Назарияи стандартии истеъмолкунанда дар шарҳи он ки одамон кадом интихобҳоро бо кадом тартиб авлотар медонанд, қавӣ аст. Аммо аксар вақт як саволро дар пасманзар мегузорад: ин афзалиятҳо аз кадом ниёз пайдо мешаванд? Чаро як маҳсулот барои як нафар «хеле гарон», барои нафари дигар «қобили харид» менамояд? Чаро ҳамон нархи бозорӣ дар зеҳни одамони гуногун вазни гуногун дорад?

Ин таҳқиқот пешниҳод мекунад, ки рафтори истеъмолкунанда на танҳо аз рӯи тартиби афзалиятҳо, балки аз рӯи шиддати ниёз хонда шавад. Мафҳуми асосии муаллиф «майдони ниёзи маржиналӣ» аст. Ниёзи маржиналӣ нишон медиҳад, ки истеъмоли як воҳиди иловагии мол ниёзи мавҷударо то чӣ андоза кам мекунад. Вақте ин шиддати ниёз боло меравад, ҳамон маҳсулот барои истеъмолкунанда субъективона арзонтар менамояд; вақте ниёз кам мешавад, ҳамон нарх гаронтар эҳсос мешавад.

Формулаи марказии таҳқиқот «нархи субъективӣ» мебошад. Нархи субъективӣ бо тақсим кардани нархи бозорӣ ба шиддати ниёз ба даст меояд. Ҳамин тавр, интихоби истеъмолкунанда на танҳо бо буҷет ва нарх, балки ҳамчун як навъ тавозун ё арбитражи маҳаллӣ байни ниёзҳо шарҳ дода мешавад.

Мушкил чист?

Назарияи стандартии истеъмолкунанда одатан афзалиятҳоро аз рӯи тартиб муайян мекунад. Агар шахс сабади A-ро аз сабади B авлотар донад, назария месанҷад, ки ин тартиб то чӣ андоза пайваста ва муттасил аст. Ин равиш аз ҷиҳати математикӣ пурқувват аст, зеро барои муаррифии афзалиятҳо, сохтани функсияҳои талабот ва таҳлили тавозун чаҳорчӯбаи кофӣ фароҳам меорад.

Аммо ин чаҳорчӯба дар бораи муҳтавои афзалият камтар мегӯяд. Чаро инсон A-ро аз B авлотар медонад? Ин афзалият аз гуруснагӣ, одат, фишори даромад, мақоми иҷтимоӣ, вобастагӣ ё ҳолати муваққатии равонӣ пайдо шудааст? Модели стандартӣ аксар вақт ин саволҳоро қасдан берун аз таҳлил мегузорад.

Муаллиф ин ҳолатро «фишурдани иттилоот аз ҷониби ординализм» меномад. Ординализм равишест, ки танҳо тартиби афзалиятҳоро ба назар мегирад. Ин равиш рейтинги афзалиятҳоро нигоҳ медорад, аммо шиддати ангеза, манбаи ниёз ва ҳолати дохилии истеъмолкунандаро ба пасманзар мебарад.

Мушкил чунин аст: назарияи истеъмолкунанда синтаксиси расмии афзалиятҳоро тавзеҳ медиҳад, аммо маъно, яъне семантикаи ин афзалиятҳоро нопурра мегузорад. Муаллиф пешниҳод мекунад, ки мафҳуми ниёз ҳамчун ҳамин қабати семантикии норасо дубора ба назария ворид карда шавад.

Усул чӣ пешниҳод мекунад?

Ин кор мақолаи таҷрибавӣ нест, балки пешниҳоди модели назариявӣ мебошад. Муаллиф ба ҷойи он ки функсияи фоиданокиро нуқтаи оғозии назарияи стандартӣ бигирад, «майдони ниёзи маржиналӣ»-ро нуқтаи оғоз қарор медиҳад. Ин тағйири самти муҳим аст.

