Шӯршавии хок, махсусан дар минтақаҳои кишоварзии хушк ва нимахушк, омили муҳими стресс аст, ки гирифтани об ва маводи ғизоиро аз ҷониби растанӣ маҳдуд мекунад. Ҷамъшавии аз ҳад зиёди Na⁺ метавонад тавозуни ғизоиро вайрон кунад, фотосинтез ва панҷазаниро боздорад ва дар натиҷа ташаккули донро коҳиш диҳад. Дар ин таҳқиқот бо таҷрибаи назоратшавандаи гармхонаӣ омӯхта шуд, ки гандуми нонӣ, ки дар хоки аз шӯрӣ осебдида парвариш ёфтааст, ба нуриҳои моеъи органикии ба хок додашуда ва биостимуляторҳои гуногуни баргӣ чӣ гуна ҷавоб медиҳад.

Таҷриба сохтори 4 × 6 факториалӣ дорад, ки аз чор вояи SOLF ва шаш коркарди баргӣ иборат аст. Ҳар як комбинатсия чор маротиба такрор шуда, дар маҷмӯъ 96 кӯза истифода шудааст. Вояҳои SOLF ба 0, 50, 100 ва 200 L/ha баробар мебошанд. Коркардҳои баргӣ бошад, аз шаш гурӯҳ иборатанд: назорат, аминокислотаи растанигӣ, аминокислотаи ҳайвонотӣ, экстракти алафи баҳрӣ, аминокислотаи растанигӣ + алафи баҳрӣ ва аминокислотаи ҳайвонотӣ + алафи баҳрӣ.

Ҳосили баландтарини дон дар гурӯҳи D₃F₅ чен карда шудааст. Ин гурӯҳ 26,80 g/кӯза дон ҳосил кард, дар ҳоле ки дар гурӯҳи назоратии D₀F₀ арзиш 16,90 g/кӯза буд. Манбаъ ин фарқро ҳамчун тақрибан %58,7 афзоиши ҳосилнокӣ гузориш медиҳад. Дар ҳамин коркард баландии растанӣ ба 67,40 cm, шумораи панҷаҳо ба 5,20 растанӣ⁻¹, индекси SPAD ба 47,80, масоҳати барг ба 22,80 cm², шумораи хӯшаҳо ба 18,00 кӯза⁻¹ ва шумораи дон дар як хӯша ба 36,30 расид.

Дар хусусиятҳои хок низ тағйироти назаррас сабт шуданд. Пас аз ҷамъоварии ҳосил, гузаронандагии барқӣ дар гурӯҳи назорат 5,10 dS/m буд, дар ҳоле ки дар гурӯҳи D₃F₅ то 3,85 dS/m коҳиш ёфт. Дар ҳамин муқоиса моддаи органикӣ аз %0,84 то %1,32, K-и ивазшаванда аз 0,42 то 0,62 cmol_c/kg, Ca аз 4,50 то 5,15 cmol_c/kg ва Mg аз 1,32 то 1,68 cmol_c/kg афзуд, дар ҳоле ки Na-и ивазшаванда аз 16,40 то 12,60 cmol_c/kg коҳиш ёфт.

Арзишҳои N, P ва K дар бофтаи растанӣ низ дар комбинатсияи баландтарини D₃F₅ гузориш шудаанд: N 26,20 g/kg, P 3,42 g/kg ва K 20,10 g/kg. Арзишҳои назоратӣ мутаносибан 17,20; 2,41 ва 14,80 g/kg мебошанд.

Натиҷаҳои таҳқиқот нишон медиҳанд, ки дар шароити шӯрӣ, нисбат ба танҳо истифодаи биостимуляторҳои баргӣ, аввал беҳтар кардани шароити хоки минтақаи реша бо моддаи органикӣ ва баъдан дастгирии мубодилаи моддаҳои растанӣ тавассути коркардҳои баргӣ метавонад натиҷаҳои қавитар диҳад. Аммо таҳқиқот дар миқёси кӯза ва гармхона гузаронида шудааст; ҳанӯз нишон дода нашудааст, ки дар хокҳои гуногуни саҳроӣ, иқлимҳо, сатҳҳои шӯрӣ ва шароити иқтисодӣ ҳамин натиҷаҳо ба даст меоянд.

