Хатари офатҳои табиӣ аксаран бо такя ба аҳолии доимӣ, сохтори устувори маҳал ва танҳо як навъи хатар арзёбӣ мешавад. Аммо дар ҳаёти воқеӣ шумораи одамоне, ки дар як муниципалитет ҳузур доранд, ва хусусиятҳои онҳо вобаста ба вақти рӯз, тартиби кор, ҳаракати донишҷӯён ва кормандон, мавсими сайёҳӣ ва иқтидори ҷойгиронӣ пайваста тағйир меёбад. Ҳамин муниципалитет метавонад шабона ором намояд, аммо рӯзона ба маркази кор ва таҳсил табдил ёбад; дар давраи таътил бошад, аҳолии он аз ҳисоби меҳмонони муваққатӣ ба таври назаррас афзоиш ёбад.

Ин таҳқиқот 225 муниципалитети Минтақаи Маркеи Италияро аз ҷиҳати хатари сӯхтори ҷангал, заминларза, обхезӣ, ярч, мавҷи гармӣ ва боришоти шадид дар як чаҳорчӯбаи муштарак арзёбӣ карда, ҳамзамон ҳаракати истифодабарандагонро дар маркази ҳисобкунии хатар қарор медиҳад. Муҳаққиқон на танҳо саволи «чанд нафар дар ин ҷо истиқомат мекунанд?», балки саволҳои «дар вақти муайян чанд нафар метавонанд дар он ҷо бошанд, ин одамон ба кадом гурӯҳҳои синнусолӣ тааллуқ доранд ва то чӣ андоза минтақаро мешиносанд?» низ ба модел ворид кардаанд.

Дар таҳқиқот чор сенарияи асосии истифодабарандагон тартиб дода шудааст: рӯзи корӣ-шаб, рӯзи корӣ-рӯз, давраи таътил-шаб ва давраи таътил-рӯз. Аҳолии доимӣ, аҳолии ҳаррӯзаи ҳаракаткунанда барои кор ё таҳсил ва иқтидори ҷойгиронии сайёҳӣ дар ин сенарияҳо ба шаклҳои гуногун тақсим карда шудаанд. Нишондиҳандаҳои хатар, дучоршавӣ ва осебпазирии вобаста ба синну сол дар фосилаи 0 то 100 меъёрбандӣ шуда, муниципалитетҳо аз рӯи профилҳои монанди хатар-истифодабаранда ба панҷ кластер ҷудо гардидаанд ва барои ҳар сенария шохиси таркибии бисёрхатар ҳисоб карда шудааст.

Натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки махсусан дар муниципалитетҳои соҳилӣ сайёҳӣ ва ҳаракатнокии рӯзона метавонанд хатарро ба таври назаррас баланд бардоранд. Дар минтақаҳои дохилӣ бошад, хатарҳои ҷисмонӣ ба монанди заминларза, ярч ва сӯхтори ҷангал бартарӣ доранд, вале зичии аҳолӣ одатан пасттар аст. Паёми асосии таҳқиқот чунин аст: хатари ҷисмонии минтақа дар муддати кӯтоҳ шояд тағйир наёбад; аммо азбаски шумораи одамоне, ки дар рӯбарӯи ин хатар қарор доранд, ва профили истифодабарандагон тағйир меёбад, хатари воқеӣ метавонад дар вақтҳои гуногуни рӯз ва сол ба таври ҷиддӣ фарқ кунад.

Яке аз чаҳорчӯбаҳои маъруфи консептуалии хатари офатҳо ба арзёбии ҳамзамони хатар, дучоршавӣ ва осебпазирӣ асос меёбад. Дар ҷойе метавонад эҳтимоли заминларза, обхезӣ ё ярч вуҷуд дошта бошад; аммо агар дар он ҷо одам, иншоот ё фаъолияти иқтисодӣ набошад, сатҳи талафоти эҳтимолӣ дигар мешавад. Баръакс, ҳамон хатар дар ҷойе, ки аҳолии зич, ҳиссаи баланди пиронсолон ё меҳмонони ношинос бо минтақа мавҷуданд, метавонад оқибатҳои хеле вазнинтар ба вуҷуд оварад.

Масъалаи асосие, ки таҳқиқот баррасӣ мекунад, ин аст, ки қисми муҳими таҳлилҳои минтақавии мавҷудаи хатар аз ду ҷиҳат нокифоя мемонанд:

• Хатарҳо аксаран аз ҳам ҷудо ва алоҳида арзёбӣ мешаванд.
• Аҳолӣ ҳамчун бузургии тағйирнопазире пазируфта мешавад, ки танҳо аз сокинони доимӣ иборат аст.

Ин ду фарзия метавонанд тартиби воқеии истифодаи минтақаҳоро ба таври кофӣ инъикос накунанд. Аҳолии муниципалитети соҳилӣ дар шаби зимистон бо аҳолии рӯзонаи он дар таътили тобистона яксон нест. Ба ҳамин монанд, дар маркази шаҳр шабона танҳо сокинон ҳузур доранд, вале рӯзона кормандон, донишҷӯён ва меҳмонон ба аҳолӣ ҳамроҳ мешаванд. Ин тағйир на танҳо шумораи одамон, балки эҳтиёҷ ба эвакуатсия, иқтидори хизматрасонии тиббӣ, зичии нақлиёт, зарурати роҳнамоӣ ба забонҳои хориҷӣ ва сатҳи ошноии одамон бо роҳҳои маҳаллии гурезро низ метавонад таъсир диҳад.

Чаро ин масъала муҳим аст?

Банақшагирии истифодаи замин ва идоракунии ҳолатҳои фавқулода дар миқёсҳои гуногуни вақт амал мекунанд. Қарорҳои шаҳрсозӣ ва истифодаи замин ба танзимоти устуворе ниёз доранд, ки барои муддати дароз амал кунанд. Баръакс, ҳифзи шаҳрвандӣ ва нақшаҳои эвакуатсия бояд ба одамоне посух диҳанд, ки дар як лаҳзаи муайян воқеан дар минтақа ҳузур доранд. Таҳқиқот ҳадаф дорад байни ин ду соҳа пули таҳлилӣ эҷод кунад.

