбүрөөк өлкөнин даха өнже олаган дышы сажылан гелишмишлик дүзейлерине улашмыш олмасыдыр. UNDP сыныфландырмасында “чок жогорку адамдык өнүгүү” ешиги олан 0,8’ин үзеринде 74 өлкө булунмат. Үлкелерин дөртте биринден фазласы, мурдагы изилдөөда гери дөнүшүн беклендиги гелишмишлик бөлгесине гирген.

Араштырмажылар бөйлеже теоринин илерийе дөнүк өнгөрүсүнү догрудан соргуламат: Үлкелер жогорку өнүккөндүк бөлгесине улаштыгында төрөттүүлүк герчектен йүкселмиш мидир?

Топлумсал гендердик теңдикне дайалы гери дөнүш хипотези

Догурганлыгын йениден артабилежегине байланышн икинжи маанилүү теориялык мамиле, “тамамланмамыш гендер деврими” дүшүнжесидир.

Бу йаклашыма ылайык аяллар билим берүү ве үжретли изилдөө аланларында эркеклерле даха ешит бир конума кирешекен ев ичи бакым сорумлулуклары ве үй-бүлө курумлары ошол эле хызда дегишмемиш болушу мүмкүн. Кадынларын билим берүү ве карийер фырсатлары генишлеркен бала бакымы ве ев ишлери бүйүк өлчүде аяллара быракылырса үжретли изилдөө менен бала сахиби олма арасындаки чатышма бүймүчөбилир.

Теори, гендердик теңдик үй-бүлө, иш гүжү пийасасы ве каму саясатларында даха алдыга бир дүзейе улаштыгында бу чатышманын азалабилежегини ве догурганлыгын йениден йүкселебилежегини өнгөрмет.

Йени изилдөө бу теориялык меканизмалары догрудан өлчмемет. Бунун йерине гери дөнүш хипотезинин гөзленебилир өлкө деңгээлиндеки сонужуну тест етмет: Топлумсал жинсийет гелишими ве ешитлиги ен жогорку өлкөлөрде төрөттүүлүк жогорураак бир егилиме дөнмүш мүдүр?

Вери капсамы

Ана төрөттүүлүк маалыматси, Бирлешмиш Миллетлер Дүнйа Нүфус Беклентилери 2024 ревизйонундаки 2023 жалпы төрөттүүлүк деңгээли тахминлеридир. Инсан гелишими ве гендер көрсөткүчлери UNDP Хуман Девелопмент Репорт Оффиже маалыматтаринден алынган.

Жалпы төрөттүүлүк хызы нейи өлчүйор?

Жалпы төрөттүүлүк хызы же TDH, белирли бир жылдаки йаша өзгү догум катышларынын варсайымсал бир аял кушагы бойунжа девам еттиги кабыл едилирсе бир аялын орточо кач бала сахиби олажагыны көрсөткөн мезгилсел бир өлчүдүр.

Бу дегер герчек бир аял кушагынын йашамы бойунжа тамамладыгы догум сайысы эмес. 2023 TDH’си, ар башка йашлардаки аялларын 2023 жылында гөзленен догум хызларыны тек бир сентетик кушакта бирлештирир.

Чалышма 2,1 дегерини нүфусун кендини йенилеме дүзейинин болжол менен көрсөткүчси катары кулланмат. Йазарлар бунун бир саделештирме олдугуну; герчек калктын өзүн жаңылоо деңгээлинин еркен йаш өлүмлери ве догумдаки жинсийет катышы гиби кошуллара ылайык дегиштигини өзелликле белиртмет.

Адамдык өнүгүү индекси насыл олуштурулуйор?

Адамдык өнүгүү индекси 0 менен 1 арасында дегишен ве үч ана йашам бойутуну бирлештирен бир көрсөткүчдир:

• Узак ве саламаттыклы йашам: Догушта йашам беклентисийле өлчүлмет.
• Билги: Орточо билим берүү сүреси ве бекленен билим берүү сүресийле өлчүлмет.
• Инсана йакышыр йашам стандарды: Сатын алма гүжү паритесине ылайык киши башына гайрисафи миллî кирешеле өлчүлмет.

Үч алт ендекс 0 менен 1 арасына өлчеклендирилмекте ве геометрик орталамалары алынмат:

\[ HDI_i = \left( I_{health,i} \times I_{education,i} \times I_{income,i} \right)^{1/3} \]

Бурада \(I_{health}\) саламаттык, \(I_{education}\) билим берүү ве \(I_{income}\) киреше алт ендексидир. Ендексин физиксел бирими йоктур.

Чалышма, ИГЕ хесаплама ыкмаинин 2009’даки мурдагы изилдөөдан бу йана дегиштигини де вургуламат. Егитим көрсөткүчлери, киреше билешени ве алт көрсөткүчлерин бирлештирилме ыкмаи йениленген. Бу неденле ески ве йени маалымат серилериндеки ошол эле сайысал ИГЕ дегерлери бүтүнүйле ешдегер эмес.

Шекил 1: ИГЕ йүкселдикче төрөттүүлүк дүшүйор

Шекил 1’ин илк панелинде 193 өлкөнин 2023 ИГЕ дегери йатай ексенде, жалпы төрөттүүлүк деңгээлинын табигый логарифми дикей ексенде гөстерилмет. Хер мави нокта бир өлкөйи өкүлчүлүк етмет.