Ин аз нуқтаи назари Туркия чӣ маъно дорад?

Дар байни муаллифони таҳқиқот як пажӯҳишгар аз Шуъбаи хокшиносӣ ва ғизодиҳии растании Донишгоҳи Ondokuz Mayıs мавҷуд аст ва истеҳсолкунандаи биостимуляторҳои тиҷоратии дар таҷриба истифодашуда дар Туркия ҷойгир аст. Бо вуҷуди ин, манбаъ координата ё ҷойгиршавии дақиқи майдони кишоварзиро, ки хоки таҷриба аз он гирифта шудааст, намедиҳад; бинобар ин хулоса кардан мумкин нест, ки таҷриба дар хоки Туркия гузаронида шудааст.

Аҳамияти асосӣ барои Туркия дар он аст, ки махсусан дар минтақаҳои обёришавандаи хушк ва нимахушк равиши дуқабатаи идоракунии шӯрӣ метавонад санҷида шавад: ворид кардани карбони органикӣ ба хок барои коҳиш додани EC ва Na-и ивазшаванда, сипас дастгирии фаъолияти физиологии растанӣ бо коркардҳои баргии асосёфта ба аминокислота ва алафи баҳрӣ. Аммо барои татбиқи воқеӣ дар Туркия бояд дар шароити текстураҳои гуногуни хок, сатҳҳои шӯрӣ ва содикӣ, сифати оби обёрӣ, навъи гандум ва хароҷоти иқтисодии воридот таҷрибаҳои саҳроӣ гузаронида шаванд.

Чаро шӯрӣ гандумро фишор медиҳад?

Мушкилоте, ки растанӣ дар хоки шӯр дучор мешавад, танҳо “намаки зиёд” нест. Консентратсияи баланди намакҳои ҳалшуда метавонад потенсиали осмотикии хокро тағйир дода, гирифтани обро аз ҷониби реша душвор созад. Ҳамзамон афзоиши ионҳо, махсусан Na⁺ ва Cl⁻, метавонад бо гирифтани K⁺, Ca²⁺ ва дигар маводи ғизоӣ рақобат карда, номувозинии иониро ба вуҷуд оварад.

Ин шароит метавонад синтези хлорофилл, масоҳати барг, панҷазанӣ ва фаъолияти фотосинтетикиро маҳдуд кунад. Аз ин рӯ, нуқтаи ибтидоии асосии таҳқиқот ин аст, ки ҳалли масъала танҳо додани нуриҳои бештар нест; ҳам химияи хок дар атрофи реша ва ҳам ҷавоби физиологии растанӣ ба стресс бояд якҷоя баррасӣ шаванд.

Пажӯҳишгарон чиро якҷоя санҷиданд?

Компоненти якуми таҳқиқот нуриҳои моеъи органикии растанипайдоиш мебошад, ки ба хок дода шудааст. Дар манбаъ зикр мешавад, ки ин маҳсулот, ки SOLF номида шудааст, дорои %40 моддаи органикӣ, %2 N ва %3 K₂O мебошад.

Компоненти дуюм биостимуляторҳои баргӣ мебошанд:

• P-AA: Маҳсулоти аминокислотагии растанипайдоиш; %25 моддаи органикӣ, %10 аминокислотаи озод, %3 N ва %1 K₂O.
• A-AA: Маҳсулоти аминокислотагии ҳайвонотӣ; %55 моддаи органикӣ, %12 аминокислотаи озод ва %7 N.
• SW: Маҳсулоти асосёфта ба алафи баҳрӣ; %20 моддаи органикӣ ва ҷузъе, ки дар манбаъ ҳамчун %8 кислотаи алгинӣ/аргилӣ дода шудааст.

Гипотезаи пажӯҳишгарон ин аст, ки беҳтар шудани хок тавассути SOLF барои системаи реша муҳити мусоидтар фароҳам меорад ва биостимуляторҳои баргӣ дар ин замина фотосинтез, ассимилятсияи маводи ғизоӣ ва таҳаммулпазирӣ ба стрессро дастгирӣ мекунанд.

Вояҳои SOLF чӣ гуна истифода шуданд?

