Некуаҳволии шаҳрӣ (Urban Wellbeing, UWB) соҳаи таҳқиқотест, ки робитаи некуаҳволии инсонро бо таҷрибаҳои ҷисмонӣ, иҷтимоӣ, экологӣ, фарҳангӣ ва идоракунии зиндагӣ дар шаҳр меомӯзад; Сифати зиндагии шаҳрӣ (Urban Quality of Life, UQoL) бошад, ҷанбаи сифати зиндагиро баррасӣ мекунад, ки бо шароит ва арзёбиҳо дар як шаҳр, маҳалла ва муҳити зисти мушаххас алоқаманд аст. Ин баррасии Roberto Malvezzi адабиёти UWB ва UQoL-ро на танҳо бо номбар кардани натиҷаҳои таҳқиқоти ҷудогона, балки бо баррасии 253 мақолаи интихобшуда аз давраи 2000–2024 ҳамчун маҷмӯи додаҳои як соҳаи таҳқиқот ва таҳлили сохтории онҳо дар сатҳҳои мавзӯӣ, семантикӣ, методологӣ ва ҷуғрофӣ меомӯзад.

Ҷустуҷӯи ибтидоии Scopus дар 16 апрели 2025 анҷом дода шуда, дар манбаъ асосан 287 ҳуҷҷат гузориш шудааст. Пас аз меъёрҳои хориҷкунӣ, корпуси интихобшудаи адабиёт, яъне Literature Body (LB), аз 253 таҳқиқот иборат аст. Тақрибан %91-и ин таҳқиқот, бо таносуби 230/253, таҳқиқоти амалии ҳолатӣ мебошанд, ки дар ҷуғрофияи мушаххаси шаҳрӣ анҷом дода шудаанд. Азбаски ба шаш матни пурра дастрасӣ набуд, муқоисаи муфассалтари усулҳо дар таҳлили методологӣ бар асоси 224 таҳқиқот гузаронида шуд.

Яке аз ҷанбаҳои хоси баррасӣ он аст, ки барои стандартизатсияи мавзӯъҳои соҳаи таҳқиқот таснифоти бо AI дастгиришударо бо кластербандии иерархии семантикӣ муттаҳид мекунад. Таснифоти аввал бо алгоритми стандартии таснифоти Microsoft PowerApps анҷом дода шуд, натиҷаҳо дастӣ санҷида шуданд ва дар ниҳоят 1168 таъйини мавзӯи асосӣ ба даст омад. Ин мавзӯъҳо аввал ба 95 кластери сатҳи якум, сипас ба 48 мавзӯи кластербандии сатҳи дуюм ва дар охир ба 12 категорияи болоӣ табдил дода шуданд; ин категорияҳо дар зери шаш соҳаи макромавзӯӣ — вобаста ба инсон, иҷтимоӣ, шаҳрӣ, идоракунӣ, муҳити зист ва мустақиман вобаста ба UWB/UQoL — тафсир шуданд.

Таҳлили Шабакаи Семантикӣ (Semantic Network Analysis, SNA) намунаҳои ҳамзамон пайдо шудани мавзӯъҳои таҳқиқотиро дар як ҳуҷҷат меомӯзад. Натиҷаи муҳими таҳқиқот ин аст, ки UWB ва UQoL синонимҳои одии ҳамдигар нестанд. Таҳқиқоти UWB/SWB бо захираҳои табиӣ, таҷрибаи инсонӣ ва гурӯҳҳои иҷтимоӣ робитаи қавитар нишон медиҳанд; дар ҳоле ки таҳқиқоти UQoL бештар бо урбанизатсия, хизматрасонӣ ва ҳаракатнокӣ, шароити иҷтимоӣ-иқтисодӣ, дастрасӣ ва хусусиятҳои бештар берунии/tangible муҳити шаҳрӣ алоқаманданд. Муаллиф инро барои UWB бештар ҳамчун ҷанбаи “inward”, ки таҷрибаи шаҳрии шахс дар ҷаҳони дохилии ӯ инъикос меёбад, ва барои UQoL ҳамчун ҷанбаи “outward”, ки шахс муҳити берунии шаҳриро арзёбӣ мекунад, тафсир мекунад.