Банақшагирии статикӣ пурра канор гузошта намешавад. Пешниҳоди муҳаққиқон ин аст, ки аз таҳлилҳои динамикӣ истифода бурда, дар банақшагирии статикӣ бо огоҳии бештар муайян карда шавад, ки кадом сенария бояд ҳамчун асос гирифта шавад. Масалан, дар муниципалитети сайёҳӣ ҳисоб кардани иқтидори эвакуатсия танҳо бо такя ба аҳолии зимистона метавонад нокифоя бошад. Модели динамикӣ метавонад сенарияи аз ҳама бештар рухдиҳанда ё муҳимтарини истифодабарандагонро муайян карда, имкон диҳад, ки нақшаҳои собит ба истиноди воқеӣтар такя кунанд.

Холигии адабиёти илмӣ, ки таҳқиқот ба он посух медиҳад

Дар таҳқиқот гуфта мешавад, ки ду самти ҷудогонаи тадқиқотӣ одатан аз ҳам дур пеш рафтаанд. Самти аввал ба арзёбии бисёрхатар ё бисёрриск тамаркуз мекунад; он кӯшиш мекунад хатарҳои гуногунро дар як чаҳорчӯбаи муштарак муқоиса кунад, вале ҳаракати рӯзона ва мавсимии истифодабарандагонро аксаран ба таври маҳдуд ба назар мегирад. Самти дуюм ҳаракати аҳолиро бо ҳалли баланди фазоӣ меомӯзад; аммо одатан ба як хатар, минтақаи хурд ё татбиқи маҳаллӣ тамаркуз мекунад.

Ин таҳқиқот сенарияҳои динамикии истифодабарандагонро бо нишондиҳандаҳои стандартизатсияшудаи бисёрриск дар миқёси муниципалитет муттаҳид мекунад. Интихоби миқёси муниципалитет тасодуфӣ нест. Ҳуҷайраҳои хурдтари шабакавӣ метавонанд тафсилоти фазоиро зиёд кунанд; аммо воҳидҳои тавлиди маълумот, қабули қарор ва тақсимоти захираҳои муассисаҳои давлатӣ аксаран сарҳадҳои маъмурӣ мебошанд. Аз ин рӯ, миқёси муниципалитет ҳамчун тавозун миёни тафсилот ва қобили татбиқи институтсионалӣ баррасӣ шудааст.

Минтақаи таҳқиқот: Минтақаи Марке

Минтақаи Марке байни Баҳри Адриатика ва Апеннинҳои Италияи Марказӣ ҷойгир аст. Минтақа бо масоҳати тақрибан 9.344 km² аз 225 муниципалитет дар панҷ вилоят иборат аст. Тибқи маълумоти аҳолии истифодашуда дар таҳқиқот, минтақа тақрибан 1,487 миллион сокин дорад. Илова бар ин, солона зиёда аз 2,7 миллион воридшавии сайёҳон ва тақрибан 12,8 миллион шабмонӣ гузориш шудааст.

Минтақа ба се камарбанди асосии морфологӣ ҷудо мешавад:

• Камарбанди соҳилӣ: навори танги аҳолинишинест, ки дар соҳили Адриатика тӯл кашида, аҳолӣ ва иқтидори сайёҳӣ дар он мутамарказ шудаанд.
• Камарбанди теппагӣ: қисми васеи дохилиест, ки тақрибан 68 фоизи минтақаро ташкил медиҳад, аз водиҳои дарёҳо пора-пора шудааст ва ба равандҳои ярч ҳассос аст.
• Камарбанди кӯҳӣ: минтақаи дохилие, ки дар тӯли Апеннинҳо ҷойгир буда, аз ҷиҳати заминларза, сӯхтори ҷангал, нишебӣ ва ноустувории геоморфологӣ хатарҳои муҳим дорад.

Ин гуногунии ҷуғрофӣ муҳити муносиберо барои санҷиши усули таҳқиқот фароҳам меорад. Дар соҳил обхезӣ, аҳолии зиёд ва фишори сайёҳӣ якҷо мешаванд; дар дохил бошад, хатарҳои заминларза, ярч ва сӯхтори ҷангал метавонанд бештар намоён гарданд.

Кадом хатарҳои табиӣ арзёбӣ шуданд?

Дар таҳқиқот шаш нишондиҳандаи асосии хатарҳои табиӣ таҳия шудааст:

1. Сӯхтори ҷангал
2. Заминларза
3. Обхезӣ
4. Ярч
5. Мавҷи гармӣ
6. Боришоти шадид

Маълумоти хатарҳо аз як пойгоҳи ягона гирифта нашудааст. Маълумоти CORINE Land Cover, минтақабандии миллии сейсмикӣ, маълумоти ISPRA оид ба обхезӣ ва ярч, минтақаҳои хатари PAI ва нишондиҳандаҳои мавҷи гармӣ ва боришоти шадид аз нақшаи мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлими Минтақаи Марке якҷо истифода шудаанд. Маълумот дар муҳити QGIS аз рӯи сарҳадҳои муниципалитетҳо тартиб дода шудааст.

Ҷанбаи муҳими ин равиш он аст, ки маълумоти хатар аз манбаъҳои гуногун ба як шкалаи 0–100 гузаронда мешавад. Ба ин тартиб, тағйирёбандаҳое ба монанди синфи минтақаи заминларза ва фоизи майдони обхезӣ, ки мустақиман бо як воҳид чен намешаванд, метавонанд муқоиса шаванд. Бо вуҷуди ин, меъёрбандӣ маънои онро надорад, ки хатарҳои аз ҷиҳати ҷисмонӣ гуногун яксонанд; он танҳо шкалаи муштараки дастгирии қарорро фароҳам меорад.

Нишондиҳандаи майдони хатар чӣ гуна ҳисоб карда шуд?

Барои ҳар ҷузъи хатар таносуби майдони дар дохили сарҳади муниципалитет ишғолкардаи он ба майдони умумии муниципалитет ҳисоб шудааст:

\[ i_a = \frac{Area_a}{Area_{mapping\ unit}} \times 100 \]

Дар ин ҷо:

• i_a — фоизи ҷузъи муайяни хатар дар дохили муниципалитет мебошад.
• Area_a — майдони ишғолкардаи ҷузъи мазкури хатарро бо km² нишон медиҳад.
• Area_{mapping unit} — масоҳати умумии воҳиди арзёбӣ, яъне муниципалитет дар ин таҳқиқот мебошад.