Барои SOLF чор сатҳ муайян шудааст:

• D₀: 0 L/ha
• D₁: 50 L/ha
• D₂: 100 L/ha
• D₃: 200 L/ha

Нисфи ҳар як вояи SOLF пеш аз кишт ба хок омехта шуда, нисфи дигараш дар давраи панҷазании барвақт бо оби обёрӣ дода шудааст. Ҳамин тавр, тамоми воридоти органикӣ якбора не, балки байни ду давраи гуногуни рушд тақсим шудааст.

Ёддошти ҷадвали дохилии манбаъ: Ҷадвали 1 ва бахши усул, ки тарҳи таҷрибаро шарҳ медиҳанд, вояҳоро ба таври равшан ҳамчун 0, 50, 100 ва 200 L/ha медиҳанд, дар ҳоле ки дар сутуни “SOLF”-и Ҷадвали 2, ки маълумоти афзоишро дар бар мегирад, гурӯҳҳо ҳамчун 0, 5, 10 ва 20 навишта шудаанд. Манбаъ барои ин фарқ шарҳи воҳид ё табдил намедиҳад. Аз ин рӯ, дар шарҳи Verianla кодҳои D₀–D₃ ва арзишҳои 0–200 L/ha, ки дар тарҳи таҷриба равшан муайян шудаанд, асос гирифта шудаанд; нишондиҳандаи 5/10/20 дар Ҷадвали 2 ҳамчун маълумоти бесадо ислоҳшуда пешниҳод нашудааст.

Шаш гурӯҳи коркарди баргӣ

Коркардҳои баргӣ ду маротиба анҷом дода шуданд. Якум дар панҷазании барвақт GS 22–25, дуюм дар дарозшавии барвақти поя GS 30–32 анҷом шуд.

Гарчанде манбаъ мегӯяд, ки маҳсулот бо “вояи тавсияшуда” истифода шудааст, аммо барои коркарди баргӣ, масалан mL/L, L/ha ё миқдори воқеии маҳсулот барои ҳар кӯза гузориш намедиҳад. Ин камбудӣ барои такрори пурраи таҷриба аз ҷониби гурӯҳи дигари пажӯҳишӣ маҳдудияти муҳими методологӣ мебошад.

Чаро D₃F₅ фарқ кард?

D₃F₅ татбиқи якҷояи D₃, яъне сатҳи баландтарини SOLF, бо F₅, яъне комбинатсияи аминокислотаи ҳайвонотӣ + алафи баҳрӣ мебошад.

Ҳангоми муқоисаи назорати D₀F₀ бо D₃F₅:

Натиҷаи асосӣ дар ҳосилнокӣ

Ҳосили 26,80 g/кӯза-и D₃F₅ нисбат ба арзиши 16,90 g/кӯза-и назорат ба афзоиши риёзии тақрибан %58,6 мувофиқат мекунад; манбаъ онро ҳамчун %58,7 гузориш медиҳад. Ин ду арзиш аз нуқтаи назари гирдкунӣ мувофиқанд.

Манбаъ ин ҳосили кӯзаро ҳамчунин тақрибан 5,42 t/ha медиҳад. Аммо азбаски формулаи масоҳат ва зичии растанӣ, ки барои табдил додани грамм ба як кӯза ба ҳосили гектар истифода шудааст, дар бахши усул муфассал нишон дода нашудааст, арзиши 5,42 t/ha ченкунии мустақили ҳосили саҳроӣ не, балки миқёсбандии анҷомдодаи пажӯҳишгарон аст.

Мушкилоти фоизӣ дар бораи D₃F₀

Матни манбаъ мегӯяд, ки D₃F₀ ҳангоми танҳо истифода шудани SOLF нисбат ба назорат тақрибан %39,5 афзоиши ҳосил додааст. Аммо дар Ҷадвали 4:

• D₀F₀ = 16,90 g/кӯза
• D₃F₀ = 20,20 g/кӯза

оварда шудааст. Тибқи ин ду арзиши хом, афзоиш тақрибан %19,5 мебошад. Аз ин рӯ, байни изҳори %39,5 ва рақамҳои ҷадвал номувофиқии арифметикӣ вуҷуд дорад. Дар Verianla арзишҳои хоми ҷадвал нигоҳ дошта шуда, фоизи матни манбаъ ҳамчун номувофиқии ҷудогона қайд шудааст.