Графигин негизги гөрсел өрүнтүсү ачык түрдө ашагы йөнлүдүр. Төмөн ИГЕ дегерлеринде дөрт, беш же алты чожуга йаклашан төрөттүүлүк катышлары гөрүлүркен жогорку ИГЕ грубундаки өлкөлөрин бүйүк бөлүмү бир менен ики бала арасында топланмат.

Догрусал моделин ИГЕ катсайысы −2,678’дир ве робаст стандарттык катасы 0,103’түр. Катсайы, ИГЕ’деки бир там балллык дегишиме каршылык гелмет; ИГЕ 0 менен 1 арасында олдугундан даха герчекчи күчүк дегишимлер үчүн логаритмик натыйжа өлчегинде йорумланмалыдыр.

Өрнегин ИГЕ’нин 0,10 йүкселмеси сызыктуу модельде болжол менен катары:

\[ \Delta \ln(TFR) = -2{,}678 \times 0{,}10 = -0{,}2678 \]

дегишимине каршылык киреше. Логаритмик дөнүшүм себебинен бунун катыш каршылыгы болжол менен:

\[ e^{-0{,}2678}-1 \approx -0{,}235 \]

йани өлкөлөр аралык тахмини байланышде болжол менен %23,5 төмөнүрөөк TDH’дир. Бу хесап неденсел бир таасир эмес; гана догрусал кесилиштик моделин математиксел йорумудур.

Неден догал логаритма кулланылды?

Араштырмажылар көз каранды өзгөрмө катары догрудан TDH йерине табигый логарифмины кулланган:

\[ Y_i = \ln(TFR_i) \]

Ек анализде уйгуланан Box-Cox тести дөнүшүм параметресини болжол менен \(\hat{\theta}=0{,}07\) катары тахмин етмиш ве %95 ишеним аралыгыны −0,15 менен 0,29 арасында булгон. Бу аралык сыфыры ичермекте, факат бире каршылык келген дөнүшүмсүз модели капсамамат.

Бу неденле догал логаритма, маалыматнин истатистиксел йапысына догрудан TDH дүзейлеринден даха уйгун кабыл кылынган. Араштырмажылар йине де TDH’нин дөнүштүрүлмедиги модели айрыжа сынамыш ве негизги гери дөнүш йоклугу сонужунун дегишмедигини билдирген.

Догрусал, куадратик ве кубдук модельлер

Догрусал модел:

\[ \ln(TFR_i) = \beta_0 + \beta_1 HDI_i + \varepsilon_i \]

Бу моделде егим бүтүн ИГЕ дүзейлеринде сабиттир:

\[ \frac{\partial \ln(TFR_i)}{\partial HDI_i} = \beta_1 \]

Куадратик модел:

\[ \ln(TFR_i) = \beta_0 + \beta_1 HDI_i + \beta_2 HDI_i^2 + \varepsilon_i \]

Куадратик моделин егими:

\[ \frac{\partial \ln(TFR_i)}{\partial HDI_i} = \beta_1 + 2\beta_2 HDI_i \]

шеклиндедир. \(\beta_2\) йетеринже бүйүк ве позитифсе негатиф байланыш жогорку ИГЕ’де позитифе дөнебилир. Факат куадратик терим сызыктуу моделье ылайык уйуму анламлы түрдө гелиштирмеген.

Күбик модел:

\[ \ln(TFR_i) = \beta_0 + \beta_1 HDI_i + \beta_2 HDI_i^2 + \beta_3 HDI_i^3 + \varepsilon_i \]

Күбик егим:

\[ \frac{\partial \ln(TFR_i)}{\partial HDI_i} = \beta_1 + 2\beta_2 HDI_i + 3\beta_3 HDI_i^2 \]

катары хесапланыр. Модел даха кармашык егрилере изин вермесине рагмен Шекил 1’ин икинжи панелинде гөзленен бүтүн ИГЕ аралыгы бойунжа түревин сыфырын алтында калдыгы гөстерилмет.

Жогорку гелишмишлик грубунун айры анализи

Бир модел бүтүн өлкөлөре уйгуландыгында жогорку ИГЕ ужундаки егим, төмөн ве орта ИГЕ’деки чок сайыда өлкөден таасирленебилир. Араштырмажылар бу итиразы каршыламак үчүн гана жогорку өнүккөндүк өлкөлөрине сызыктуу модельлер уйгулаган.

Ана жогорку өнүккөндүк сыныры, мурдагы У дөнүшү изилдөөсыйла каршылаштырылабилирлик максатында ИГЕ &гт; 0,85 катары сечилген. Бу групта 53 өлкө вардыр. Тахмин кылынган катсайы −1,827, робаст стандарттык ката 0,802’дир ве егим истатистиксел катары негатифтир.

Ек анализлерде 0,80, 0,85 ве 0,90 гиби ар башка ешиклер кулланылган. Шекил А2’де бу жогорку өнүккөндүк алт үлгүлеринин хичбиринде гүвенилир бир позитиф байланыш гөрүлмемет.