Натиҷаи дуюми муҳими таҳқиқот методологӣ аст. %68,31 аз 224 таҳқиқоти амалӣ бештар ба усулҳои миқдорӣ такя мекунанд; таҳқиқоти омехтаи сифатӣ–миқдорӣ танҳо дар сатҳи %12,15 қарор доранд. %66,52-и таҳқиқот танҳо аз як навъи манбаи дода истифода мебаранд. Бо вуҷуди ин, таҳқиқоте, ки додаҳои субъективӣ ва объективиро якҷоя истифода мебаранд, ба таври назаррас намояндагӣ шудаанд. Муаллиф яке аз муҳимтарин холигиҳои таҳқиқоти ояндаро ҳамгироии воқеии бештари усулҳои миқдорӣ ва сифатӣ, ва дигареро фазоисозии қавитари таҷрибаи субъективии шаҳрӣ муайян мекунад.

Ҳадди тафсири натиҷаҳо муҳим аст. Ҷустуҷӯи истифодашуда дар баррасӣ танҳо бо соҳаҳои муайяни Scopus ва таҳқиқоти англисӣ маҳдуд шудааст; таҳқиқоти амалии Аврупо ва Чин нисбат ба гурӯҳҳои дигари ҷуғрофӣ хеле зиёданд. Муаллиф эътироф мекунад, ки ин метавонад дар муқоисаҳои ҷуғрофӣ ғараз эҷод кунад. Илова бар ин, интихоби калимаи “urban” дар ҷустуҷӯи аввал баъзе адабиёт, аз ҷумла “smart city”-ро сусттар фаро гирифтааст. Гарчанде санҷиши ҷустуҷӯи васеъшудаи баъдӣ нишон дод, ки сохтори мавзӯӣ дар маҷмӯъ устувор аст, таҳқиқот набояд ҳамчун таснифоти универсалие арзёбӣ шавад, ки тамоми адабиёти UWB/UQoL-ро пурра намояндагӣ мекунад.

Масъалаи асосии таҳқиқот чист?

Некуаҳволӣ ва сифати зиндагии инсон муддати дароз дар психология, тандурустӣ, иқтисод ва илмҳои иҷтимоӣ таҳқиқ мешаванд. Аммо маънои он ки зиндагӣ махсусан дар шаҳр сурат мегирад, барои некуаҳволӣ мураккабтар аст. Шаҳр танҳо аз биноҳо, роҳҳо, боғҳо ва инфрасохтор иборат нест. Одамон дар шаҳр муносибатҳои иҷтимоӣ месозанд, ҳисси тааллуқро инкишоф медиҳанд, ба хизматрасониҳо дастрасӣ пайдо мекунанд, бо шароити иқтисодӣ рӯ ба рӯ мешаванд, натиҷаҳои сиёсатҳоро таҷриба мекунанд, бо минтақаҳои табиӣ тамос мегиранд ва муҳити зисти худро тавассути гузаштаи шахсӣ ва интизориҳояшон тафсир мекунанд.

Аз ин рӯ, саволи одии “оё шаҳри хуб инсонро хушбахт мекунад?” кофӣ нест. Соҳаи таҳқиқот ҳамзамон ҳадди ақал чаҳор сатҳи гуногунро дар бар мегирад: таҷрибаи дохилии шахс, муҳити ҷисмонӣ ва табиии шаҳр, муносибатҳои иҷтимоӣ ва шароити идоракунӣ/сиёсат.

Ҳадафи Malvezzi ҳисоб кардани таъсири як дахолати мушаххаси шаҳрӣ нест. Таҳқиқот ба саволи сатҳи баландтар равона мешавад: соҳаҳои таҳқиқоти UWB ва UQoL дар 25 соли охир чӣ гуна ташаккул ёфтаанд, кадом мавзӯъҳоро омӯхтаанд, аз кадом усулҳо истифода кардаанд, дар минтақаҳои гуногуни ҷаҳон чӣ гуна фарқ кардаанд ва дар оянда чӣ гуна метавонанд қавитар таҳқиқ шаванд?

Аввал мафҳумҳои асосиро ҷудо кунем

Оё Некуаҳволии Шаҳрӣ ва Сифати Зиндагии Шаҳрӣ Як Мафҳуманд?

Тибқи натиҷаҳои шабакаи семантикии ин баррасӣ, Некуаҳволии Шаҳрӣ (UWB) ва Сифати Зиндагии Шаҳрӣ (UQoL) ҳарчанд ядрои муҳими мавзӯии муштарак доранд, синонимҳои комили ҳамдигар нестанд; UWB бештар бо натиҷаҳои дохилӣ, эҳсосӣ, маърифатӣ ва иҷтимоии таҷрибаи шаҳрии шахс, UQoL бошад бо арзёбии шароити мушаххаси шаҳр, хизматрасониҳо, дастрасӣ ва муҳити зист алоқаманд аст.