Мушкилоти фоизӣ дар масоҳати барг

Ба ҳамин монанд, масоҳати барги назорат 14,80 cm² ва арзиши D₃F₅ 22,80 cm² мебошад. Манбаъ инро ҳамчун %35,6 афзоиш тавсиф мекунад. Аммо фарқи байни арзишҳои хом нисбат ба арзиши назорат тақрибан %54,1 мебошад.

Аз ин рӯ, дар мақола арзишҳои хоми 14,80 ва 22,80 cm² ҳамчун маълумоти боэътимоди манбаъ интиқол дода мешаванд, дар ҳоле ки изҳори %35,6 аз ҷиҳати ҳисоб номувофиқ ҳисобида шудааст.

Мазмуни N, P ва K дар растанӣ

Дар гурӯҳи D₃F₅ ҳамаи элементҳои ғизоии растанӣ аз назорат баландтар чен карда шуданд:

Дар ин ҷо як ҷузъиёти гузориш муҳим аст: бахши усул мегӯяд, ки намунаҳои дон ва коҳ алоҳида майда шуда, аз рӯи N, P ва K таҳлил шудаанд. Аммо Ҷадвали 4 танҳо сутунҳои “Plant N”, “Plant P” ва “Plant K”-ро медиҳад ва ба таври равшан нишон намедиҳад, ки ин арзишҳо ба дон, коҳ ё намунаи дигари намояндагии онҳо тааллуқ доранд. Аз ин рӯ, дар манбаъ комилан равшан нест, ки рақамҳо ба кадом фраксияи растанӣ тааллуқ доранд.

Шӯрии хок чӣ гуна тағйир ёфт?

Арзиши EC-и намунаи таркибии хок пеш аз таҷриба 5,2 dS/m ва моддаи органикии он %0,82 буд.

Пас аз ҷамъоварии ҳосил, ҳангоми муқоисаи назорати D₀F₀ бо D₃F₅:

Тибқи муқоисаи назорат-натиҷа, коҳиши EC тақрибан %24,5, афзоиши моддаи органикӣ тақрибан %57,1 ва коҳиши Na-и ивазшаванда тақрибан %23,2 мебошад.

Ифодаҳои “0,82 → 1,32% моддаи органикӣ” ва “5,2 → 3,8 dS/m EC” дар хулоса хоки ибтидоии пеш аз таҷрибаро бо арзишҳои пас аз ҳосили татбиқи пурқувваттарин муқоиса мекунанд. Ин аз муқоиса бо назорати пас аз ҳосили D₀F₀ нуқтаи истиноди дигар аст. Ин ду муқоиса набояд бо ҳам омехта шаванд.

Сатҳи N, P ва K-и дастрас дар хок

Байни D₀F₀ ва D₃F₅:

• N-и дастрас: 24 → 38 mg/kg
• P-и дастрас: 6,20 → 8,30 mg/kg
• K-и дастрас: 113 → 132 mg/kg

тағйир дида шудааст. Инҳо тақрибан ба афзоиши %58,3 барои N, %33,9 барои P ва %16,8 барои K мувофиқат мекунанд.

Дар баёни натиҷаҳои манбаъ гуфта мешавад, ки K-и дастрас “бузургтарин афзоиши нисбӣ”-ро нишон додааст. Аммо арзишҳои хоми Ҷадвали 7 нишон медиҳанд, ки бузургтарин афзоиши нисбӣ дар N аст. Аз ин рӯ, ин изҳорот низ бояд ҳамчун номувофиқии баёни рақамии дохилии манбаъ арзёбӣ шавад.

Коррелятсияҳо чиро нишон медиҳанд?

Хусусан коррелятсияҳои хеле баланди мусбат байни N ва K-и растанӣ ва ҳосил диққатҷалбкунандаанд. Аммо коррелятсия худ аз худ сабабиятро исбот намекунад. Масалан, гирифтани бештари маводи ғизоӣ аз ҷониби растаниҳои солимтар ва серҳосилтар ва баланд шудани ҳосил дар натиҷаи гирифтани бештари ғизо метавонанд дар як маҷмӯи додаҳо ҳамзамон мушоҳида шаванд.

