Ҷумлаҳои шартӣ дар назари аввал сода менамоянд: «Агар p рӯй диҳад, q рӯй медиҳад». Аммо дар истифодаи воқеии забон ин сохтор вазифаҳои хеле гуногунро иҷро мекунад. Баъзан он муносибати воқеии сабабу натиҷаро месозад. Баъзан хулосабарорӣ мекунад. Баъзан танҳо муайян мекунад, ки гуфта дар кадом ҳолат аҳамият дорад. Баъзан бошад, вазифаи иловагие иҷро мекунад, ки тарзи гуфторро танзим мекунад, мисли «Агар ошкоро гӯем…».

Ин таҳқиқ бар он аст, ки шарҳ додани ҷумлаҳои шартии англисӣ танҳо бо фарқгузориҳои анъанавӣ, монанди «predictive / non-predictive», «epistemic / speech-act» ё «real / hypothetical», нокифоя аст. Муаллиф пешниҳод мекунад, ки сохторҳои шартиро метавон бар асоси ду хусусияти бунёдӣ ба таври низоммандтар тасниф кард: оё if-clause мувофиқи қоидаҳои умумии ҷумлаи мустақил сохта шудааст ё не, ва оё муносибати сабабу натиҷа байни p ва q аз ҷониби сохтор кафолат дода мешавад ё не.

Вақте ин ду меъёр якҷо карда мешаванд, чор навъи асосии шарт ба миён меояд: шартҳои NC, GR, GC ва NN. Сипас ин тасниф бо зерфарқгузориҳое чун дедуксия, истидлоли abductive ва вазифаҳои гуфторӣ густариш меёбад. Ба ин тартиб равшантар мешавад, ки чаро ҷумлаҳое мисли “If it rains tomorrow, the match will be canceled” ва “If you are hungry, there are biscuits on the sideboard” ҳамчун як навъи ягонаи сохтори шартӣ рафтор намекунанд.

Мушкил чист?

Ҷумлаҳои шартӣ дар забони англисӣ муддати дароз яке аз мавзӯъҳои асосии баҳси забоншиносӣ будаанд. Махсусан ҷумлаҳои “if” бо шаклҳои замон, mood, фарзия, воқеият, сабабу натиҷа, хулосабарорӣ ва speech act робитаи наздик доранд. Аммо баъзе таснифҳои таҳқиқоти пешина барои пурра фаро гирифтани гуногунии намунаҳои воқеӣ мушкилӣ доранд.

Яке аз фарқгузориҳои маъмул дар равишҳои пешина шартҳои “predictive” ва “non-predictive” аст. Дар шартҳои predictive пешбинӣ мешавад, ки агар p воқеъ шавад, q низ рӯй медиҳад. Масалан, дар ҷумлаи “If it rains, the match will be canceled” борон метавонад сабаби бекор шудани бозӣ бошад. Баръакс, дар ҷумлаи “If she is in the lobby, the plane arrived early” дар лобби будан сабаби барвақт расидани ҳавопаймо нест; он бештар ба гӯянда барои баровардани хулоса кӯмак мекунад.

Фарқгузории классикии дигар байни epistemic ва speech-act conditionals аст. Дар шартҳои epistemic, if-clause заминаи иттилоотиро фароҳам мекунад, ки гӯянда аз он ба натиҷа мерасад. Дар speech-act conditionals бошад, if-clause мувофиқ будани speech act-и ҷумлаи асосиро муайян мекунад. Масалан, дар ҷумлаи “If you are hungry, there are biscuits on the sideboard” гуруснагӣ сабаби дар болои буфет будани бисквитҳо нест; аммо он гуфтани ин маълумотро мувофиқ мегардонад.