Ба забони сода, ин формула ба саволи «Чанд қисми муниципалитет дар дохили ин синфи хатар қарор дорад?» ҷавоб медиҳад. Масалан, агар 20 фоизи муниципалитет дар минтақаи хатари баланди обхезӣ бошад, ҷузъи дахлдор тибқи таносуби майдон ба модел ворид мешавад.

Вақте ки барои як хатар якчанд ҷузъ мавҷуд буд, ҷамъи вазндор истифода шудааст:

\[ I_{haz} = (i_a \times w_a) + (i_b \times w_b) + (i_c \times w_c) + \dots + (i_n \times w_n) \]

Дар ин ҷо:

• I_haz — шохиси умумии хатар мебошад.
• i_a, i_b, … — ҳиссаҳои ҷузъҳои гуногуни хатар дар дохили муниципалитет мебошанд.
• w_a, w_b, … — вазнҳои ба ҳар ҷузъ додашуда мебошанд.

Вазнҳо ба арзёбии коршиносон ва арзишҳои истифодашуда дар таҳқиқоти қаблӣ асос ёфтаанд. Ин нукта муҳим аст: шохисҳо танҳо мушоҳидаи хом нестанд; онҳо омезиши маълумот ва вазнгузории методологӣ мебошанд.

Шохисҳои алоҳидаи хатар

Шохиси сӯхтори ҷангал:

\[ I_W = (i_{WOODED} \times 0.35) + (i_{SPARSE} \times 0.65) \]

Дар ин ҷо ҳиссаҳои минтақаҳои ҷангалзор ва дорои рустании пароканда бо вазнҳои гуногун муттаҳид карда шудаанд.

Шохиси заминларза:

\[ I_E = (i_{Z4} \times 0.25) + (i_{Z3} \times 0.50) + (i_{Z2} \times 0.75) + (i_{Z1} \times 1.00) \]

Z1 ҳамчун синфи аз ҳама муҳим ва Z4 ҳамчун синфи пасттарини сейсмикӣ вазнгузорӣ шудааст. Ин шохис талафоти эҳтимолии биноҳоро мустақиман ҳисоб намекунад; он ҷойгоҳи муниципалитетро дар минтақабандии миллии сейсмикӣ ифода мекунад.

Шохиси обхезӣ:

\[ I_F = [(i_{PAI-L} + i_{ISPRA-L}) \times 0.65] + [(i_{PAI-H} + i_{ISPRA-H}) \times 0.35] \]

Синфҳои паст ва баланд дар маҷмӯи маълумоти PAI ва ISPRA якҷо арзёбӣ шудаанд. Вазнҳои формула ба нақшаи таснифоти қабулкардаи таҳқиқот тааллуқ доранд; натиҷа умқи воқеии обхезӣ ё талафоти иқтисодии интизоршаванда нест.

Шохиси ярч:

\[ I_L = (i_{PAI-L} \times 0.65) + [(i_{IFFI} + i_{PAI-H}) \times 0.35] \]

Минтақаҳои хатари ярчи PAI бо минтақаҳои сабтшудаи ярч дар инвентаризатсияи IFFI муттаҳид шудаанд.

Шохиси мавҷи гармӣ:

\[ I_H = (i_{LOW} \times 0.25) + (i_{MEDIUM} \times 0.50) + (i_{HIGH} \times 0.75) + (i_{VERYHIGH} \times 1.00) \]

Шохиси боришоти шадид:

\[ I_R = (i_{LOW} \times 0.25) + (i_{MEDIUM} \times 0.50) + (i_{HIGH} \times 0.75) + (i_{VERYHIGH} \times 1.00) \]

Дар ҳар ду нишондиҳандаи иқлимӣ вазнҳои синфӣ аз паст ба хеле баланд ба таври афзоянда истифода шудаанд.

Дучоршавии динамикӣ: воқеан чанд нафар дар як муниципалитет ҳузур доранд?

Навоварии муҳимтарини таҳқиқот ин аст, ки дучоршавӣ танҳо бо аҳолии истиқоматкунанда маҳдуд нашудааст. Аҳолии эҳтимолӣ аз се гурӯҳи истифодабарандагон ташкил шудааст:

• Аҳолии доимӣ
• Аҳолии ҳаррӯзаи ҳаракаткунанда, ки барои кор ё таҳсил меоянд
• Аҳолии эҳтимолии сайёҳӣ, ки бо иқтидори катҳои муассисаҳои ҷойгиронӣ ифода шудааст

Ин гурӯҳҳо ба чор сенария тақсим шудаанд:

Дар модел фарз шудааст, ки сокинон дар ҳамаи сенарияҳо ҳузур доранд, ҳаракати ҳаррӯза танҳо рӯзона рух медиҳад ва иқтидори ҷойгиронӣ шумораи эҳтимолии сайёҳонро дар давраи таътил ифода мекунад. Шумораи сайёҳон ченаки воқеии пуршавӣ нест, балки ҳадди аксари иқтидори кат мебошад, ки барои арзёбии зуд ва эҳтиёткорона истифода шудааст.

Чаро аҳолӣ ба тамоми масоҳати муниципалитет не, балки ба минтақаи шаҳрӣ тақсим карда шуд?

Масоҳати муниципалитет метавонад калон бошад; аммо аксари одамон дар ҷангал, замини кишоварзӣ ё кӯҳистон баробар тақсим намешаванд. Аз ин рӯ, аҳолии эҳтимолӣ ба ҷои масоҳати умумии муниципалитет ба майдони шаҳрии он тақсим карда шудааст:

\[ E_{dens} = \frac{potential\ population}{urbanised\ area} \]

Дар ин ҷо:

• E_dens — зичии эҳтимолии истифодабарандагон ба як воҳиди минтақаи шаҳрӣ мебошад.
• potential population — шумораи умумии одамоне мебошад, ки дар сенарияи дахлдор метавонанд дар муниципалитет ҳузур дошта бошанд.
• urbanised area — андозаи минтақаи шаҳрӣ дар дохили муниципалитет бо km² мебошад.