Ғайр аз ин, дар баёни манбаъ масоҳати барг бо r≈0,72 ҳамчун вобаста ба ҳосил ифода шудааст; аммо дар Ҷадвали 5 арзиши r=0,72 ба таври равшан барои ҷуфти “Leaf area – Grains spike⁻¹” дода шудааст. Аз ин рӯ, дар Verianla арзиши ҷадвал асос гирифта шудааст.

ANOVA чӣ мегӯяд?

ANOVA-и дутарафа нишон медиҳад, ки дар бисёр хусусиятҳои растанӣ ҳам вояи SOLF ва ҳам коркарди баргӣ таъсирҳои асосии қавӣ доранд.

Дар таҳлилҳои хок таъсири SOLF боз ҳам равшантар аст. Барои EC SOLF F=86,70; барои моддаи органикӣ F=152,10; барои Na-и ивазшаванда F=94,60 ва барои N-и дастрас F=128,10 гузориш шудааст. Ин арзишҳо нишон медиҳанд, ки SOLF дар шароити гармхона омили асосии тағйироти химияи хок мебошад.

Иддаои “синергия” то чӣ андоза дастгирӣ мешавад?

Дар сатҳҳои миёна ва баланди SOLF таъсири қавитари биостимуляторҳо ва дар бисёр тағйирёбандаҳо аз ҷиҳати оморӣ аҳамиятнок будани ҳамтаъсирии SOLF × foliar дастгирӣ мекунад, ки таъсири якҷояи ду гурӯҳи татбиқ метавонад аз равиши оддии якфакторӣ қавитар бошад.

Аммо дар ҳар як хусусият ҳамтаъсирӣ аҳамиятнок нест. Масалан, дар дарозии хӯша ва вазни ҳазор дон ҳамтаъсирии A×B аҳамиятнок нест; дар pH-и хок низ ҳамтаъсирӣ аҳамиятнок ёфт нашудааст. Бинобар ин, умумисозии “дар ҳар хусусият синергияи қавӣ вуҷуд дорад” аз ҷониби омори манбаъ дастгирӣ намешавад.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ мекунад

• Дар шароити назоратшавандаи гармхона, афзоиши вояҳои SOLF бо беҳбуди рушди гандум ва бисёр параметрҳои хок алоқаманд аст.
• Коркарди F₅ — аминокислотаи ҳайвонотӣ + алафи баҳрӣ — дар бисёр нишондиҳандаҳо яке аз қавитарин коркардҳои баргӣ мебошад.
• Комбинатсияи D₃F₅ дар таҷриба баландтарин ҳосили донро дод.
• Дар D₃F₅ EC ва Na-и ивазшаванда аз назорат пасттар, моддаи органикии хок бошад аз назорат баландтар чен карда шуд.
• Консентратсияҳои N, P ва K-и растанӣ дар коркардҳои ҳамгирошуда афзуданд.
• Байни вояи SOLF ва моддаи органикии хок ва байни моддаи органикии хок ва ҳосили дон коррелятсияҳои қавии мусбат мавҷуданд.
• Байни EC-и хок ва ҳосили дон коррелятсияи манфӣ гузориш шудааст.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот исбот намекунад

• Исбот нашудааст, ки D₃F₅ дар шароити саҳро ҳатман 5,42 t/ha гандум истеҳсол мекунад.
• Нишон дода нашудааст, ки 200 L/ha SOLF дар ҳар хоки шӯр вояи иқтисодии оптималӣ мебошад.
• Нишон дода нашудааст, ки ҳамин натиҷаҳо дар ҳамаи заминҳои шӯр ё содикии кишоварзии Туркия ба даст меоянд.
• Исбот нашудааст, ки коркардҳо пас аз солҳои тӯлонӣ шӯриро ба таври доимӣ ислоҳ мекунанд.
• Самаранокии иқтисодӣ, арзиши маҳсулот ё даромади софи як гектар ба таври таҷрибавӣ таҳлил нашудааст.
• Хулоса кардан мумкин нест, ки ҳамаи формулаҳои тиҷоратии маҳсулоти алафи баҳрӣ ва аминокислотаҳо ҳамин таъсирро нишон медиҳанд.
• Натиҷаҳои коррелятсия худ аз худ робитаи сабабу натиҷаро исбот намекунанд.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Шароити гармхона

Хоки ибтидоӣ

Хок намунаи таркибиест, ки аз қабати 0–20 cm гирифта шудааст. Аммо дар бахши усули манбаъ нишонии дақиқ, координата ё он ки саҳро дар кадом кишвар/минтақа ҷойгир аст, нишон дода нашудааст.