Интиқоди таҳқиқ чунин аст: ҳарчанд ин фарқгузориҳо баъзе намунаҳоро шарҳ медиҳанд, дар ҳолатҳои сарҳадӣ ба таври равшан кор намекунанд. Баъзе ҷумлаҳои шартиро метавон ҳам ҳамчун хулосабарорӣ ва ҳам ҳамчун speech act тафсир кард. Дар баъзе ҷумлаҳое, ки “non-predictive” менамоянд, байни p ва q муносибати сабабу натиҷа низ вуҷуд дошта метавонад. Илова бар ин, такя танҳо ба меъёри backshift, яъне ба қафо кӯчидани шакли замон, низ нокифоя аст.

Аз ин рӯ, таҳқиқ пешниҳод мекунад, ки ҷумлаҳои шартӣ аз рӯи ду хусусияти сохтории бунёдитар аз нав тасниф карда шаванд.

Усул чӣ пешниҳод мекунад?

Таҳқиқ маҷмӯи додаҳои таҷрибавиро истифода намекунад; он таҳлили назариявӣ ва намунамеҳвари забоншиносӣ анҷом медиҳад. Муаллиф корҳои пешинаи Sweetser, Dancygier, Dancygier ва Sweetser-ро баррасӣ мекунад ва сипас бар асоси намунаҳое, ки ин равишҳо дар шарҳи онҳо душворӣ мекашанд, чаҳорчӯбаи нав таҳия мекунад.

Чаҳорчӯбаи пешниҳодшуда ду меҳвари асосӣ дорад. Меҳвари аввал ин аст, ки оё қисми p дар if-clause мувофиқи қоидаҳои умумии ҷумлаи мустақил сохта мешавад ё не. Агар p монанди ҷумлаи мустақил бо қоидаҳои муқаррарии tense ва aspect сохта шавад, он хусусияти “+general-rule” дорад. Агар p ба маҳдудиятҳои tense-aspect-и хоси сохтори шартӣ дохил шавад, хусусияти “-general-rule” дорад.

Меҳвари дуюм ин аст, ки оё муносибати сабабу натиҷа байни p ва q аз ҷониби сохтор кафолат дода мешавад ё не. Агар q ҳамчун натиҷаи p сохта шавад, хусусияти “+cause-effect” мавҷуд аст. Агар байни p ва q чунин занҷири ҳатмии сабабу натиҷа набошад, хусусияти “-cause-effect” вуҷуд дорад.

Якҷоя шудани ин ду меҳвар чор синфи асосиро ба вуҷуд меорад. Шартҳои NC хусусиятҳои “-general-rule” ва “+cause-effect”-ро доранд. Шартҳои GR хусусиятҳои “+general-rule” ва “-cause-effect”-ро доранд. Шартҳои GC хусусиятҳои “+general-rule” ва “+cause-effect”-ро доранд. Шартҳои NN бошад, хусусиятҳои “-general-rule” ва “-cause-effect”-ро доранд.

Чаҳорчӯба бо ин маҳдуд намешавад. Шартҳои GR ва NN боз ба се зерсинф ҷудо мешаванд: дедуктивӣ, abductive ва non-DA. Шартҳои non-DA, яъне онҳое, ки deductive ё abductive нестанд, дар навбати худ ба се навъ — dependence, relevance ва frankly-type — ҷудо мешаванд. Ба ин тартиб на танҳо маънои ҷумлаҳои шартӣ, балки мақоми категориявии if-clause дар дохили ҷумла ва вазифаи гуфтории он низ ба ҳисоб гирифта мешавад.

Формулаҳо чиро нишон медиҳанд?

Ин таҳқиқ формулаи математикӣ намесозад; аммо барои таснифи ҷумлаҳои шартӣ аз нишондиҳандаҳои расмии хусусиятҳо истифода мекунад. Ин нишондиҳандаҳоро метавон дар MathJax пешниҳод кард.

Сохтори асосии шарт дар таҳқиқро метавон чунин нишон дод:

Дар ин ҷо \(p\) шарти дар if-clause додашударо ва \(q\) натиҷа, хулоса, иттилоот ё speech act-и дар ҷумлаи асосӣ ифодашударо намояндагӣ мекунад.