Натиҷа бо воҳиди нафар/km² ифода мешавад. Бо ин роҳ кӯшиш шудааст, ки зичии аҳолии муниципалитете, ки минтақаҳои васеи деҳотӣ дорад, ба таври сунъӣ паст нишон дода нашавад.

Баъдан ин зичӣ ба фосилаи 0–100 меъёрбандӣ шудааст:

\[ E = \frac{E_{dens} - min(E_{dens})}{max(E_{dens}) - min(E_{dens})} \times 100 \]

E мавқеи нисбии дучоршавии муниципалитетро дар байни дигар муниципалитетҳо нишон медиҳад. Аз ин рӯ, арзиши 100 ҳадди мутлақи физикӣ нест, балки нуқтаи нисбии болоест, ки мувофиқи зичии баландтарин дар маҷмӯи маълумот муайян шудааст.

Нишондиҳандаи вазни минтақавии аҳолӣ

Илова ба нишондиҳандаи зичӣ, андозаи аҳолии ҳар муниципалитет нисбат ба сернуфустарин муниципалитети минтақа ҳисоб карда шудааст:

\[ E_1 = \frac{number\ of\ residents}{residents\ of\ the\ most\ populous\ municipality} \times 100 \]

Ин нишондиҳанда барои ҷудо кардани ду ҳолати гуногун кӯмак мекунад. Дар муниципалитети хурд, вале бисёр зич, зичӣ метавонад баланд бошад; дар шаҳри калон бошад, ҳам зичӣ ва ҳам шумораи умумии одамон метавонанд баланд бошанд. Вақте E ва E₁ якҷо истифода мешаванд, ҳам зичии фазоии маҳаллӣ ва ҳам аҳамияти демографии минтақавӣ ҳамзамон дида мешаванд.

Ҳассосият чӣ гуна баррасӣ шуд?

Дар таҳқиқот ҳассосият ҳамчун нишондиҳандаи шумораи одамоне муайян шудааст, ки метавонанд ба хатари муайян дучор шаванд:

\[ S = \frac{potential\ population \times I_{haz}}{100} \]

Дар ин ҷо:

• S — нишондиҳандаи ҳассосият нисбат ба хатари дахлдор мебошад.
• potential population — аҳолии эҳтимолӣ дар сенария мебошад.
• I_haz — шохиси хатар мебошад.

Ин формула шумораи истифодабарандагонро бо сатҳи хатар якҷо мекунад. Аммо он эҳтимоли инфиродии ҷароҳат ё шумораи интизории фавтро тавлид намекунад. Дар таҳқиқот таҳлили ҳассосият танҳо барои обхезӣ ва ярч ба таври муфассал татбиқ шудааст. Азбаски миқёси маълумот барои хатарҳое ба монанди заминларза, мавҷи гармӣ ва боришоти шадид метавонад тамоми масоҳати муниципалитетро фаро гирад, дар доираи равиши арзёбии зуд фарз шудааст, ки тамоми аҳолӣ метавонад ба таври монанд таъсир гирад. Барои сӯхтори ҷангал бошад, ин қабат истифода нашудааст, зеро минтақаҳои ҷангал одатан бо минтақаҳои шаҳрӣ кам ҳампӯш мешаванд.

Осебпазирии истифодабарандагон аз рӯи синну сол

Осебпазирӣ фарқиятҳои қобилияти одамонро барои муқобила ва барқароршавӣ аз хатар ифода мекунад. Таҳқиқот панҷ гурӯҳи синнусолиро истифода кардааст:

Шохиси таркибии осебпазирӣ чунин ҳисоб шудааст:

\[ V = (\%T \times w_T) + (\%PC \times w_{PC}) + (\%YA \times w_{YA}) + (\%A \times w_A) + (\%EU \times w_{EU}) \]

Дар ин ҷо фоизи гурӯҳҳои синнусолӣ дар аҳолии муниципалитет ба вазнҳои ба онҳо додашуда зарб карда мешавад. Ин модели инфиродӣ нест, ки рафтори воқеии шахси муайянро пешгӯӣ кунад. Он муқоисаи нисбии осебпазирии иҷтимоии муниципалитетҳоро аз рӯи сохтори синнусолӣ мебошад.

Барои бевосита нишон додани ҳиссаи аҳолии пиронсол, инчунин нишондиҳандаи зерин сохта шудааст:

\[ V_1 = \frac{number\ of\ elderly\ users}{number\ of\ residents} \times 100 \]

Чаро ношиносии сайёҳон бо минтақа ҳамчун осебпазирӣ дида шуд?

Ҳангоми офат шахсе, ки минтақаро намешиносад, метавонад эҳтимоли камтаре дошта бошад, ки роҳҳои гурез, нуқтаҳои ҷамъшавӣ, системаҳои маҳаллии огоҳкунӣ ё роҳҳои алтернативиро донад. Таҳқиқот ин «камбуди ошноӣ»-ро бо ду нишондиҳанда ифода мекунад.

Нишондиҳандаи камбуди ошноӣ: Таносуби шумораи катҳои ҷойгиронӣ ба аҳолии доимӣ гирифта шуда, ба фосилаи 0–100 меъёрбандӣ шудааст.

\[ V_2 = \frac{\left(\frac{beds}{residents}\right)-min\left(\frac{beds}{residents}\right)}{max\left(\frac{beds}{residents}\right)-min\left(\frac{beds}{residents}\right)} \times 100 \]

Нишондиҳандаи ҷозибаи сайёҳӣ:

\[ V_3 = \frac{number\ of\ beds}{maximum\ number\ of\ beds\ among\ municipalities} \times 100 \]

V₂ вазни нисбии меҳмононро нисбат ба аҳолии доимӣ; V₃ бошад, қувваи умумии ҷалби ҷойгиронии муниципалитетро дар минтақа ифода мекунад. Иқтидори катҳо исбот намекунад, ки сайёҳон воқеан дар ҳамон лаҳза дар он ҷо ҳузур доранд. Ин нишондиҳандаҳо зичии эҳтимолӣ ва ҳадди болоиро аз нигоҳи банақшагирӣ ифода мекунанд.

Чаро муниципалитетҳо кластербандӣ шуданд?

Барои ҳар яке аз 225 муниципалитет 13 нишондиҳанда мавҷуд аст. Тафсири алоҳидаи ин қадар тағйирёбанда барои тасмимгирандагон душвор буда метавонад. Муҳаққиқон барои якҷо кардани муниципалитетҳои дорои хусусиятҳои монанд кластербандии иерархии ҷамъшавандаро бо пайванди Ward истифода кардаанд.