Нуриҳои асосии минералӣ, ки ба ҳамаи кӯзаҳо дода шуданд

Дар баробари коркардҳои органикӣ, ҳамаи кӯзаҳо як нуриҳои минералии асосиро гирифтанд:

• 120 kg N/ha баробар
• 60 kg P₂O₅/ha баробар
• 60 kg K₂O/ha баробар

Нитроген ҳамчун мочевина, фосфор ҳамчун моноаммонийфосфат (MAP) ва калий ҳамчун сулфати калий дода шудааст. Аз ин рӯ, гурӯҳи D₀F₀ “хоке, ки умуман нурӣ нагирифтааст” нест; он аз нуқтаи назари SOLF ва биостимулятор назорат буда, нуриҳои минералии асосиро гирифтааст. Ин фарқ барои тафсири дурусти натиҷаҳо муҳим аст.

Тарҳи таҷриба

Таҷриба дар тарҳи блокҳои пурраи тасодуфӣ ҳамчун факториали дуомила гузаронида шуд:

• 4 вояи SOLF
• 6 коркарди баргӣ
• 24 комбинатсия
• 4 такрор
• Ҳамагӣ 96 кӯза

Андозагириҳои растанӣ

Баландии растанӣ аз сатҳи хок то баландтарин барг ё дар давраи баъдӣ то нӯги хӯша чен карда шуд. Шумораи панҷаҳо дар ҳамаи растаниҳо ҳисоб карда шуд.

Ҳолати хлорофилл бо дастгоҳи SPAD-502 дар ҷавонтарин барги пурра инкишофёфта арзёбӣ шуда, миёнаи се хониш барои ҳар кӯза гирифта шудааст.

Масоҳати барг бо формулаи тахминии зерин ҳисоб карда шудааст:

\[ \text{Yaprak alanı}=\text{uzunluk}\times\text{maksimum genişlik}\times0{,}75 \]

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил шумораи хӯшаҳо, дарозии хӯша, дон/хӯша, вазни ҳазор дон, ҳосили дон ва ҳосили коҳ арзёбӣ шуданд. Намунаҳои дон ва коҳ дар 65 °C то вазни доимӣ хушк карда шуданд.

Таҳлилҳои ғизоии растанӣ

• N: Усули Kjeldahl
• P: Усули спектрофотометрии молибдо-ванадат
• K: Фотометри аланга

Таҳлилҳои хок

• pH: 1:2,5 хок-об
• EC: Дар манбаъ ҳамчун ченкунӣ дар экстракти сершуда тавсиф шудааст
• Моддаи органикӣ: Усули оксидшавии тари Walkley–Black
• Na, K, Ca ва Mg-и ивазшаванда: Экстраксияи 1 M нейтралии NH₄OAc
• N-и дастрас: Экстраксияи 1 N KCl ва дистилятсияи Kjeldahl
• P-и дастрас: Усули Olsen
• K-и дастрас: Экстраксияи NH₄OAc

Усули оморӣ

Таъсири асосии SOLF, таъсири асосии foliar ва ҳамтаъсирии SOLF × foliar бо ANOVA-и дутарафа санҷида шуданд. Пас аз санҷишҳои аҳамиятноки F миёнаҳо бо Tukey HSD, p<0,05 ҷудо карда шуданд.

Робитаҳои байни тағйирёбандаҳо бо коррелятсияи Pearson омӯхта шуданд. Таҳлилҳои оморӣ бо истифода аз SPSS 26.0 ва R 4.3 иҷро шуданд.