Чок жогорку ИГЕ өлкөлөриндеки сомут өрнеклер

Чалышма, жогорку өнүккөндүк бөлгесиндеки өлкө дагылымыны сомут өрнеклерле ачыкламат:

• Исраил’ин 2023 ИГЕ дегери 0,919, жалпы төрөттүүлүк деңгээли 2,8’дир.
• Исраил’ден бираз жогорураак ИГЕ’йе сахип Франса’да TDH 1,64’түр.
• Лүксембург’да TDH 1,40’тыр.
• Малта’да TDH 1,10’дур.
• Жапонйа’да TDH 1,21’дир.

ИГЕ’си 0,92 же жогорураак 26 өлкөде орточо TDH 1,37’дир ве ен жогорку дегер 1,67’дир. Исраил 0,919 дегерийле бу ешигин хемен алтында калдыгы үчүн бу 26 өлкөлик хесапламайа дâхил эмес.

Түштүк Корея ве Америка Бирлешик Девлетлери болжол менен 0,94 менен бирбирине чок йакын ИГЕ дегерлерине сахиптир. Буна каршылык Коре’нин 0,72 олан TDH’си АБД дегеринин йарысындан аздыр. Бу фарклылык, гелишмишлик севийесинин төрөттүүлүктаки бүтүн өлкө фаркларыны ачыкламадыгыны; факат жогорку гелишмишлигин систематик бир гери дөнүш үретмедигини гөстермет.

ИГЕ’де калктын өзүн жаңылоо деңгээли ешиги

Догрусал модел, TDH’нин 2,1’е ешит олдугу ИГЕ дүзейини болжол менен 0,758 катары тахмин етмет. %95 ишеним аралыгы 0,745 менен 0,771 арасындадыр.

\[ \widehat{HDI}_{TFR=2.1} = 0{,}758 \]

2023 өлкө медйаны 0,762’дир. Бөйлеже модел, медйан өлкөнин бираз үзеринде гелишмишлиге сахип өлкөлөрде TDH’нин генел катары калктын өзүн жаңылоо деңгээлинин алтында олажагыны тахмин етмет.

ИГЕ’си 0,76’нын үзеринде 98 өлкө булунмат:

• Бу өлкөлөрин %89’унда TDH 2,1’ин алтындадыр.
• Дөртте үчүнде TDH 1,73’үн алтындадыр.
• Чин’ин ИГЕ дегери 0,797, Брезилйа’нын 0,786’дыр.
• Сри Ланка, Еквадор, Парагуай ве Виетнам гиби өлкөлөр болжол менен 0,76 айлана-чөйрөсинде ве калктын өзүн жаңылоо деңгээлине йакын йа да онун алтында догурганлыга сахиптир.

Бу натыйжа, төмөн догурганлыгын гана геленексел катары “зенгин Баты өлкөлөри” катары сыныфландырылан күчүк бир өлкө грубуйла сынырлы олмадыгыны гөстермет.

ИГЕ билешенлери жагынан 0,76 не анлама гелийор?

Шекил 1’ин үчүнжү панели, ИГЕ’нин саламаттык, билим берүү ве киреше билешенлеринин дүнйа дагылымыны гөстермет. Үч билешенин ендексе болжол менен ешит каткы йаптыгы варсажылдыгында 0,76 дүзейи кабажа шу кошулларла байланышлендирилмет:

• Йаклашык 69 жыллык йашам беклентиси;
• Орточо 11,4 жыллык билим берүү;
• 14 жылдан аз бекленен билим берүү сүреси;
• Сатын алма гүжү паритесине ылайык 16.000 доларын алтында киши башына миллî киреше.

Лүбнан, Парагуай ве Виетнам бирбирине йакын жалпы ИГЕ дегерлерине сахип олмасына рагмен саламаттык, билим берүү ве киреше билешенлеринин бирлешимлери фарклыдыр. Бу дурум ошол эле жалпы ендекс дегеринин ар башка өнүгүү йолларындан олушабилежегини гөстермет.

Топлумсал жинсийет көрсөткүчлери

Гана аяллара таандык ИГЕ

Стандарт ИГЕ ыкмаи гана аяллара таандык йашам беклентиси, билим берүү ве казанылмыш киреше маалыматтарине уйгуланмат. Бөйлеже аялларын мутлак адамдык өнүгүү дүзейи өлчүлмет.

Гендерге негизделген өнүгүү индекси – GDI

GDI, аяллара таандык ИГЕ’нин эркеклере таандык ИГЕ’йе катышыдыр:

\[ GDI_i = \frac{HDI_{female,i}}{HDI_{male,i}} \]

Дегерин бире йакын олмасы аял ве эркек өнүгүү натыйжаларынын бирбирине йакын олдугуну көрсөтөт. Бирин үзериндеки дегерлер, өлчүлен билешенлерде аялларын эркеклерден жогорураак бир конумда булундугу ешитсизлиги ифаде едер.

Гендердик теңсиздик индекси – GII

GII; үреме саглыгы, билим берүү ве сийасал гүчленме менен иш гүжүне катылым аланларындаки аял-эркек ешитсизлигинин неден олдугу адамдык өнүгүү кайбыны өлчмет. Даха жогорку GII көбүрөөк ешитсизлик анламына киреше.