Ин усул дар оғоз ҳар муниципалитетро ҳамчун кластери алоҳида қабул мекунад. Сипас кластерҳои ба ҳам бештар монандро тадриҷан ба тарзе муттаҳид мекунад, ки вариатсияи дохили кластер то ҳадди имкон паст нигоҳ дошта шавад. Баръакси усули K-means, муайян кардани қатъии шумораи кластерҳо аз ибтидо ҳатмӣ нест. Шумораи ниҳоии кластерҳо бо арзёбии сохтори dendrogram ва коэффициенти silhouette интихоб шудааст.

Ҳисоб ва визуализатсияҳо бо MATLAB R2024b дар доираи ҷараёни кори автоматӣ ва такроршаванда иҷро шудаанд. Илова бар ин, барои нишон додани маълумот дар ҳамвории камандоза таҳлили ҷузъҳои асосӣ истифода шудааст.

Панҷ кластери муниципалитетҳо чиро нишон медиҳанд?

Кластербандӣ танҳо барои таснифи оморӣ анҷом дода нашудааст. Пешбинӣ мешавад, ки муниципалитетҳои дорои хусусиятҳои монанд метавонанд дар доираи принсипҳои муштараки эвакуатсия, сармоягузории инфрасохторӣ, стратегияҳои иртиботӣ ва афзалиятҳои истифодаи замин якҷо баррасӣ шаванд.

Шохиси таркибии хатар

Шаш шохиси хатар ба таври баробар ҷамъ карда шуда, сипас бо усули minimum-maximum меъёрбандӣ шудаанд:

\[ H = \frac{(I_W+I_E+I_F+I_L+I_H+I_R)-min(I_W+I_E+I_F+I_L+I_H+I_R)}{max(I_W+I_E+I_F+I_L+I_H+I_R)-min(I_W+I_E+I_F+I_L+I_H+I_R)} \times 100 \]

Муҳаққиқон дар ин марҳила вазни иловагии хатарро истифода накардаанд, то фарз накунанд, ки яке аз хатарҳо аз дигаре муҳимтар аст. Ин усул ҳамаи хатарҳоро дар як ҳамвории муқоисавӣ баррасӣ мекунад. Аммо он натиҷа намедиҳад, ки хатарҳои гуногун аз ҷиҳати фавт, талафоти иқтисодӣ ё зарари ҷисмонӣ баробар бошанд.

Шохиси бисёрриск чӣ гуна ҳисоб карда шуд?

Нишондиҳандаи асосии таркибии риск дар таҳқиқот масофаи Евклидӣ аз нуқтаи ибтидо дар ҳамвории дученаест, ки аз хатари меъёрбандишуда ва таркиби дучоршавӣ-осебпазирӣ иборат аст:

\[ R = \sqrt{\left(\frac{E}{100} \times \frac{V}{100}\right)^2 + \left(\frac{H}{100}\right)^2} \times 100 \]

Дар ин ҷо:

• R — шохиси таркибии бисёрриск мебошад.
• E — шохиси дучоршавии динамикӣ мебошад.
• V — шохиси осебпазирии вобаста ба синну сол мебошад.
• H — нишондиҳандаи таркибии меъёрбандишудаи шаш хатар мебошад.

Дар мантиқи геометрии формула, нуқтаи сифр ҳолати идеалиро ифода мекунад, ки дар он хатар ва таркиби дучоршавӣ-осебпазирӣ ба сифр наздиканд. Дур шудани муниципалитет аз ин нуқта маънои баланд шудани шохиси таркибиро дорад.

Амали квадраткунӣ таъсири ҷузъҳои баландро қавитар мекунад. Бо вуҷуди ин, арзиши R фавти интизоршаванда, ҷароҳат, зарари бино ё талафоти пулӣ нест. Он нишондиҳандаи нисбии банақшагирӣ барои муқоисаи муниципалитетҳо ва сенарияҳо мебошад.

Тағйирёбии риск вобаста ба вақт: ΔR

Муҳаққиқон барои дидани тағйир миёни сенарияҳои мувофиқ ба камтарин ва бештарини ҳузури истифодабарандагон нишондиҳандаи фарқии риск ΔR-ро истифода карданд. Ҳолатҳои асосии канорӣ, ки муқоиса шуданд, сенарияҳои рӯзи корӣ-шаб ва давраи таътил-рӯз буданд.

Баланд будани ΔR ҳатман маънои онро надорад, ки хатари ҷисмонии муниципалитет аз ҳама баланд аст. Он нишон медиҳад, ки профили риски муниципалитет нисбат ба ҳаракати истифодабарандагон хеле тағйирёбанда аст. Чунин муниципалитет метавонад дар давраи ороми сол рискҳои паст ё миёна нишон диҳад, аммо дар мавсими сайёҳӣ ба таври назаррас муҳимтар гардад.

Харитаҳо ва графикҳо чиро нишон медиҳанд?

Харитаҳои хатарҳои алоҳида нишон медиҳанд, ки ҳар риск дар Минтақаи Марке намунаи ҷуғрофии гуногун дорад:

• Хатари сӯхтори ҷангал дар Апеннинҳо ва минтақаҳои дохилии дорои рустании зич меафзояд.
• Хатари заминларза махсусан дар муниципалитетҳои кӯҳии ҷануб ва ҷанубу ғарб баланд аст.
• Хатари обхезӣ дар ҳамвориҳои соҳилӣ, водиҳои дарёҳо ва даҳанаҳои дарёҳо мутамарказ шудааст.
• Хатари ярч дар минтақаҳои дохилии теппагӣ бо хокҳои гилин ва нишебиҳо дар майдони васеъ паҳн шудааст.
• Нишондиҳандаи мавҷи гармӣ дар баъзе минтақаҳои шаҳрии марказ ва шимол баланд мешавад.
• Нишондиҳандаи боришоти шадид дар минтақаҳои шимолӣ ва кӯҳӣ арзишҳои баландтар нишон медиҳад.