Дар назарияи стандартӣ одатан аввал функсияи фоиданокӣ фарз карда мешавад ва баъд фоиданокии маржиналӣ аз он ҳосил мегардад. Дар ин таҳқиқот бошад, аввал майдони ниёз муайян мешавад. Функсияи фоиданокӣ танҳо дар сурате, ки шартҳои муайяни математикӣ иҷро шаванд, ҳамчун ҳолати махсус баъдтар ба даст меояд.

Объекти асосии модел коэффициенти ниёз аст, ки бо \(\beta_{i,k}\) нишон дода мешавад. Дар ин ҷо \(i\) шахс ва \(k\) молро ифода мекунад. \(\beta_{i,k}\) нишон медиҳад, ки шахси мушаххас дар шароити сабади мавҷуда ва ҳолати дохилӣ ба мол чӣ қадар ниёзи маржиналӣ дорад.

Аз ҳамин сохтор мафҳуми «нархи субъективӣ» ҳосил мешавад. Нархи бозорӣ метавонад барои ҳама яксон бошад, аммо шиддати ниёз аз шахс ба шахс фарқ мекунад ва бинобар ин маънои субъективии ҳамон нархи бозорӣ тағйир меёбад. Барои шахси гурусна ғизо метавонад нисбат ба шахси сер «арзонтар эҳсос шавад», зеро ҳамон нарх ба коҳиши бештари ниёз мувофиқат мекунад.

Таҳқиқот пулро низ ҳамчун моли махсус баррасӣ мекунад. Пул танҳо воситаи харидуфурӯш нест; он ҳамчун захирае, ки бояд нигоҳ дошта шавад, коэффициенти ниёзи хоси худро дорад. Барои шахси камдаромад ниёз ба нигоҳ доштани пул метавонад шадидтар бошад. Ин ҳамон маҳсулотро барои одамони сатҳи даромадашон гуногун субъективона бо хароҷоти гуногун нишон медиҳад.

Формулаҳо чиро шарҳ медиҳанд?

Формулаи асосии таҳқиқот таърифи нархи субъективӣ мебошад:

Дар ин ҷо \(\pi_{i,k}\) нархи субъективиро барои шахси \(i\) ва моли \(k\), \(p_k\) нархи бозорӣ ва \(\beta_{i,k}\) шиддати ниёзи маржиналӣ ба он молро нишон медиҳад. Вақте шиддати ниёз боло меравад, махраҷ калон мешавад ва нархи субъективӣ паст мешавад. Яъне вақте ниёз зиёд аст, ҳамон маҳсулот барои шахс қобили харидтар менамояд.

Нархи нисбии субъективӣ байни ду мол чунин муайян мешавад:

Ин формула нишон медиҳад, ки истеъмолкунанда дар байни ду мол ба кадом самт талабот нишон медиҳад. Агар ниёз ба моли \(V\) нисбат ба нархи он шадидтар шавад, шахс ба моли \(V\) майл мекунад. Агар моли \(C\) субъективона бартарии бештар пайдо кунад, самти истеъмол тағйир меёбад.

Майдони ниёзи маржиналӣ дар шакли умумӣ чунин таъриф мешавад:

Дар ин ҷо \(\Omega\) фазои сабадҳои эҳтимолии истеъмолӣ, \(S\) ҳолати дохилии шахс, \(x_i\) сабади ҷории истеъмолии шахс ва \(s_i\) ҳолатҳое мисли гуруснагӣ, хастагӣ, фишори даромад ё дигар вазъиятҳои дохилиро ифода мекунад. Ин майдон таъкид мекунад, ки ниёзҳои шахс собит нестанд ва аз ҳолат ва роҳи таърихии истеъмол вобастаанд.

Фарқи муҳими математикӣ дар таҳқиқот шарти «integrability», яъне тамомишавандагӣ мебошад. Дар ҳолати ду мол шарт чунин аст:

Агар ин баробарӣ иҷро шавад, майдони ниёз метавонад мисли градиенти функсияи фоиданокӣ рафтор кунад. Градиент сохтори математикӣ аст, ки нишон медиҳад функсия дар кадом самт ва бо чӣ суръат меафзояд. Дар ин ҳолат назарияи стандартии истеъмолкунанда дубора ба даст меояд.