Профили ададии қавитарин коркард

Маҳдудиятҳои асосии методологӣ

• Таҷриба дар шароити назоратшавандаи гармхона аст; таҷрибаи саҳроӣ нест.
• Ҷойгиршавии дақиқ ё координатаҳои саҳрое, ки хок аз он гирифта шудааст, дода нашудаанд.
• Номи тиҷоратӣ ё генетикии навъи гандум дода нашудааст; танҳо ҳамчун гандуми нонии ба минтақа мутобиқшуда ва дорои ҳассосияти миёна ба намак тавсиф шудааст.
• Вояҳои воқеии mL/L ё L/ha-и биостимуляторҳои баргӣ дода нашудаанд.
• Бо ҳисобҳои муфассал нишон дода нашудааст, ки чӣ гуна вояҳои кӯза ба эквиваленти саҳроӣ табдил дода шудаанд.
• Усули табдили 26,80 g/кӯза ба тақрибан 5,42 t/ha шарҳ дода нашудааст.
• Маълумоти хоми биомассаи коҳ дар ҷадвал дода нашуда, танҳо гуфта шудааст, ки тамоюл ба ҳосили дон параллел аст.
• Гарчанде дар матн гуфта шудааст, ки индекси ҳосил аз тақрибан 0,41 то 0,47 афзудааст, ҷадвали муфассал нишон дода нашудааст.
• Кодгузории вояи SOLF дар Ҷадвали 2 аз ҷиҳати ададӣ бо арзишҳои 50–100–200 L/ha-и бахши усул мувофиқат намекунад.
• Баъзе ҳисобҳои фоизие, ки барои афзоиши ҳосили D₃F₀ ва афзоиши масоҳати барг дода шудаанд, бо арзишҳои хоми ҷадвал мувофиқат намекунанд.
• Байни ҷадвали коррелятсия ва матни баён дар бораи робитаи масоҳати барг–ҳосил номувофиқии ифода вуҷуд дорад.
• Равшан нест, ки ҷадвали Plant N/P/K дон, коҳ ё фраксияи дигари растаниро ифода мекунад.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Номи пурраи таҳқиқоти аслӣ: Integrated organic and biostimulant strategies to improve wheat productivity under salt-affected soil conditions

Муаллифон: Liza Zhussupova; Bakhytkul Kenzhaliyeva; Jansulu Yessenbayeva; Khansulu Kuspangaliyeva; Bakhytzhan Shayanbekova; Galiya Omarova; Ashirali Smanov; Rahila İslamzade; Rıdvan Kızılkaya.

Муаллифи масъул: Bakhytkul Kenzhaliyeva.

Муассисаҳо:

• Korkyt Ata Kyzylorda University, Kyzylorda, Kazakhstan
• Kazakh National Agrarian Research University, Almaty, Kazakhstan
• Kh. Dosmukhamedov Atyrau University, Atyrau, Kazakhstan
• National Institute of Water Management and Irrigation of M.H. Dulaty Taraz Regional University, Taraz, Kazakhstan
• Azerbaijan State Oil and Industry University, Baku, Azerbaijan
• Sumgayit State University, Sumgayit, Azerbaijan
• Ondokuz Mayıs University, Faculty of Agriculture, Department of Soil Science and Plant Nutrition, Samsun, Türkiye

Маҷалла: Eurasian Journal of Soil Science.

Ношир / ташкилоти нашр: Federation of Eurasian Soil Science Societies.

Ҷилд / шумора: 15(1), 2026.

Саҳифаҳо: 113–125.

DOI:10.18393/ejss.1840946

Пайванди расмии мақола:Саҳифаи сабти расмии Eurasian Journal of Soil Science

Санаи қабул: 2 Mayıs 2025.

Санаи пазируфтан: 6 Aralık 2025.

Санаи дастрасии онлайн: 12 Aralık 2025.

Навъи манбаъ ва рецензия: Мақолаи илмии таҳқиқотии рецензияшуда мебошад.

Ёддошти иҷозатнома: Ифодаи иҷозатномаи кушода дар саҳифаҳои кунунии веби маҷалла пайваста нест. Саҳифаи умумии Open Access Policy мақолаҳоро ҳамчун CC BY тавсиф мекунад, дар ҳоле ки дар баъзе саҳифаҳои дигари маҷалла ифодаи CC BY-SA 4.0 мавҷуд аст. Дар саҳифаи якуми PDF-и мақолаи баррасишуда соҳибони ҳуқуқи муаллиф нишон дода шудаанд, аммо версияи иҷозатнома дар матни кушода нишон дода нашудааст. Аз ин рӯ, то дақиқ шудани версияи иҷозатнома аз истифодаи айнан такрории тасвирҳои аслии маҷалла худдорӣ кардан мувофиқ аст.

Маблағгузорӣ: Дар манбаи баррасишуда изҳороти ҷудогонаи маблағгузорӣ дида намешавад.