Таснифи асосие, ки муаллиф пешниҳод мекунад, бо ду хусусияти сохторӣ бунёд мешавад:

\([\pm \text{general-rule}]\) нишон медиҳад, ки оё if-clause мувофиқи қоидаҳои умумии ҷумлаи мустақил сохта шудааст ё не. \([\pm \text{cause-effect}]\) бошад, нишон медиҳад, ки оё муносибати сабабу натиҷа байни p ва q аз ҷониби сохтор кафолат дода мешавад ё не.

Чор синфи асосии шартро метавон чунин ҷамъбаст кард:

Ин нишондиҳанда сохтори асосии таҳқиқ аст. Масалан, ҷумлаи “If it rains tomorrow, the match will be canceled” ҳамчун шарти NC баррасӣ мешавад, зеро if-clause ба маҳдудияти tense-aspect-и хоси сохтори шартӣ дохил мешавад ва байни борон ва бекор шудани бозӣ муносибати сабабу натиҷа вуҷуд дорад.

Шартҳои GR ва NN боз аз рӯи навъҳои истидлол ҷудо мешаванд:

Deductive истидлоли дедуктивиро, abductive хулосабарориро бар асоси беҳтарин тавзеҳ ва non-DA сохторҳои шартиееро ифода мекунад, ки ба ҳеҷ яке аз ин ду навъи истидлол коҳиш дода намешаванд.

Шартҳои non-DA бошад, аз рӯи мақоми категориявии if-clause ба се навъ ҷудо мешаванд:

Дар навъи dependence робитаи байни p ва q нисбатан қавӣ аст. Дар навъи relevance p дурустии q-ро тағйир намедиҳад; танҳо гуфтани q-ро мувофиқ мегардонад. Дар навъи frankly-type бошад, if-clause вазифае иҷро мекунад, ки тарзи баёнро танзим мекунад, мисли “if I may say so” ва “if you want to know”.

Паёми асосии график, ҷадвал ва схема

Схемаи асосии таҳқиқ барои ҷумлаҳои шартии англисӣ низоми таснифи панҷмарҳиларо пешниҳод мекунад. Дар марҳилаи аввал ҳамаи сохторҳои шартӣ бар асоси ду хусусияти бунёдӣ ба чор гурӯҳи асосӣ — NC, GR, GC ва NN — ҷудо мешаванд. Ин сутунмуҳраи чаҳорчӯбаро ташкил медиҳад.

Дар марҳилаи дуюм шартҳои GR ва NN аз рӯи шакли истидлол ҷудо мешаванд. Баъзе шартҳо сохтори дедуктивӣ доранд. Масалан, дар ҷумлаи “If Socrates is a man, Socrates is mortal” шарт тавассути дониши мантиқӣ-умумӣ ба натиҷа мерасад. Баъзе шартҳо бошад abductive мебошанд, яъне p ба эҳтимолитарин тавзеҳи q мебарад. Дар мисоли “If Mary is late, she went to the dentist” дер омадани Mary хулосаи эҳтимолии ба назди дандонпизишк рафтани ӯро дастгирӣ мекунад.

Дар марҳилаи сеюм муҳим аст, ки шартҳои non-DA дар дохили худ ба се навъ ҷудо мешаванд. Дар шартҳои dependence байни p ва q муносибати қавии вобастагӣ вуҷуд дорад. Дар шартҳои relevance p дурустии q-ро муайян намекунад; он танҳо гуфтани q-ро маънодор ё мувофиқ мегардонад. Дар шартҳои frankly-type бошад, if-clause тақрибан мисли нишондиҳандаи услуб амал мекунад: «Агар ошкоро гӯем», «агар иҷозат диҳӣ бигӯям», «агар донистан хоҳӣ» ва монанди инҳо.

Паёми дигари асосии схема ин аст, ки истифодаи subjunctive mood, яъне mood-и фарзиявӣ/counterfactual дар англисӣ, танҳо ба шартҳои классикии predictive маҳдуд нест. Таҳқиқ нишон медиҳад, ки баъзе шартҳои non-predictive низ метавонанд subjunctive mood гиранд ва аз ин роҳ таснифҳои пешинаро, ки танҳо ба меъёри backshift такя мекарданд, нокифоя мешуморад.