Графикте өнүгүүнин солдан сага догру илерлемеси үчүн йатай ексенде \(1-GII\) кулланылган:

\[ GII^{improvement}_i = 1-GII_i \]

Гендердик социалдык нормалар индекси – GSNI

GSNI, Дүнйа Дегерлер Араштырмасы йанытларындан йарарланарак аяллара байланышн сийасал, билим берүүсел, економик ве физиксел бүтүнлүк аланларындаки өнйаргылары өлчмет. Жогорку дегер көбүрөөк өнйаргы анламына киреше.

Графикте даха теңдикчи дегерлерин сагда гөрүнмеси үчүн \(1-GSNI\) кулланылган:

\[ GSNI^{improvement}_i = 1-GSNI_i \]

GSNI, башка көрсөткүчлерден ар башка катары гана гөзленен билим берүү, киреше же саламаттык натыйжаларыны эмес, инсанларын аял хаклары ве топлумсал ролдор хаккындаки тутумларыны өлчмет.

Шекил 2: Кадынларын гелишими арттыкча генел өрүнтү йине ашагы йөнлү

Гана аяллара таандык ИГЕ’нин догрусал катсайысы −2,451, робаст стандарттык катасы 0,108’дир. Илишки, стандарт ИГЕ менен елде едилене чок йакындыр.

\(1-GII\) дегишкенинин догрусал катсайысы −1,990, робаст стандарттык катасы 0,091’дир. Топлумсал жинсийет ешитсизлигинин азалдыгы өлкөлөрде жалпы төрөттүүлүк деңгээлинын кесилиштик катары төмөнүрөөк олдугу гөрүлмет.

GDI катсайысы −3,871’дир; анжак моделин ачыклайыжылыгы башка ики өнүгүү көрсөткүчсине ылайык төмөнүрөөктүр. Бунун недени GDI’нин аялларын мутлак гелишмишлигинден зийаде аял ве эркек натыйжалары арасындаки катышы өлчмесидир. Төмөн гелишмишликте ики жинсийетин де окшош натыйжалара сахип олдугу бир өлкө, жогорку өнүккөндүктеки бир өлкөден даха ешит бир GDI дегери алабилир.

Топлумсал жинсийет көрсөткүчлери гана ИГЕ’нин текрары мы?

Гана аяллара таандык ИГЕ менен генел ИГЕ арасындаки кореласйон 0,989’дур. Бу неденле ики көрсөткүчнин өлкө сыраламаларынын бүйүк өлчүде бенземеси бекленмет.

Буна каршылык GII менен ИГЕ арасындаки кореласйон −0,918, GDI менен ИГЕ арасындаки кореласйон 0,633’түр. Ен жогорку ИГЕ өлкөлөри менен ен жогорку GDI же GII перформансына сахип өлкөлөр там катары ошол эле эмес.

Өрнегин ен жогорку ИГЕ’йе сахип 38 өлкөнин гана беши ен жогорку 38 GDI өлкөси арасындадыр. Бу неденле GDI ве GII анализлери, стандарт ИГЕ графигинин бүтүнүйле ошол эле өлкө сыраламасыны текрар етмемет.

Бунунла бирге ортак регресйон моделлеринде стандарт ИГЕ контрол едилдигинде гана аяллара таандык ИГЕ ве GDI’нин багымсыз катсажылары истатистиксел анламлылыгыны кайбетмет. Бу натыйжа, бу көрсөткүчлерин төрөттүүлүкла байланышсинин маанилүү бөлүмүнүн генел адамдык өнүгүүйле ортаклаштыгыны гөстермет.

GSNI неден ар башка бир өрүнтү гөстерийор?

GSNI графиги башка көрсөткүчлерде гөрүлен болжол менен лог-догрусал дүшүштен айрылмат. Даха фазла гендер өнйаргысына сахип өлкөлөрде теңдик арттыкча төрөттүүлүк белиргин түрдө дүшмет. Ен аз өнйаргылы өлкөлөр грубунда исе егри дүзлешмет.

Ен гелишмиш GSNI алт үлгүинде догрусал катсайы 0,128 ве стандарттык ката 0,127’дир. Бу тахмин күчүк позитиф бир ноктайа каршылык гелсе де истатистиксел катары сыфырдан айры эмес.

Шекил А4’те ар башка сечимлер йапылган:

• GSNI &лт; 0,77 олан өлкөлөр;
• Ен төмөн өнйаргыйа сахип беш өлкө;
• Ен төмөн өнйаргыйа сахип он өлкө;
• Ен төмөн өнйаргыйа сахип он беш өлкө;
• Ар башка даражалерде полином моделлери.

Кулланылан ешик ве модел түрүне ылайык егим позитиф, негатиф же сыфыра йакын олабилмет. Ана тандоо олан кубдук модельде ен ийи гөзленен GSNI дүзейиндеки егим −1,3; %95 ишеним аралыгы −5,0 менен 2,4 арасындадыр.

Бу неденле GSNI булгусу “теңдик арттыкча төрөттүүлүк кесин катары дүшмейе девам едер” түрүндө окунмамалыдыр. Даха догру натыйжа, ен теңдикчи учта байланышнин дүзлешебилдиги факат истатистиксел катары гүвенилир бир йүкселишин хенүз гөрүлмедигидир.

GII’деки көрүнүктүү күбик гери дөнүш неден кабыл едилмеди?

GII’нин бир кубдук модельинде чок төмөн ешитсизлик бөлгесинде позитиф егим олушабилмет. Анжак изилдөө бу сонужу Йемен’ин олаган дышы жогорку ешитсизлик дегеринин моделе күчтүү таасирсине багламат.