Ин фарқ девори мутлақи консептуалӣ нест. Таҳқиқот нишон медиҳад, ки байни UWB ва UQoL робитаҳои зиёди муштарак мавҷуданд. Аммо дар таҳлили ego-network тартиби робитаҳои қавии ду мафҳум фарқ мекунад.

Дар тарафи UWB/SWB захираҳои табиӣ, мавзӯъҳои вобаста ба инсон ва гурӯҳҳои иҷтимоӣ ҷойи баландтар доранд; дар тарафи UQoL бошад урбанизатсия, хизматрасонӣ ва ҳаракатнокӣ, шароити иҷтимоӣ-иқтисодӣ, мушкилоти экологӣ ва дастрасӣ барҷастатар мешаванд.

Аз ин рӯ, муаллиф UWB-ро ҳамчун “ҷанбаи ба дарун нигаронидашуда”, ки бештар ба таҳқиқи таъсири таҷрибаи шаҳрии шахс ба ҳолати дохилии ӯ майл дорад; UQoL-ро бошад ҳамчун “ҷанбаи ба берун нигаронидашуда”, ки бештар ба арзёбии муҳити берунии шаҳри зисти шахс майл дорад, консептуализатсия мекунад. Ин тасниф тафсирест, ки аз намунаҳои семантикии баррасӣ бароварда шудааст; набояд ҳамчун таърифи ҳатмии ҳамаи таҳқиқоти UWB ва UQoL қабул шавад.

Дар Ин Баррасӣ “Emplacement” Чӣ Маъно Дорад?

Emplacement дар ин баррасӣ на танҳо ҳузури инсон дар як фазои шаҳрӣ, балки робитаи мутақобилаи инсон–муҳитро ифода мекунад, ки дар он шахс аз ҷониби ҷойи зисташ шакл мегирад ва ҳамзамон бо рафтор, муносибатҳо, маъноҳо ва иштироки худ он ҷойро шакл медиҳад.

Ин равиш аз дидгоҳи редуксионистии “некуаҳволии шаҳрӣ = муҳити хуби ҷисмонӣ” васеътар аст. Мавҷудияти боғ танҳо бо гектар ё масофа арзёбӣ намешавад; истифода шудани боғ аз ҷониби шахс, дастгирии муносибатҳои иҷтимоӣ, эҳсоси амният, тавлиди хотираҳо ва пайванди ҷой низ муҳим мешаванд.

Ба ҳамин монанд, маҳалла танҳо маҷмӯи бино ва инфрасохтор нест. Ҳамбастагии иҷтимоӣ, тааллуқ, дарки амният, хотираи фарҳангӣ, шароити иқтисодӣ ва амалияҳои идоракунӣ бо мурури вақт бо фазои ҷисмонӣ ҳамгиро шуда, ба тарзи дарки шахс аз муҳит таъсир карда метавонанд.

Аз ин рӯ, муаллиф пешниҳод мекунад, ки UWB/UQoL на танҳо ҳамчун “WB/QoL дар built environment”, балки дар доираи сохтори васеътари экосистемавӣ ва иҷтимоӣ-экологӣ арзёбӣ шавад.

Панҷ саволи асосии таҳқиқоти баррасӣ

Чаро муаллиф баррасии адабиёти “horizontal”-ро истифода мебарад?

Мақола бисёре аз баррасиҳои қаблиро ҳамчун таҳқиқоти бештар “амудӣ” мебинад, ки ба мавзӯи мушаххас тамаркуз мекунанд. Ин таҳқиқот бошад корпуси васеътари адабиёти UWB/UQoL-ро аз маҷмӯи натиҷаҳои муфассали ҳолатҳои ҷудогона берун оварда, ҳамчун маҷмӯи додае мебинад, ки сохтори умумии соҳаи таҳқиқотро нишон медиҳад.