Дар ҳолати умумӣ шарти тамомишавандагӣ чунин навишта мешавад:

Вақте ин симметрия вайрон мешавад, сохтани як функсияи глобалии фоиданокӣ мумкин нест. Ин маъно дорад, ки истеъмолкунанда ҳатто агар маҳаллӣ қарорҳои мувофиқ бигирад ҳам, тамоми қарорҳои ӯ мумкин аст бо як функсияи умумии фоиданокӣ шарҳ дода нашаванд.

Дар ҳолати махсуси тамомишаванда муносибати байни фоиданокӣ ва ниёзи боқимонда чунин ифода мешавад:

Дар ин ҷо \(U_i\) фоиданокӣ ва \(N_i\) ниёзи ҷамъшудаи боқимондаро нишон медиҳад. Ба ин тафсир, фоиданокӣ ҷамъбасти бо аломати баръакси коҳиши ниёз аст. Ба ибораи дигар, мол танҳо ба ҳамон андоза барои истеъмолкунанда фоиданок аст, ки ниёзи боқимондаро кам мекунад.

Коэффициенти ниёз ба пул, ки таҳқиқот пешниҳод мекунад, чунин аст:

Дар ин ҷо \(R_i\) даромади дастрас ва \(\beta_{i,M}\) ниёзи маржиналӣ ба пулро нишон медиҳад. Бо кам шудани даромад, ниёз ба нигоҳ доштани пул меафзояд. Ин барои шарҳ додани он истифода мешавад, ки чаро ҳамон нарх барои шахси камдаромад вазнинтар эҳсос мешавад.

Нархи захиравии дохилӣ чунин таъриф мешавад:

Ин арзиш нархи остонаеро нишон медиҳад, ки шахс дар ҳолати ҷории ниёз ва даромад барои моли муайян омода аст пардохт кунад. Агар нархи бозории мол аз ин остона паст бошад, харид эҳтимолтар мешавад.

Модели эҳтимолияти хариди эконометрикие, ки таҳқиқот пешниҳод мекунад, чунин аст:

Ин формула нишон медиҳад, ки эҳтимолияти харидани маҳсулоти муайян аз ҷониби шахс дар вақти муайян метавонад бо шиддати ниёз, нарх ва ниёзи нигоҳ доштани пул алоқаманд бошад. Ин сохтор имкон медиҳад, ки назария бо маълумоти транзаксионӣ санҷида шавад.

Паёми асосии график, ҷадвал ва схема

Дар таҳқиқот аз графикҳои классикӣ бештар таърифҳои формалӣ, пешниҳодҳо ва фарқиятҳои математикӣ барҷастаанд. Схемаи асосӣ пешниҳод мекунад, ки рафтори истеъмолкунанда дар се қабат дида шавад: нархи бозорӣ, шиддати ниёз ва ниёз ба нигоҳ доштани пул.

Паёми аввал чунин аст: нархи бозорӣ объективӣ аст, аммо муқовимати харид метавонад субъективӣ бошад. Ҳатто агар як маҳсулот бо ҳамон нарх фурӯхта шавад, барои одамони гуногун «вазни» гуногун дорад. Зеро қобилияти маҳсулот барои коҳиш додани ниёз ва зарурати нигоҳ доштани пул аз шахс ба шахс тағйир меёбад.

Паёми дуюм ин аст, ки назарияи стандартии фоиданокӣ дар ин модел пурра рад карда намешавад. Агар майдони ниёз аз ҷиҳати математикӣ тамомишаванда бошад, назарияи стандартии фоиданокӣ бармегардад. Дар ин ҳолат фоиданокии маржиналӣ ҳамчун ниёзи маржиналӣ аз нав тафсир мешавад.

Паёми сеюм ин аст, ки вақте майдони ниёз тамомишаванда нест, баъзе рафторҳое, ки барои модели стандартӣ мушкиланд, табиитар шарҳ дода мешаванд. Таъсири контекст, таъсири соҳибӣ, арзёбии вобаста ба таърихи истеъмол ва давраҳои истеъмоли homeostatic дар ин чаҳорчӯба на ҳамчун хатои истисноӣ, балки ҳамчун натиҷаи табиии система баррасӣ мешаванд.