Дар харитаҳои дучоршавӣ, сенарияи шабонаи давраи корӣ танҳо тартиби фазоии аҳолии доимиро инъикос мекунад. Дар рӯзи корӣ, дар шаҳрҳои калон аз сабаби ҳаракати кормандон ва донишҷӯён арзишҳо баланд мешаванд. Дар шаби таътил соҳил ва марказҳои сайёҳӣ барҷаста мегарданд. Рӯзи таътил бошад, азбаски сокинон, аҳолии ҳаракаткунанда ва сайёҳон ҳамзамон ба ҳисоб гирифта мешаванд, баландтарин ва васеътарин намунаи дучоршавиро тавлид мекунад.

Дар харитаҳои ExV, ки ҳосили зарби дучоршавӣ ва осебпазириро нишон медиҳанд, қисми зиёди фарқи фазоӣ аз дучоршавӣ сарчашма мегирад. Сабаб ин аст, ки арзишҳои V, ки ба тақсимоти синну сол асос ёфтаанд, байни муниципалитетҳо нисбатан ҳамсон мебошанд. Аз ин рӯ, таҳқиқот нишон медиҳад, ки тағйири шумораи истифодабарандагон харитаи рискро нисбат ба фарқияти сохтори синну сол қавитар тағйир медиҳад.

Арзишҳои R²-и регрессияҳои хаттие, ки ба тақсимоти H ва ExV татбиқ шудаанд, хеле пастанд. Ин натиҷа нишон медиҳад, ки маълумоти бисёрқабатаи риск бо муносибатҳои оддии хаттӣ хуб шарҳ дода намешавад. Муҳаққиқон ин регрессияҳоро на ҳамчун модели қавии пешгӯӣ, балки ҳамчун воситаи ёрирасон барои ба таври визуалӣ муайян кардани тамоюлҳои умумӣ ва муниципалитетҳои ғайримуқаррарӣ истифода кардаанд.

Натиҷаҳои асосии рақамӣ

• Минтақаи таҳқиқот тақрибан 9.344 km² буда, аз 225 муниципалитет иборат аст.
• Аҳолии тақрибии минтақа 1,487 миллион нафар аст.
• Воридшавии солонаи сайёҳон аз 2,7 миллион ва шумораи шабмонӣ аз 12,8 миллион бештар аст.
• Гуфта мешавад, ки минтақаҳои хатари обхезӣ тақрибан 9 фоизи минтақаро фаро мегиранд ва тақрибан нисфи ин минтақаҳо дар синфҳои хатари баланд қарор доранд.
• Арзишҳои таркибии R дар чор сенария тақрибан аз 0,3 то 47,3 тағйир ёфтаанд.
• Дар аксари муниципалитетҳо ΔR тақрибан дар атрофи 4–5 фоиз мутамарказ шудааст.
• Дар баъзе муниципалитетҳо, махсусан дар минтақаҳои соҳилӣ, ΔR то 37 фоиз расидааст.
• Таҳлили кластербандӣ муниципалитетҳоро ба панҷ гурӯҳи риск-истифодабаранда ҷудо кардааст.

Аҳамият аз нигоҳи гузашта, имрӯз ва оянда

Аз нигоҳи гузашта: Банақшагирии анъанавии риск аксаран аҳолии истиқоматкунандаро асос мегирифт ва хатарҳоро алоҳида арзёбӣ мекард. Таҳқиқот ба таври миқдорӣ нишон медиҳад, ки ин равиш махсусан дар минтақаҳои сайёҳӣ ё дорои ҳаракати зиёд метавонад нокифоя бошад.

Аз нигоҳи имрӯз: Аҳолии муниципалитетҳо дигар танҳо аз суроғаҳои истиқоматӣ иборат нест. Рафтуомад ба кор, ҳаракати таълимӣ, сайёҳӣ, истифодаи мавсимӣ ва марказҳои хизматрасонии ҳаррӯза аҳолии воқеиро тағйир медиҳанд. Аз ин рӯ, банақшагирии иқтидори ҳолатҳои фавқулода танҳо аз рӯи аҳолии шабона метавонад барои рӯз ё давраи таътил нокифоя бошад.

Аз нигоҳи оянда: Муҳаққиқон таъсиси системаҳои доимии минтақавии мониторингро пешниҳод мекунанд. Агар маълумоти телефонҳои мобилӣ, омори навшудаи ҷойгиронӣ, кортҳои нақлиётӣ, зондкунии фосилавӣ, сабтҳои сохтмон ва маълумоти навтари аҳолӣ истифода шаванд, модел метавонад ба вақти воқеӣ наздиктар шавад. Ҳамчунин таъкид мешавад, ки ин маълумот бояд бо ҳифзи махфият ва дар гурӯҳҳои кофӣ калони фазоӣ коркард шавад.

Таъсир ба ҳаёти рӯзмарра

Ин таҳқиқот мустақиман нақшаи эвакуатсия ё системаи огоҳкунии барвақтӣ намесозад; аммо зерсохтори иттилоотиро фароҳам меорад, ки шарҳ медиҳад чунин системаҳо бояд мувофиқи кадом аҳолӣ тарҳрезӣ шаванд. Маънои он дар ҳаёти рӯзмарра бо мисолҳои зерин фаҳмида мешавад:

• Дар шаҳри соҳилӣ дар моҳҳои тобистон метавонад ба мошинҳои ёрии таъҷилии бештар, нуқтаҳои муваққатии ҷамъшавӣ ва роҳнамоии бисёрзабона ниёз бошад.
• Роҳи эвакуатсияе, ки дар маркази корӣ аз рӯи аҳолии шабона кофӣ менамояд, рӯзона аз сабаби аҳолии корӣ метавонад нокифоя шавад.
• Дар муниципалитетҳои кӯҳии дорои ҳиссаи баланди пиронсолон, сарфи назар аз шумораи умумии пасти аҳолӣ, ниёз ба кӯмаки инфиродӣ метавонад баланд бошад.
• Дар минтақаҳое, ки хатари заминларза баланд, вале аҳолӣ пароканда аст, идоракунии риски сохторӣ ба пеш меояд; дар соҳил бошад, хатари миёна метавонад бо зичии хеле баланди истифодабарандагон якҷо шавад.
• Дар ҷойҳое, ки мавсими кӯтоҳи сайёҳӣ доранд, ба ҷои тағйири доимии истифодаи замин, зиёд кардани иқтидори даврии хизматрасонӣ ва ҳолатҳои фавқулода метавонад мувофиқтар бошад.