Йемен чыкарылдыгында күбик теримин моделе каткысы ортадан калкмакта ве статистикалык маанилүүлүк кайболмат. Бу неденле изилдөөжылар сонужу жогорку теңдик севийелеринде саглам бир төрөттүүлүк гери дөнүшү катары дегерлендирмеген.

GDI дегерлеринин бирде сынырландырылмасы

GDI дегерлери бирин үзерине чыктыгында аялларын өлчүлен өнүгүү билешенлеринде эркеклерден даха ийи дурумда олдугу бир ешитсизлик олушмат. Чалышма, бу дегерлерин натыйжалары йапай түрдө таасирлемеси оласылыгына каршы бүтүн бирин үзериндеки GDI дегерлерини бире ешитлейен ек бир талдоо герчеклештирген.

Үсттен сынырландырылмыш GDI’нин 0,980 үзериндеки өлкөлөринде догрусал егимин т дегери 0,43, %95 ишеним аралыгы −6,6 менен 10,1 арасындадыр. Бөйлеже бу алтернатиф танымда да гүвенилир позитиф бир байланыш булунмамат.

Human Fertility Database сагламлык контролү

Ана талдоо Бирлешмиш Миллетлер Дүнйа Нүфус Беклентилери төрөттүүлүк тахминлерине дайанмат. Араштырмажылар маалымат кайнагы тержихини сынамак үчүн Human Fertility Database’де гүнжел төрөттүүлүк маалыматси болгон 22 өлкөйле ек бир модел кургон.

Бу өлкөлөр агырлыклы катары жогорку ИГЕ грубунда олдугу үчүн талдоо догрудан гери дөнүш бекленен аралыга одакланмат. Тахмин кылынган егимин т дегери −0,19’дур.

Сонуч позитиф бир йүкселиш гөстермемет; анжак ишеним аралыгы геништир ве 22 өлкөнин ИГЕ дегерлери бирбирине йакындыр. Долайысыйла бу талдоо күчтүү бир негатиф егим канытындан чок, алтернатиф маалымат кайнагында да белиргин бир йукары дөнүш гөрүлмедигини гөстермет.

Чалышманын нүфус прожексийонлары жагынан анламы

Бирлешмиш Миллетлер ве чешитли улусал же улусларарасы нүфус прожексийонларынын меркезî сенарйоларында, гүнүмүзде чок төмөн догурганлыга сахип өлкөлөрин илерлейен жылларда жогорураак бир узак мезгил дүзейине йаклашажагы варсажылабилмет.

Чалышма бу прожексийонларын мутлака йанлыш олдугуну гөстермемет. Гележекте төрөттүүлүк герчектен йүкселебилир. Араштырмажыларын савы, бөйле бир йүкселишин бугүн белгеленен өнүгүү-төрөттүүлүк байланышсинин отоматик девамы олмайажагыдыр.

Башка бир ифадейле гележектеки гери дөнүш:

• Мевжут кесилиштик байланышйи йукары кайдыран йени саясатлар;
• Аиле, бакым ве изилдөө курумларында хенүз гөзленмейен дегишимлер;
• Топлумсал нормларда даха капсамлы дөнүшүмлер;
• Догурганлыгын белирлейижилеринде йени бир тарыхый кырылма

геректиребилир. Чалышма бу меканизмалардан хангисинин таасирли олажагыны тест етмемет.

Инсан гелишими менен төрөттүүлүк арасында себептүүлүк кеңешабилир ми?

Хайыр. Чалышма өлкөлөр аралыкндаки еш заманлы истатистиксел байланышйи ачыкламат. Жогорку ИГЕ’нин догурганлыгы дүшүрдүгүнү неденсел катары далилдебейт.

ИГЕ менен төрөттүүлүк арасындаки байланышйи ошол эле анда таасирлейебилежек унсурлар арасында шунлар булунабилир:

• Кентлешме;
• Чожук йетиштирме ве барынма малийетлери;
• Догум йашынын ертеленмеси;
• Догум контрол ыкмалерине еришим;
• Егитим ве истихдам йапысы;
• Аиле ве бала бакым саясатлары;
• Иш гүвенжеси ве изилдөө саатлери;
• Евлилик ве ешлешме өрүнтүлери;
• Гөч;
• Күлтүрел ве динî нормлар.

Бу унсурларын хичбири ана регресйонда айры неденсел дегишкенлер катары моделленмеген.

Үлке дүзейиндеки натыйжа бирейлер хаккында не сөйлемез?

Бир өлкөде аялларын билим берүү, киреше ве йашам беклентиси жогорурааккен жалпы төрөттүүлүк деңгээлинын төмөн олмасы, ошол эле өлкө үчүнде даха билим берүүли же даха ешит кошуллардаки хер аялын азыраак бала сахиби олдугу анламына гелмез.

Үлке дүзейиндеки байланыш менен бирей дүзейиндеки байланыш ар башка болушу мүмкүн. Чалышманын талдоо бирими өлкөдир ве хер өлкө графикте тек бир гөзлем олуштурур.