Паёми чорум пулро на танҳо ҳамчун воситаи мубодила, балки ҳамчун объекти ниёз дар худи худ мебинад. Ин равиш кӯшиш мекунад, ки мафҳумҳои иқтисоди рафторӣ ба мисли «дарди пардохт» ва «афзалияти пардохтпазирӣ»-ро ба пояи микро пайваст кунад.

Таҷрибаҳо чӣ гуна гузаронида шуданд?

Ин таҳқиқот маълумоти таҷрибавӣ пешниҳод намекунад. Муаллиф таҷрибаи саҳроӣ, лабораторӣ ё таҳлили воқеии транзаксияҳоро анҷом намедиҳад. Ба ҷойи ин, ӯ чаҳорчӯбаи назариявӣ месозад ва протоколи эконометриро барои санҷиши ояндаи он пешниҳод мекунад.

Равиши пешниҳодшуда ба маълумоти транзаксионии басомади баланд такя мекунад. Маълумоти транзаксионии басомади баланд маҷмӯи маълумоте мебошад, ки нишон медиҳад шахс дар тӯли вақт кадом маҳсулотро, кай, бо кадом нарх ва дар кадом контекст харидааст. Чунин маълумот метавонад дар ҳолатҳое, ки ниёз мустақим мушоҳида намешавад, аломатҳои ғайримустақим пешниҳод кунад.

Дар таҳқиқот ҳолати ниёз ҳамчун тағйирёбандаи ниҳонӣ дида мешавад. Тағйирёбандаи ниҳонӣ чизест, ки мустақим чен намешавад, аммо аз рафтори мушоҳидашаванда тахмин карда мешавад. Масалан, аз захираи ғизо, вақти хариди охирин, сатҳи даромад ва басомади харид метавонад шиддати ниёз ба ғизо тахмин карда шавад.

Муаллиф равише ба модели ниҳонии Марков монандро пешниҳод мекунад. Модели ниҳонии Марков усули оморист, ки фарз мекунад ҳолатҳои мустақиман мушоҳиданашаванда дар тӯли вақт тағйир меёбанд ва рафтори мушоҳидашаванда аз ин ҳолатҳо таъсир мегирад. Дар ин чаҳорчӯба харид ҳамчун ҳодисае модел мешавад, ки ниёзро кам мекунад.

Муҳим аст, ки модел қобили рад бошад. Масалан, ба назария мувофиқ аст, ки бо афзоиши даромад ниёзи маржиналӣ ба пул коҳиш ёбад. Агар маълумоти транзаксионӣ ин муносибатро мунтазам дастгирӣ накунад, иддаои модел дар бораи пул ва муқовимати пардохт заиф мешавад.

Натиҷаҳо чиро нишон медиҳанд?

Таҳқиқот назарияи стандартии истеъмолкунандаро пурра рад намекунад; онро ҳамчун ҳолати махсуси чаҳорчӯбаи васеътар бозмегузорад. Агар майдони ниёз муназзам ва симметрӣ бошад, назарияи стандартии фоиданокӣ кор мекунад. Дар ин ҳолат истеъмолкунанда мисли акторе, ки фоиданокии худро максималӣ мекунад, муаррифӣ мешавад.

Аммо агар майдони ниёз симметрӣ набошад, рафтори истеъмолкунанда мумкин аст бо як функсияи глобалии фоиданокӣ шарҳ дода нашавад. Дар ин ҳолат истеъмолкунанда маҳаллӣ қарорҳои маънодор ва мувофиқ мегирад, вале маҷмӯи қарорҳо вобаста ба роҳ мегардад. Яъне расидан ба ҳамон сабади ниҳоӣ аз роҳҳои гуногун метавонад барои шахс арзишҳои гуногун дошта бошад.