Бархӯрди манфиатҳо: Дар матни баррасишуда бахши ҷудогона ва возеҳи бархӯрди манфиатҳо дида намешавад.

Дастрасии додаҳо: Дар манбаъ изҳороти ҷудогонаи дастрасии додаҳо, ки ба анбори мустақили додаҳои хом роҳнамоӣ мекунад, дида намешавад.

Саҳми муаллифон: Дар матни манбаи баррасишуда ҷадвали муфассали саҳмгузории CRediT вуҷуд надорад.

Ёддошт оид ба мутобиқати додаҳои дохилии манбаъ

• Усул ва Ҷадвали 1 вояҳои SOLF-ро ҳамчун 0, 50, 100 ва 200 L/ha медиҳанд, дар ҳоле ки сутуни SOLF дар Ҷадвали 2 0, 5, 10 ва 20 аст.
• Бо вуҷуди он ки ҳосили дони D₃F₀ 20,20 g/кӯза аст, дар матн афзоиш нисбат ба назорат %39,5 дода шудааст; рақамҳои хом тақрибан ба %19,5 мувофиқат мекунанд.
• Гарчанде масоҳати барг аз 14,80 то 22,80 cm² афзудааст, дар матн афзоиш %35,6 навишта шудааст; арзишҳои хом ба тақрибан %54,1 афзоиш мувофиқат мекунанд.
• Дар Ҷадвали 5 r=0,72 коррелятсияи “масоҳати барг–дон дар як хӯша” аст; дар баён ин арзиш дар баъзе ҷойҳо ҳамчун робитаи масоҳати барг–ҳосил ифода шудааст.
• Ҳарчанд дар байни арзишҳои хоми N, P ва K-и дастрас бузургтарин афзоиши нисбӣ дар N аст, дар баён барои K ифодаи “бузургтарин афзоиши нисбӣ” истифода шудааст.
• Хулоса 0,82% OM ва 5,2 dS/m EC-и хоки ибтидоиро бо арзишҳои пас аз ҳосили D₃F₅ муқоиса мекунад, дар ҳоле ки ҷадвалҳои натиҷаҳо арзишҳои назоратии пас аз ҳосили D₀F₀-ро ҳамчун 0,84% ва 5,10 dS/m медиҳанд. Инҳо нуқтаҳои истиноди гуногунанд.

Ҳудуди тафсири илмӣ

Таҳқиқот таҷрибаи назоратшавандаи гармхонаист, ки имкони истифодаи якҷояи воридоти органикии хок ва биостимуляторҳои баргиро дар хоки аз шӯрӣ осебдида қавӣ нишон медиҳад. Аммо ин таҷриба омӯзиши идоракунии бисёрсолаи шӯрӣ дар шароити саҳро, қобилияти иқтисодии татбиқ ё муайян кардани вояи оптималӣ дар хок ва иқлимҳои гуногун нест.

Он ки D₃F₅ баландтарин натиҷаҳоро додааст, исбот мекунад, ки ин комбинатсия дар шароити таҷрибавии таҳқиқшуда беҳтарин иҷроишро нишон додааст; ин маънои онро надорад, ки 200 L/ha SOLF + A-AA + алафи баҳрӣ дорухати универсалии оптималӣ аст.

Бахши хулосаи худи таҳқиқот низ ба таври равшан зарурати тасдиқи миқёси саҳроӣ, навъҳои гуногуни хок ва градиентҳои шӯрӣ, таъсирҳои дарозмуддати хок, киштгардон ва омӯзиши қобилияти иқтисодиро таъкид мекунад.

Ёддошти садоқат ба манбаъ: Тарҳи таҷриба, таркиби маҳсулот, ченкуниҳои хок ва растанӣ, омор ва натиҷаҳои ададӣ дар ин шарҳи Verianla танҳо ба таҳқиқоти баррасишуда асос ёфтаанд. Ягон вояи нави кишоварзӣ, арзиши ҳосил ё механизми биологие, ки дар манбаъ вуҷуд надорад, илова нашудааст. Вақте ки додаҳои хом бо ифодаҳои фоизии баён мувофиқат намекунанд, фарқ ба таври равшан зикр шудааст ва манбаъ бесадо ислоҳ нашудааст.