Дөнем догурганлыгы менен йашам бойу төрөттүүлүк арасындаки фарк

TDH белирли бир таквим жылындаки догум хызларына дайаныр. Инсанларын бала сахиби олма йашыны ертелемеси, о жылын мезгил TDH’сини таасирлейебилир. Чалышма тамамланмыш кушак догурганлыгыны догрудан моделлемемет.

Бу неденле табылгалар “2023’те гөзленен мезгил догурганлыгы” хаккында гүчлүдүр; бугүн генч олан кушакларын йашамлары тамамландыгында кесин катары кач бала сахиби олажагыны белирлемез.

Чалышманын күчтүү жактары

• Гүнжел 2023 маалыматтарийле 193 өлкөйи капсамасы;
• Мурдагы У бичимли байланышнин өнгөрдүгү жогорку өнүккөндүк бөлгесинде артык чок көбүрөөк гөзлем булунмасы;
• Догрусал, куадратик, күбик ве жогорку дегерлерле сынырландырылмыш моделлери каршылаштырмасы;
• Жогорку ИГЕ үчүн ар башка 0,80, 0,85 ве 0,90 ешиклерини сынамасы;
• UNDP’нин гелиштирдиги бүтүн негизги гендер көрсөткүчлерини инжелемеси;
• Топлумсал нормлары өлчен GSNI’йи төрөттүүлүк литератүрүне дâхил етмеси;
• Логаритмик дөнүшүм тержихини Box-Cox тестлерийле дегерлендирмеси;
• Дөнүштүрүлмемиш TDH менен ек талдоо сунмасы;
• GDI дегерлерини бирде сынырландыран сагламлык контролү йапмасы;
• Human Fertility Database менен алтернатиф төрөттүүлүк маалыматсини сынамасы;
• Егимлерин гана регресйон катсажыларыйла эмес, гелишмишлигин бүтүн аралыгында түрев графиклерийле гөстерилмеси.

Чалышманын чектөөлөры

• Чалышма өн ве хакем дегерлендирмеси догруланмамыш бир изилдөө таслагыдыр.
• Ана талдоо тек бир жылын кесилиштик өлкө маалыматтарине дайанмат.
• Үлкелерин заман үчүндеки өнүгүү ве төрөттүүлүк дегишимлери изленмеген.
• Үлке дүзейиндеки байланыш бирей дүзейиндеки чечимлары ачыкламаз.
• Талдоо неденсел таасир тахмин етмемет.
• Дөнем жалпы төрөттүүлүк деңгээли тамамланмыш йашам бойу төрөттүүлүк эмес.
• ИГЕ ыкмаи заман үчүнде дегиштиги үчүн ески изилдөөларла сайысал дегерлерин догрудан каршылаштырылмасы сынырлыдыр.
• Гана аяллара таандык ИГЕ, генел ИГЕ менен чок жогорку кореласйона сахиптир.
• GDI ве GII үй-бүлө үчүндеки бакым пайлашымыны же иш-үй-бүлө уйумуну догрудан өлчмемет.
• GSNI гана 80 өлкөйи капсамакта ве өлкөлөрин маалымат жыллары толугу менен ошол эле эмес.
• GSNI’нин ен теңдикчи ужундаки тахминлер күчүк өлкө алт групларына баглы ве хассастыр.
• Human Fertility Database контролү гана 22 өлкөйе дайанмат.
• Исраил гиби жогорку догурганлыга сахип текил жогорку өнүккөндүк өлкөлөри, генел егилимин неден өлкөлөр аралыкнда фарклылаштыгыны ачыкламамат.
• Регресйонлар үй-бүлө саясатсы, бала бакым малийети, изилдөө кошуллары же конут пийасасы гиби меканизмалары айырмамат.
• Нүфус прожексийонларынын гележектеки гери дөнүш варсайымлары догрудан тахмин же герийе дөнүк прожексийон тестийле дегерлендирилмеген.
• Шекил 2’нин панель адлары ачыклама метнинде терс йазылган.
• Шекил 1’ин үчүнжү панель ачыкламасында кесишме ноктасынын панель нумарасы йанлыш белиртилген.

Чалышма не сөйлүйор?

• 2023 өлкөлөр аралык маалыматтаринде ИГЕ менен жалпы төрөттүүлүк деңгээли арасында күчтүү негатиф байланыш вардыр.
• Илишки гөзленен ен жогорку ИГЕ дүзейлеринде гүвенилир бир позитиф егиме дөнүшмемет.
• Йениленме дүзейинин алтындаки төрөттүүлүк, орта-жогорку өнүккөндүктеки чок сайыда өлкөде йайгынлашган.
• Гана аяллара таандык ИГЕ, GII ве GDI де жогорку дүзейлерде гүвенилир бир төрөттүүлүк гери дөнүшү гөстермемет.
• GSNI’нин ен төмөн өнйаргы бөлгесинде байланыш дүзлешебилир; факат гүвенилир позитиф дөнүш каныты йоктур.
• Гележекте бир төрөттүүлүк артышы герчеклеширсе бу артыш, мевжут кесилиштик өнүгүү өрүнтүсүнүн отоматик девамы олмайажактыр.

Чалышма не сөйлемийор?