Дар охир, схема шартҳои rhetorical, metalinguistic ва meta-metaphorical-ро низ алоҳида ҷой медиҳад. Шартҳои rhetorical ба deductive GR, шартҳои metalinguistic ба frankly-type non-DA GR ва шартҳои meta-metaphorical ба dependence non-DA GR дохил карда мешаванд. Ин нишон медиҳад, ки чаҳорчӯба даъво дорад на танҳо ҷумлаҳои асосии шартӣ, балки истифодаҳои махсуси гуфториро низ фаро гирад.

Озмоишҳо чӣ гуна анҷом дода шудаанд?

Ин таҳқиқ таҷрибавӣ ё оморӣ нест. Ягон корпуси муайян, пурсиш, озмоиши лабораторӣ ё модели омӯзиши мошин истифода намешавад. Усул ба таҳлили муфассали ҷумлаҳои намунавӣ мутобиқ ба анъанаи забоншиносии назариявӣ такя мекунад.

Муаллиф аввал равишҳои пешина ба ҷумлаҳои шартиро дар хатти Sweetser, Dancygier ва Dancygier-Sweetser ҷамъбаст мекунад. Сипас иддао мекунад, ки ин равишҳо ба чор мушкили асосӣ меоранд. Яке аз онҳо он аст, ки мафҳуми speech-act modality ба қадри кофӣ устувор асоснок нашудааст. Дуюм, фарқ байни шартҳои epistemic ва speech-act дар баъзе намунаҳо норавшан мемонад. Сеюм, ҳарчанд дар баъзе шартҳои non-predictive байни p ва q муносибати сабабу натиҷа вуҷуд дорад, таснифҳои пешина онро ба қадри кофӣ дар бар намегиранд. Чорум, меъёри backshift махсусан дар муқобили шартҳои non-predictive, ки метавонанд subjunctive mood гиранд, нокифоя мемонад.

Пас аз ин интиқодҳо таҳқиқ чаҳорчӯбаи навро тавассути ҷумлаҳои намунавӣ месозад. Сохторҳои гуногуни шартӣ, мисли “If it rains tomorrow, the match will be canceled”, “If she is in the lobby, the plane arrived early”, “If you are hungry, there are biscuits on the sideboard”, “If I may say so, that’s a crazy idea”, як ба як тасниф карда мешаванд.

Шакли санҷиши таҳқиқ ченкунии миқдорӣ нест, балки қудрати тавзеҳдиҳӣ мебошад. Яъне арзиши модели пешниҳодшуда дар он аст, ки ҷумлаҳои шартии қаблан норавшанро равшантар тасниф кунад, истифодаҳои rhetorical ва metalinguistic-ро шарҳ диҳад ва таҳлиле пешниҳод намояд, ки бо рафтори грамматикӣ, мисли истифодаи then ё subjunctive mood, мувофиқ бошад.

Натиҷаҳо чиро нишон медиҳанд?

Натиҷаи аввал ин аст, ки ҷумлаҳои шартиро танҳо бо муносибати содаи «агар шавад, мешавад» байни p ва q шарҳ додан мумкин нест. Сохторҳои if дар англисӣ дар чанд қабат — шакли замон, қоидаҳои ҷумлаи мустақил, занҷири сабабу натиҷа, навъи хулосабарорӣ ва вазифаи гуфторӣ — кор мекунанд.

Натиҷаи дуюм муҳим будани меъёри “general-rule” аст. Баъзе if-clause-ҳо мисли ҷумлаи мустақил рафтор мекунанд. Баъзеи дигар ба маҳдудиятҳои tense-aspect-и хоси сохтори шартӣ дохил мешаванд. Ин фарқ нисбат ба тамғаҳои умумии пешина, мисли “open condition”, ҷудокунии дақиқтар медиҳад.