Ин равиш барои бозёбии формалии бозёфтҳои иқтисоди рафторӣ ба мисли таъсири соҳибӣ замина пешниҳод мекунад. Таъсири соҳибӣ ҳолатест, ки одамон аз даст додани чизеро, ки аллакай доранд, аз харидани ҳамон чиз бо арзиши дигар ҳис мекунанд. Модел кӯшиш мекунад, ки инро на танҳо ҳамчун инҳирофи равонӣ, балки ҳамчун натиҷаи сохтори вобаста ба роҳи майдони ниёз тафсир кунад.

Таҳқиқот ҳамчунин хусусияти даврии истеъмолро таъкид мекунад. Ниёзҳои инсон як бор қонеъ шуда, барои ҳамеша аз байн намераванд. Гуруснагӣ, хоб, ташнагӣ, энергия ва ниёзҳои монанд бо мурури вақт дубора пайдо мешаванд. Аз ин рӯ, рафтори истеъмолкунанда оптимизатсияи якдафъаина ва пӯшида нест, балки раванди кушода ва динамикии идоракунии ниёзҳо мебошад.

Чаро ин муҳим аст?

Ин таҳқиқот кӯшиш мекунад мафҳуми «фоиданокӣ»-ро, ки дар иқтисод зиёд истифода мешавад, ба заминаи мушаххастар биёрад. Дар бисёр моделҳо фоиданокӣ воситаи формалӣ барои муаррифии тартиби афзалиятҳост. Муаллиф бошад, мехоҳад сохтори ниёзро, ки пушти фоиданокӣ меистад, намоён кунад.

Ин равиш метавонад барои фаҳмидани рафтори воқеии истеъмолкунанда аҳамият дошта бошад. Зеро одамон танҳо ба нарх вокуниш намекунанд; онҳо мувофиқи шиддати ниёз, фишори даромад, захираҳои мавҷуда, хастагӣ, гуруснагӣ, одат ва муқовимати равонӣ дар лаҳзаи пардохт қарор мегиранд.

Махсусан он ки чаро одамони даромадашон паст ва баланд ҳамон нархро гуногун дарк мекунанд, дар ин модел равшантар мешавад. Ҳатто агар маҳсулот ҳамон нархи бозориро дошта бошад, барои шахси камдаромад ниёз ба нигоҳ доштани пул шадидтар аст ва аз ин рӯ маҳсулот субъективона гаронтар менамояд.

Модел ҳамчунин кӯшиш мекунад байни иқтисоди рафторӣ ва назарияи неоклассикӣ пул созад. Иқтисоди рафторӣ аксар вақт инҳирофҳоро аз модели стандартӣ меомӯзад. Ин таҳқиқот бошад, иддао мекунад, ки баъзе инҳирофҳо дар модели васеътаре, ки майдони ниёзро дар бар мегирад, метавонанд низомманд ва фаҳмопазир бошанд.

Нуктаҳои эҳтиётӣ

Азбаски таҳқиқот working paper аст, набояд ҳамчун назарияи ниҳоӣ ва аз баррасии ҳамсолон гузашта арзёбӣ шавад. Гарчанде чаҳорчӯбаи консептуалии қавӣ ва эҷодӣ пешниҳод мекунад, протоколи эконометрии пешниҳодшуда бояд бо маълумоти воқеӣ санҷида шавад.

Нуктаи дуюми эҳтиётӣ чен кардани мафҳуми «ниёз» аст. Ниёз тағйирёбандаи мустақиман мушоҳидашаванда нест. Гуруснагӣ, хастагӣ ё ниёз ба нигоҳ доштани пул дар баъзе ҳолатҳо ченшавандаанд, аммо дар бисёр категорияҳои истеъмолӣ ниёз бо хоҳиш, одат, фишори иҷтимоӣ ва ангезаи мақом омехта мешавад.

Нуктаи сеюм ин аст, ки модел аз ҷиҳати математикӣ мураккабтар мешавад. Модели стандартии фоиданокӣ сода ва пурқувват аст. Модели майдони ниёз шарҳҳои ғанитар пешниҳод карда метавонад, аммо бар ивази он маълумоти бештар, фарзияҳои бештар ва равандҳои душвортари баҳодиҳиро талаб мекунад.