• Инсани өнүгүүнин догурганлыгы неденсел катары дүшүрдүгүнү далилдебейт.
• Топлумсал гендердик теңдикнин бала сахиби олмайы догрудан енгелледигини гөстермемет.
• Гелишме же теңдик саясатларынын дурдурулмасыны йа да терсине чеврилмесини өнермемет.
• Бүтүн жогорку өнүккөндүк өлкөлөринде догурганлыгын ошол эле олдугуну сөйлемемет.
• Исраил гиби жогорку төрөттүүлүклы жогорку өнүккөндүк өрнеклеринин неденини ачыкламамат.
• Догурганлыгын гележекте хичбир кошулда йүкселемейежегини өнгөрмемет.
• Чожук бакым, конут, киреше дестеги же изилдөө саясатларынын таасирсиз олдугуну тест етмемет.
• Инсанларын истедиклери бала сайысыны же герчеклешмейен төрөттүүлүк тержихлерини өлчмемет.
• Төмөн догурганлыгын економик, айлана-чөйрөсел же топлумсал натыйжаларынын олумлу йа да олумсуз олдугуну дегерлендирмемет.

Гечмиш, бугүн ве гележек жагынан өнеми

Гечмиште жогорку өнүккөндүкте догурганлыгын гери дөнежеги дүшүнжеси, егринин саг ужунда аз сайыда өлкөнин булундугу маалыматтарден түретилмишти. Йени изилдөө, мурдагы хипотезин өнгөрдүгү өнүккөндүк деңгээлине артык чок көбүрөөк өлкө улашмышкен ошол эле дөнүшүн гөрүнмедигини гөстермет.

Бугүн төмөн төрөттүүлүк, гана ен зенгин Аврупа ве Догу Асйа өлкөлөринин соруну эмес. ИГЕ’си дүнйа медйаны айлана-чөйрөсинде болгон чок сайыда өлкө де калктын өзүн жаңылоо деңгээлинин алтына инген. Бу дурум төмөн төрөттүүлүк изилдөөларынын даха гениш бир өлкө күмесини капсамасы геректигини гөстермет.

Гележек жагынан изилдөө, нүфус прожексийонларында кулланылан төрөттүүлүк гери дөнүшү варсайымларынын диккатле дегерлендирилмесини геректирмет. Догурганлык илериде йүкселебилир; факат мевжут маалымат, жогорураак ИГЕ же жогорураак гендердик теңдикнин тек башына буну саглайажагыны гөстермемет.

Гележектеки изилдөөлар өлкөлөрин заман үчүндеки дегишимини, үй-бүлө саясатларыны, ев ичи иш бөлүмүнү, бакым алтйапысыны, догумларын ертеленмесини, конут ве изилдөө кошулларыны бирге инжелемелидир. Өзелликле GSNI’де гөзленен дүзлешменин герчек бир курумсал ешик ми, өлчүм сынырлылыгы мы же күчүк үлгү белирсизлиги ми олдугу йени маалыматтарле сынанмалыдыр.

Чалышманын Йөнтеми ве Булгулары

Текник изилдөө өзети

Ана ИГЕ регресйон натыйжалары

*** п &лт; 0,001; * п &лт; 0,05. Куадратик моделин сызыктуу моделье ылайык ек уйум тести п = 0,271’дир. Табло А1’де күбик теримин квадраттык моделье ек каткысына байланышн п дегери 0,0228’дир; ана шекил исе кубдук модельин сызыктуу моделье ылайык ортак ийилешме тестини айры түрдө рапорламат.

Топлумсал жинсийет көрсөткүчлеринин догрусал натыйжалары

Ен жогорку өнүккөндүк же теңдик алт үлгүлери

Шекиллерин текник ишлеви

Шекил 1’ин гөрсел окумасы

Илк панелде өлкө нокталары төмөн ИГЕ ве жогорку төрөттүүлүк бөлгесинден жогорку ИГЕ ве төмөн төрөттүүлүк бөлгесине узанан белиргин бир дийагонал күме олуштурмат. Догрусал, куадратик ве күбик тахмин чизгилери бирбирине йакындыр.

Икинжи панель, хер моделин маржинал егимини сыфыр чизгисине ылайык гөстермет. Бүтүн тахминлер гөзленен ИГЕ аралыгында сыфырын алтында калмат. Үчүнжү панель исе калктын өзүн жаңылоо деңгээли кесишимине йакын өлкөлөрин ошол эле жалпы ИГЕ’йе ар башка саламаттык, билим берүү ве киреше билешимлерийле улашабилдигини гөстермет.

Шекил 2’нин гөрсел окумасы

Кадын ИГЕ ве \(1-GII\) графиклеринде нокталар белиргин түрдө ашагы йөнлү ве гөреже сыкы бир өрүнтү гөстермет. GDI графигинде сачылым даха бүйүктүр. GSNI графигинде исе төмөн өнйаргы бөлгесинде төрөттүүлүк нокталары болжол менен йатай бир бантта топланмат.

Алт егим панеллери, аял ИГЕ, GII ве GDI үчүн ен ийи гөзленен дегерлерде саглам позитиф егим булунмадыгыны гөстермет. GSNI егиминин модел сечимине даха дуйарлы олмасы, бу көрсөткүчнин натыйжаларынын дигерлеринден даха ихтийатлы окунмасыны геректирмет.

Моделин йаныт вердиги ве вермедиги изилдөө сорусу

Модел шу соруйа йаныт вермет:

2023’те өнүгүү ве гендер көрсөткүчлери ен жогорку олан өлкөлөрде жалпы төрөттүүлүк деңгээли, өлкөлөр аралык истатистиксел байланышде йениден йүкселмекте мидир?