Ҷиҳатҳои қавии таҳқиқот

• Арзёбии шаш хатари табиӣ дар дохили як системаи муштараки муқоиса.
• Ба ҳисоб гирифтани ҳаракати ҳаррӯза ва сайёҳӣ дар баробари аҳолии доимӣ.
• Муайян кардани чор сенарияи равшани вақт.
• Такя ба манбаъҳои маълумоте, ки барои муассисаҳои давлатӣ дастрасанд.
• Пайвастани миқёси муниципалитет бо сиёсати минтақавӣ.
• Фароҳам кардани муқоисаи байни муниципалитетҳо ба воситаи нишондиҳандаҳои меъёрбандишуда.
• Имкони ташкили гурӯҳҳои сиёсати муштарак барои муниципалитетҳои монанд тавассути кластербандӣ.
• Нишон додани на танҳо бузургии риск, балки ноустувории он дар вақт бо ΔR.
• Баррасии истифодаи дарозмуддати замин ва идоракунии кӯтоҳмуддати ҳолатҳои фавқулода дар як чаҳорчӯба.

Маҳдудиятҳои таҳқиқот

Ҳангоми тафсири натиҷаҳои таҳқиқот маҳдудиятҳои зерин бояд ба назар гирифта шаванд:

• Қисме аз маълумоти ҳаракати ҳаррӯза ба барӯйхатгирии аҳолии 2011 асос ёфта, метавонад ҳаракатҳои имрӯзаро пурра инъикос накунад.
• Шумораи сайёҳон ба ҷои пуршавии воқеӣ бо ҳадди аксари иқтидори катҳои ҷойгиронӣ ифода шудааст.
• Азбаски синну сол, саломатӣ, маъюбӣ ё сохтори гурӯҳии сайёҳон ва аҳолии ҳаракаткунандаи ҳаррӯза маълум нест, осебпазирӣ динамикӣ карда нашудааст.
• Нишондиҳандаи V-и вобаста ба синну сол танҳо аз аҳолии доимӣ ҳисоб шудааст.
• Муқовимати биноҳо, ҳолати нигоҳдорӣ ва маълумоти таҳкимбахшӣ ба модели асосӣ ворид нашудаанд.
• Гетерогенӣ будани маълумоти осебпазирии физикии биноҳо байни муниципалитетҳо муқоисаи минтақавиро маҳдуд кардааст.
• Ҳалли баъзе қабатҳои хатар аз миқёси муниципалитет дағалтар аст.
• Барои Минтақаи Марке харитаҳои навшудаи ҳассосияти ярч, ки тамоми минтақаро бо як усул фаро гиранд, мавҷуд нестанд.
• Модел робитаҳои занҷиравии байни хатарҳоро мустақиман ҳисоб намекунад. Масалан, ҳарчанд барангехтани ярч аз ҷониби боришоти шадид дар чаҳорчӯбаи умумӣ намоён аст, моделсозии сабабии каскадӣ анҷом дода нашудааст.
• Шохиси R талафоти интизории ҷон, зарари иқтисодӣ ё зарари инфрасохториро ҳисоб намекунад.
• Қисме аз вазнҳои нишондиҳандаҳо ба ҳукми коршиносӣ ва арзишҳои адабиёти илмӣ асос ёфтаанд.
• Натиҷаҳо ҳанӯз бо тасмимгирандагони сатҳи муниципалитет ва минтақа ба таври иштирокӣ калибр нашудаанд.

Таҳқиқот чӣ мегӯяд ва чӣ намегӯяд?

Он чӣ таҳқиқот мегӯяд: Ҳаракати истифодабарандагон дар вақт метавонад дучоршавӣ ва профили таркибии рискро дар муҳити якхелаи хатари ҷисмонӣ тағйир диҳад. Сайёҳӣ ва ҳаракати ҳаррӯза махсусан дар соҳил ва марказҳои шаҳрӣ метавонанд вазъиятҳои муҳимеро ба вуҷуд оранд, ки равиши статикӣ ба аҳолӣ онҳоро намебинад. Нишондиҳандаҳои стандартизатсияшуда дар миқёси муниципалитет метавонанд заминаи муқоисашавандаи иттилоотиро барои банақшагирии минтақавӣ таъмин кунанд.

Он чӣ таҳқиқот намегӯяд: Модел санаи рух додани офати муайянро пешгӯӣ намекунад. Он ҳисоб намекунад, ки дар муниципалитет чанд нафар мемиранд ё чӣ қадар талафоти иқтисодӣ ба вуҷуд меояд. Амнияти биноҳо, вақти эвакуатсия, иқтидори беморхона ё фурӯпошии шабакаи нақлиётро ба таври муфассал симулятсия намекунад. Арзиши R кафолати амнияти инфиродӣ ё натиҷаи қатъии саҳроӣ нест. Ҳамчунин арзиши баланди R худ аз худ исбот намекунад, ки сармоягузории муайян ҳатмӣ аст; он нишондиҳандаи нисбиест, ки ба раванди қабули қарор маълумот медиҳад.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Тарҳи таҳқиқот

Таҳқиқот дар чор марҳилаи асосӣ гузаронида шудааст:

1. Ҷамъоварии маълумот: Маълумоти хатари табиӣ, аҳолӣ, ҳаракати ҳаррӯза, сайёҳӣ ва минтақаҳои шаҳрӣ аз манбаъҳои давлатии миллӣ, минтақавӣ ва аврупоӣ ҷамъоварӣ шудааст.
2. Нишондиҳандаҳои якқабата: KPI-ҳо барои хатар, дучоршавӣ, ҳассосият ва осебпазирӣ дар миқёси муниципалитет ҳисоб шудаанд.
3. Кластербандӣ: Бо истифода аз 13 нишондиҳандаи меъёрбандишуда кластербандии иерархии пайванди Ward иҷро шудааст.
4. Бисёрриски динамикӣ: Барои чор сенарияи истифодабаранда арзишҳои H, E, V, ExV, R ва ΔR ҳисоб ва харитасозӣ шудаанд.