Нуктаи чорум тафсирҳои меъёрӣ мебошанд. Ниёзи қавии шахс ба чизе маънои онро надорад, ки истеъмоли он барои некӯаҳволии дарозмуддати ӯ хуб аст. Таҳқиқот дар мисоли вобастагӣ ин фарқро эътироф мекунад. Аз ин рӯ, ниёз ва некӯаҳволӣ як чиз нестанд.

Нуктаи панҷум он аст, ки қудрати шарҳдиҳии модел ба санҷишҳои таҷрибавӣ вобаста аст. Хусусан пешгӯиҳои робитаи даромад бо ниёз ба пул, захира бо эҳтимолияти харид ва коҳиши ниёз пас аз харид бояд бо маълумоти транзаксионӣ санҷида шаванд.

Хулоса

Ин таҳқиқот пешниҳод мекунад, ки ба назарияи истеъмолкунанда қабати семантикии ба ниёз асосёфта илова карда шавад. Назарияи стандартӣ тартиби афзалиятҳоро шарҳ медиҳад, дар ҳоле ки ин модел кӯшиш мекунад шиддати ниёзро, ки пушти ин афзалиятҳо меистад, намоён кунад.

Мафҳуми муҳимтарин «нархи субъективӣ» аст. Нархи бозорӣ метавонад барои ҳама яксон бошад, аммо азбаски шиддати ниёз ва ниёз ба нигоҳ доштани пул фарқ мекунанд, нархи субъективии ҳамон маҳсулот тағйир меёбад. Ин кӯшиш мекунад ҷумлаҳои ҳаррӯзае мисли «бароям гарон аст», «ҳозир ба ин ниёз дорам» ва «бояд пуламро нигоҳ дорам»-ро ба назарияи формалӣ пайваст кунад.

Ҷиҳати қавии таҳқиқот он аст, ки назарияи неоклассикии истеъмолкунандаро пурра канор намегузорад, балки васеъ мекунад. Дар ҳолати тамомишаванда назарияи стандартӣ бармегардад; дар ҳолати тамоминашаванда бошад, барои контекст, вобастагӣ ба роҳ ва давраҳои homeostatic майдони васеътари шарҳ кушода мешавад.

Дар маҷмӯъ, таҳқиқот пешниҳод мекунад, ки истеъмолкунанда на ҳамчун актори абстрактие, ки танҳо афзалиятҳоро тартиб медиҳад, балки ҳамчун қароргирандае фикр карда шавад, ки ниёзҳояш бо вақт тағйир меёбанд, пулро низ ҳамчун объекти ниёз мебинад ва қарорҳои маҳаллӣ мувофиқ, вале ба контекст пайваст мегирад.

Ёддошт оид ба манбаъ ва усул

Ин матлаб бар асоси working paper-и Paolo Boschetti бо номи “The Field of Needs: Subjective Prices and a Semantic Foundation for Consumer Theory” омода шудааст. Таҳқиқот назарияи истеъмолкунандаро тавассути мафҳумҳои майдони ниёзи маржиналӣ, нархи субъективӣ, тамомишавандагӣ, ниёз ба пул ва протоколи эконометрии санҷишшаванда бо маълумоти транзаксионӣ аз нав тафсир мекунад.

Ин муҳтаво тарҷумаи калима ба калима нест; ғояи асосии таҳқиқот мутобиқи хатти нашрии Verianla содда карда шуда, ба мақолаи мустақили таҳририи тоҷикӣ табдил дода шудааст.

Ифодаҳои математикӣ бо ҳифзи то ҳадди имкон сохтори аслии рамзҳо дар шакли мувофиқ ба MathJax оварда шудаанд. Азбаски таҳқиқот working paper-и назариявӣ аст, натиҷаҳо набояд ҳамчун қонуни ниҳоии иқтисодӣ ё дастури қарорҳои молиявӣ тафсир шаванд.