Модел шу сорулара йаныт вермемет:

• Бир өлкө ИГЕ’сини артырырса догурганлыгы неденсел катары не кадар дегишир?
• Белирли бир үй-бүлө саясатсынын таасирси недир?
• Ев ичи ишлерин даха ешит пайлашылмасы догурганлыгы артырыр мы?
• Бирейлерин истедиклери бала сайысыйла герчеклешен бала сайысы арасындаки фарк недир?
• Төмөн төрөттүүлүк кач жыл сүрежектир?

Кайнак ве Йөнтем Ноту

Чалышманын өзгүн ады: Лоw фертилитй персистс деспите хигх левелс оф хуман девелопмент анд гендер еqуитй

Йазарлар ве ПДФ’деки сыралары: Деан Спеарс, Йу-Жхиех Хсу, Диане Жоффей, Педро Жонжеичãо, Мижхаел Герусо, Жосефин Пасанен

Ортак илк йазарлар: Деан Спеарс ве Йу-Жхиех Хсу

Башка ортак йазарларын сыраламасы: ПДФ’де башка ортак йазарларын алфабетик катары сыраландыгы белиртилмет.

Сорумлу йазар: Мижхаел Герусо

ПДФ’де белиртилен курумлар:

• Деан Спеарс, Диане Жоффей ве Мижхаел Герусо: Университй оф Теxас ат Аустин Популатион Ресеаржх Жентер
• Йу-Жхиех Хсу, Педро Жонжеичãо ве Жосефин Пасанен: UNDP Хуман Девелопмент Репорт Оффиже

Курумсал иш бирлиги: Университй оф Теxас ат Аустин Популатион Ресеаржх Жентер менен UNDP Хуман Девелопмент Репорт Оффиже ортак прожеси

Метнин тарихи: Шубат 2026

SSRN’йе гөндерилме тарихи: 26 Хазиран 2026

Сайфа сайысы: 29

SSRN кайыт нумарасы: 6908378

DOI: 10.2139/ссрн.6908378

Йайын платформу: SSRN

Ресмî багланты:SSRN изилдөө кайды

Дерги же конферанс: Хакемли дерги же конферанста кабыл едилмиш йайын билгиси догруланмаган.

Йайыневи: Хакемли нихаи академик йайыневи белиртилмеген. SSRN изилдөөнүн пайлашылдыгы изилдөө платформудур.

Хакемлик дуруму: ПДФ “прелиминарй, wоркинг драфт” катары ишаретленген. Хакем дегерлендирмесинден гечмиш нихаи бир дерги сүрүмү догруланмаган.

Финансман: Еуниже Кеннедй Схривер Натионал Ынституте оф Жхилд Хеалтх анд Хуман Девелопмент тарабынан Университй оф Теxас ат Аустин Популатион Ресеаржх Жентер’а сагланан П2ЖХД042849 нумаралы меркез хибеси

Курумсал сорумлулук бейаны: ПДФ’де гөрүшлерин йазарлара таандык олдугу; Бирлешмиш Миллетлер, UNDP, Бирлешмиш Миллетлер мүчө девлетлери же НЫХ’нин ресмî гөрүшлерини милдеттүү катары йансытмадыгы белиртилмет.

Чалышма түрү: Үлке дүзейинде кесилиштик демографик ве өнүгүү көрсөткүчси анализи

Ана маалымат булаклары: УН World Population Prospects 2024 ревизйону, UNDP Хуман Девелопмент Репорт Оффиже көрсөткүчлери ве Human Fertility Database сагламлык маалыматси

Ана үлгү: 2023 жылы үчүн 193 өлкө

Ана натыйжа дегишкени: Жалпы төрөттүүлүк хызынын табигый логарифми

Ана изилдөө сорусу: Инсани өнүгүү же гендер илерлемесинин ен жогорку гөзленен дүзейлеринде төрөттүүлүк байланышсинин позитиф егиме дөнүп дөнмедиги

Себептүүлүк дуруму: Чалышма ачыкча неденсел таасир тахмин етмемет; өлкөлөр аралыкндаки истатистиксел байланышйи танымламат.

Кайнак ичи сунум сорунлары: Шекил 2’нин GII ве GDI панель адлары 10. сайфадаки метинде терс йазылган. Шекил 1’ин үчүнжү панель ачыкламасында калктын өзүн жаңылоо деңгээли кесишиминин панель нумарасы йанлыш гөстерилген.

Негизги ыкмасел сынырлама: Тек жыллык өлкө кесити, өлкөлөрин заман үчүндеки же бирейлерин йашам бойу дегишимини гөстермемет. GSNI ве ХФД сагламлык анализлеринин өлкө сайысы ана үлгүден белиргин түрдө даха күчүктүр.

Билимсел окума эскертүүсы: Чалышманын табылгалары, өнүгүү ве гендердик теңдикнин дегерсиз же төрөттүүлүк бакымындан зарарлы олдугуну далилдебейт. Гөстерилен натыйжа, бугүн гөзленен өлкөлөр аралык өрүнтүде бу илерлемелерин ен жогорку дүзейлеринин чок төмөн догурганлыгы отоматик катары терсине чевирмедигидир.