Аз ин рӯ, ҳадаф танҳо ҷавоб додан ба саволе мисли “оё фазои сабз некуаҳволиро зиёд мекунад?” нест. Ҳадаф ошкор кардани он аст, ки дар тамоми адабиёт кадом мавзӯъҳо такрор мешаванд, кадом мавзӯъҳо якҷоя таҳқиқ мешаванд, дар кадом минтақаҳо кадом мавзӯъҳо бартарӣ доранд ва муҳаққиқон кадом таркибҳои дода/усулро истифода мебаранд.

Муаллиф ин равишро бо дурнамои гибридии structural–phenomenological мепайвандад. Ҷанбаи сохторӣ мавзӯъҳо ва робитаҳои такроршавандаи соҳаи таҳқиқотро меҷӯяд; ҷанбаи феноменологӣ бошад кӯшиш мекунад мафҳумҳои сифатӣ ва маъноҳои аз дохили соҳаи таҳқиқот баромадаро то ҳадди имкон нигоҳ дорад.

Адабиёт чӣ гуна интихоб шуд?

Сатри асосии ҷустуҷӯи Scopus дар манбаъ чунин гузориш шудааст:

KEY ("urban" AND ("wellbeing" OR "well-being" OR "quality of life")) OR ABS ("urban wellbeing" OR "urban well-being" OR "urban quality of life") AND TITLE ("urban" AND ("wellbeing" OR "well-being" OR "quality of life"))

Сатри ҷустуҷӯ махсусан ба шакли васеъ тарҳрезӣ шудааст, то истилоҳи “urban”-ро бо wellbeing ё quality of life дар майдонҳои гуногуни библиографӣ пайваст кунад. Истифодаи аввалини васеъ зиёда аз 1000 ҳуҷҷат дод. Баъдан барои наздик шудан ба тамаркузи инсонмеҳвар танҳо илмҳои иҷтимоӣ, илмҳои муҳити зист, гуманитарӣ, психология ва соҳаҳои бисёрсоҳавӣ нигоҳ дошта шуданд.

Давраи вақт бо 2000–2024 маҳдуд карда шуд. Калимаҳои калидии “Rural population” ва “rural area” аз доира хориҷ карда шуданд. Ҳуҷҷатҳои дар Scopus ҳамчун review нишондодашуда низ ҷудогона ҷустуҷӯ шуданд; аз 13 таҳқиқот 9-то барои дастгирии тафсир ба корпуси дуюмдараҷаи review интихоб шуданд.

Ҷустуҷӯи ниҳоии асосӣ дар 16 апрели 2025 дар манбаъ асосан 287 ҳуҷҷат додааст.

Меъёрҳои хориҷкунӣ

Манбаъ намудҳои зерини таҳқиқотро аз корпуси адабиёт хориҷ мекунад:

• сабтҳои такрорӣ,
• таҳқиқоте, ки UWB/UQoL мавзӯи асосии онҳо нест,
• мавзӯъҳои хеле канорӣ ё аз ҳад махсус,
• контекстҳои ғайриодӣ, ба мисли бемории нодир ё ҳолати фавқулода,
• миқёсҳои аз ҳад васеи макроминтақавӣ,
• миқёсҳои аз ҳад хурди меъморӣ, ки ба ҷои UWB/UQoL асосан роҳатии дохилии бино ё самаранокии техникии энергияро меомӯзанд,
• таҳқиқоте, ки қонунгузорӣ/меъёрҳоро бе пайванди мустақим бо таҷрибаи шаҳрии инсон баррасӣ мекунанд,
• ривоятҳои сирф таърихӣ,
• нашрияҳои ғайрианглисӣ,
• таҳқиқоте, ки бо гузашти 10 сол ягон иқтибос нагирифтаанд.

Дар анҷоми ин раванд корпуси интихобшудаи адабиёт 253 таҳқиқот гузориш шудааст.

Ёддошти ададии дохили манбаъ: Аксари бахшҳои мақола ва ҷараёни монанд ба PRISMA корпуси ибтидоиро 287 нишон медиҳанд, аммо як ҷумла дар бахши меъёрҳои хориҷкунӣ рақами 289-ро истифода мекунад. Манбаъ ин фарқро шарҳ намедиҳад. Verianla ин рақамро хомӯшона “ислоҳ” накардааст.

Гурӯҳҳои ҷуғрофӣ чӣ гуна муайян шуданд?

Гурӯҳҳои ҷуғрофӣ на аз рӯи муассисаи муаллифон, балки аз рӯи кишваре таъйин шуданд, ки таҳқиқоти амалии ҳолатӣ дар он гузаронида шудааст.