Маҷмӯи асосии маълумоти истифодашуда

Тағйирёбандаҳои кластербандӣ

Дар таҳлили кластербандӣ 13 тағйирёбандаи зерин истифода шудаанд:

• I_W: Сӯхтори ҷангал
• I_E: Заминларза
• I_F: Обхезӣ
• I_L: Ярч
• I_H: Мавҷи гармӣ
• I_R: Боришоти шадид
• E: Дучоршавӣ бар асоси зичии истифодабарандагон
• E₁: Вазни минтақавии аҳолӣ
• V: Осебпазирии таркибии вобаста ба синну сол
• V₁: Ҳиссаи аҳолии пиронсол
• V₂: Камбуди ошноӣ
• V₃: Ҷозибаи сайёҳӣ
• Вориди меъёрбандишудаи сенария, ки профили хатар-истифодабарандаро пурра мекунад

Натиҷаҳои хатарҳои алоҳида

Натиҷаҳои асосӣ аз рӯи сенарияҳо

Панҷ натиҷаи асосии таҳқиқот

1. Муниципалитетҳои соҳилӣ аз сабаби зичии баланди истифодабарандагон, сайёҳӣ ва камбуди ошноӣ баландтарин шароити таркибии рискро нишон медиҳанд.
2. Дар минтақаҳои дохилӣ хатарҳои ҷисмонӣ ба монанди заминларза, ярч ва сӯхтори ҷангал бартарӣ доранд; аммо дучоршавии аҳолӣ нисбат ба соҳил пасттар аст.
3. Фарқи шаб-рӯз дар аксари ҷойҳо аз фарқи давраи корӣ-таътил хурдтар аст. Сайёҳӣ яке аз ронандаҳои асосии тағйири риск мебошад.
4. Кластербандӣ, R ва ΔR намунаҳое тавлид кардаанд, ки бо сохтори ҷуғрофӣ ва иҷтимоию иқтисодии минтақа мувофиқанд.
5. Ба ҷои сиёсати якнавохти минтақавӣ, банақшагирии фарқкунанда, вале аз ҷиҳати минтақавӣ ҳамоҳангшуда тибқи профилҳои риск-истифодабарандаи муниципалитетҳо лозим аст.

Тарзи истифодаи пешниҳодшуда аз ҷиҳати банақшагирӣ

• Ҳангоми таҳияи нақшаҳои статикӣ оид ба шаҳрсозӣ ва истифодаи замин, аввал сенарияҳои динамикӣ арзёбӣ шаванд.
• Сенарияи аз ҳама муҳим ё аз ҳама такроршаванда метавонад ҳамчун истиноди эҳтиёткорона барои нақшаҳои собит интихоб шавад.
• Механизмҳои доимии минтақавии мониторинг, ки ҳаракати истифодабарандагонро нав мекунанд, ташкил карда шаванд.
• Барои кластерҳои монанди муниципалитетҳо маҷмӯаҳои муштараки сиёсат, инфрасохтор ва омодагӣ таҳия карда шаванд.
• Муниципалитетҳои дорои R-и доиман баланд ҳамчун афзалияти сохторӣ, ва муниципалитетҳои дорои ΔR-и баланд ҳамчун афзалияти омодагии мутобиқшаванда ва мавсимӣ баррасӣ шаванд.
• Дар оянда усул метавонад ба миқёси маҳалла, минтақаи барӯйхатгирӣ ё зонаҳои ҳамгунтари банақшагирӣ поён бурда шавад.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Ин мундариҷа ба таҳқиқоти Gabriele Bernardini, Maud Natalucci, Luca Domenella, Giovanni Marinelli ва Enrico Quagliarini бо унвони “A Dynamic User-Based Approach to Multi-Risk Assessment for Regional Planning: Application to the Marche Region, Italy” асос ёфтааст.

Таҳқиқот модели миқдорӣ барои дастгирии банақшагирии минтақавӣ мебошад, ки барои 225 муниципалитети Минтақаи Марке шаш хатари табиӣ, дучоршавии истифодабарандагон, осебпазирии вобаста ба синну сол ва ошноии маҳаллӣ, кластербандии иерархӣ ва чор сенарияи муваққатии аҳолиро муттаҳид мекунад. Дар таҳқиқот коркарди маълумоти ҷуғрофӣ бо QGIS, кластербандӣ, таҳлили ҷузъҳои асосӣ ва визуализатсия бо MATLAB R2024b истифода шудаанд.

Азбаски дар PDF номи маҷалла, DOI, санаи қабул ё сабти равшани тасдиқкунандаи раванди анҷомёфтаи баррасии ҳамтоён мавҷуд нест, таҳқиқот ҳамчун матни академие арзёбӣ шудааст, ки баррасии ҳамтоёнаш аз рӯи матн тасдиқ намешавад. Дар матн огоҳии стандартии preprint, ки ошкоро мегӯяд таҳқиқот аз баррасии ҳамтоён нагузаштааст, дида намешавад; бо вуҷуди ин, набояд онро ҳамчун кори баррасишуда муаррифӣ кард.

Ин таҳқиқот мудохилаи таҷрибавии офат, тамрини саҳроӣ ё таҳқиқоти тасдиқи талафот нест. Натиҷаҳо ба пойгоҳҳои давлатии маълумот, қабатҳои ҷуғрофӣ, маълумоти барӯйхатгирӣ, иқтидори ҷойгиронӣ, вазнҳои коршиносӣ, нишондиҳандаҳои меъёрбандишуда ва фарзияҳои сенария асос ёфтаанд. Арзишҳои R-и ҳосилшуда пешгӯии талафоти ҷон, ҷароҳат, зарари бино ё зарари иқтисодӣ нестанд.

Мундариҷа танҳо бо такя ба усул, натиҷаҳо, формулаҳо, харитаҳо, ҷадвалҳо ва маҳдудиятҳои таҳқиқоти дар PDF буда омода шудааст. Даъвоҳои дар таҳқиқот мавҷуднабуда оид ба муваффақияти саҳроӣ, пешгӯии қатъии офат, кафолати амният, қобилияти тиҷоратӣ ё коҳиши мустақими талафот илова нашудаанд. Осебпазирии физикии биноҳо, маълумоти воқеии ҳаракат дар вақти воқеӣ, сохтори демографии сайёҳон ва таъсирҳои занҷиравии байни хатарҳо дар модел пурра ифода нашудаанд.