Натиҷаи сеюм ин аст, ки муносибати сабабу натиҷа бояд алоҳида арзёбӣ шавад. Дар баъзе шартҳо p воқеан мисли сабаб ё шарти q амал мекунад. Дар баъзеи дигар p дурустии q-ро тағйир намедиҳад; танҳо гуфтани q-ро мувофиқ мегардонад ё барои хулосабарории гӯянда замина фароҳам мекунад.

Натиҷаи чорум ин аст, ки фарқгузории epistemic ва speech-act дар баъзе намунаҳо ба қадри кофӣ равшан нест. Таҳқиқ ба ҷои ин фарқгузорӣ таснифи NC, GR, GC ва NN-ро пешниҳод мекунад, ки ба хусусиятҳои сохтории бештар такя дорад.

Натиҷаи панҷум аҳамияти мақоми категориявии if-clause-ҳо мебошад. Баъзе if-clause-ҳо ба ҷумлаи асосӣ сахт вобастаанд; баъзеҳо танҳо шарти relevance месозанд; баъзеи дигар ба нишондиҳандаҳои услубӣ, мисли frankly, honestly ва if I may say so, наздик мешаванд. Ин фарқ инчунин бо санҷишҳои грамматикӣ, мисли имкони илова кардани then ва фокус бо only if, алоқаманд аст.

Чаро ин муҳим аст?

Ин таҳқиқ дар назари аввал метавонад баҳси хеле техникии грамматикаи англисӣ намояд. Аммо ҷумлаҳои шартӣ яке аз шаклҳои бунёдии истидлоли инсон дар забон мебошанд. Сохторҳои «агар» на танҳо барои пешгӯии рӯйдод, балки барои пешниҳоди далел, хулосабарорӣ, маслиҳат додан, огоҳ кардан, нишон додани адаб, танзими услуб ва эҷоди таъсири риторикӣ истифода мешаванд.

Аз ин рӯ, таснифи дурусти ҷумлаҳои шартӣ на танҳо барои китобҳои грамматика, балки барои тарҷума, омӯзиши забон, коркарди забони табиӣ, забони ҳуқуқӣ, навиштани академӣ ва моделҳои забонии AI низ муҳим аст. Агар як низоми AI ҷумлаи “if”-ро ҳамеша ҳамчун муносибати сабабу натиҷа бихонад, метавонад истифодаҳои relevance ё frankly-type-ро нодуруст тафсир кунад.

Масалан, дар ҷумлаи “If you are hungry, there are biscuits on the sideboard” гурусна будан сабаби дар болои буфет будани бисквитҳо нест. Ҷумла танҳо нишон медиҳад, ки ин иттилоот дар кадом ҳолат аҳамият дорад. Фаҳмидани чунин фарқ барои дарк кардани нозукиҳои истифодаи воқеии забон муҳим аст.

Аҳамияти таҳқиқ дар он аст, ки ҷумлаҳои шартиро на дар як хатти ягона, балки дар сохтори чандқабата мебинад. Ба ин тартиб ҳам шартҳои классикии predictive ва ҳам шартҳои rhetorical, metalinguistic ва танзимкунандаи гуфторро дар як чаҳорчӯбаи умумӣ шарҳ додан мумкин мешавад.

Нуктаҳои диққат

Нуктаи аввал ин аст, ки таҳқиқ preprint мебошад. Азбаски он ҳанӯз аз арзёбии ҳамтоён нагузаштааст, баъзе ҷузъиёти таснифи пешниҳодшуда метавонанд дар оянда тағйир ёбанд. Натиҷаҳо ва мафҳумҳо бояд на ҳамчун стандарти ниҳоии забоншиносӣ, балки ҳамчун пешниҳоди назариявии баҳсбарангез хонда шаванд.

Нуктаи дуюм ин аст, ки таҳқиқ ба ҷумлаҳои шартии англисӣ тамаркуз мекунад. Сохторҳои tense, aspect, modal ва if дар англисӣ ба низомҳои дигари забонӣ, мисли туркӣ, айнан интиқол дода намешаванд. Дар забони туркӣ сохторҳое чун “eğer”, “-se/-sa”, “olursa”, “olsaydı” бояд дар низоми грамматикии худ алоҳида арзёбӣ шаванд.

Нуктаи сеюм намунамеҳвар будани усул аст. Таҳқиқ омори васеи корпусиро пешниҳод намекунад. Аз ин рӯ, барои дидани он ки тасниф то чӣ андоза паҳн ва аз ҷиҳати оморӣ устувор аст, дар оянда санҷишҳои корпусӣ гузаронидан мумкин аст.

Нуктаи чорум зичии истилоҳот аст. Истилоҳҳое мисли NC, GR, GC, NN, non-DA, dependence, relevance ва frankly-type дар аввал барои хонанда мураккаб намоянд. Аммо онҳо барои сохтани харитаи низоммандтар ба ҷои фарқгузориҳои пешина, мисли “epistemic / speech-act”, ки баъзан норавшан мемонданд, истифода мешаванд.

Дар ниҳоят, қувваи таҳқиқ дар тавлиди фарқгузориҳои фарогири назариявӣ аст; маҳдудияти он бошад, дар он аст, ки ин фарқгузориҳо ҳанӯз бо озмоишҳои психолингвистӣ, додаҳои омӯзиши забон ё моделҳои коркарди забони табиӣ санҷида нашудаанд.

Хулоса

Ин таҳқиқ нишон медиҳад, ки ҷумлаҳои шартии англисӣ нисбат ба он чӣ дар назар менамояд, сохтори хеле мураккабтар доранд. Қолаби “If p, then q” баъзан занҷири воқеии сабабу натиҷаро месозад, баъзан хулоса ҳосил мекунад, баъзан танҳо нишон медиҳад, ки иттилооти гуфташуда дар кадом ҳолат аҳамият дорад ва баъзан услуби гуфторро танзим мекунад.

Чаҳорчӯбаи пешниҳодкардаи муаллиф кӯшиш мекунад ин гуногунӣро бо ду хусусияти бунёдии сохтор шарҳ диҳад: оё if-clause мувофиқи қоидаҳои умумии ҷумлаи мустақил сохта шудааст ё не, ва оё муносибати сабабу натиҷа байни p ва q аз ҷониби сохтор кафолат дода мешавад ё не. Ин ду меъёр чор синфи асосӣ — NC, GR, GC ва NN — ба вуҷуд меоранд.

Сипас бо илова кардани фарқгузориҳои дедуктивӣ, abductive, dependence, relevance ва frankly-type таснифи дақиқтар сохта мешавад. Ин сохтор даъво дорад, ки истифодаҳои махсус, мисли шартҳои rhetorical, metalinguistic ва meta-metaphorical-ро низ шарҳ дода метавонад.

Паёми асосӣ барои хонандаи Verianla чунин аст: забон танҳо аз маънои калимаҳо иборат нест; сохторҳои грамматикӣ низ тарзи фикрронии моро танзим мекунанд. Ҷумлаҳои «агар» абзорҳои пурқуввати забонӣ мебошанд, ки тарзи сабабу натиҷа сохтани инсон, далел овардан, хулоса баровардан ва гуфтугӯи иҷтимоиро шакл медиҳанд.

Ёддошт оид ба манбаъ ва усул

Ин мундариҷа бар асоси preprint-и Souma Mori бо унвони “A Theoretical Framework of Conditionals” омода шудааст. Таҳқиқ таснифи NC, GR, GC ва NN-ро барои ҷумлаҳои шартии англисӣ бар асоси хусусиятҳои [±general-rule] ва [±cause-effect], инчунин зерфарқгузориҳои deductive, abductive, non-DA, dependence, relevance ва frankly-type баррасӣ мекунад.

Ин мундариҷа тарҷумаи калима ба калима нест; ғояи асосии таҳқиқ мутобиқ ба хатти нашрии Verianla содда карда шуда, ба мақолаи аслии редаксионии тоҷикӣ табдил дода шудааст.