Аз 230 таҳқиқоти амалӣ 81-то дар GG-EU ва 49-то дар GG-CH қарор доранд. Ин ду гурӯҳ якҷоя тақрибан %57-и корпуси амалиро ташкил медиҳанд. Аз ин рӯ, муқоисаҳои ҷуғрофӣ дар намунаҳои баробарҳаҷм анҷом дода намешаванд.

Оё адабиёти UWB/UQoL воқеан афзоиш меёбад?

Ҳангоми баррасии 287 ҳуҷҷати ҷустуҷӯи асосии Scopus аз рӯи солҳо, манбаъ се давраро муайян мекунад:

Муаллиф ин афзоишро ҳамчун яке аз нишондиҳандаҳое истифода мебарад, ки баррасии UWB ва UQoL-ро ҳамчун соҳаҳои мустақили рушдёбанда дар дохили соҳаҳои васеътари WB/QoL дастгирӣ мекунанд.

Тақрибан %91-и 253 таҳқиқоти интихобшуда, яъне 230-то, таҳқиқотҳое мебошанд, ки дар ҷуғрофияи мушаххас татбиқ шудаанд. Дар корпуси ҷустуҷӯ, ки муаллифон аз 81 кишвари гуногун буданд, таҳлили ҳаммуаллифӣ бо VOSviewer шабакаи пайвастаи 64 кишварро нишон дод.

Тақрибан %80-и таҳқиқоти амалӣ UWB/UQoL-ро бо хусусиятҳои мушаххаси шаҳрӣ, аз қабили фазоҳои сабз ва кабуд, экосистемаҳо, навсозӣ, хизматрасонӣ, инфрасохтор, ҳаракатнокӣ ё сифати муҳити зист мепайванданд. Тақрибан %19 ба динамикаҳои абстракттари шаҳрӣ, аз ҷумла муҳоҷират, гурӯҳҳои иҷтимоӣ, ҷавонон, кӯдакон, масъалаҳои этникӣ ва гендерӣ ё таҷрибаҳои иҷтимоӣ-иқтисодӣ/фарҳангӣ тамаркуз мекунанд. Таҳқиқоте, ки бо ягон хусусият ё динамикаи мушаххаси шаҳрӣ робита намесозанд, тақрибан %1 мебошанд.

Таснифи мавзӯъ бо дастгирии AI чӣ гуна анҷом дода шуд?

Муаллиф аввал майдони author keywords-и худи мақолаҳоро ҳамчун benchmark ибтидоӣ таҳлил кардааст. Дар 253 мақола дар маҷмӯъ 1024 author keyword ёфт шуд; онҳо ба 633 мафҳуми беназир мувофиқ буданд. Миёна 4,05 калимаи калидӣ/мақола буд, шумораи максималии калимаҳои калидӣ дар як мақола 14 ва минималӣ 0 буд.

Сипас алгоритми стандартии таснифоти Microsoft PowerApps истифода шуд.

Дар марҳилаи бо Glossary дастгиришуда се луғат истифода шуд: IPTC Media Topics Standard Taxonomy, European Environment Agency Urban Sustainability Glossary ва Sweco Group Urban Insight Glossary.

Натиҷаҳои таснифи автоматӣ бетағйир қабул нашуданд. Муаллиф таъйиноти мавзӯиро дар тамоми корпуси адабиёт дастӣ санҷида, такрорҳои нолозимро хориҷ кард, мафҳумҳои нодуруст ё номуайянро иваз кард, кӯшиш кард дар ҳар мақола ҳадди ақал се мавзӯъ нигоҳ дорад, тегҳои боқимондаи ҷуғрофӣ/методологиро хориҷ кард ва дар ҳолати зарурӣ ба мақолаи пурра баргашта, таснифи нокифояи матни хулосаро ислоҳ кард.

Ин нуқта муҳим аст: “AI-assisted” будани мақола маънои онро надорад, ки 253 мақола ба зеҳни сунъӣ супурда шуда, натиҷаҳо автоматӣ қабул шудаанд.

BT, CT1, CT2 ва CTC чӣ маъно доранд?

Дувоздаҳ CTC баъдан дар зери шаш соҳаи васеи мавзӯӣ теггузорӣ шуданд: human-related, social-related, city-related, governance-related, environment-related ва мустақиман UWB/UQoL-related.

Ин иерархия соҳаи таҳқиқотро аз “як рӯйхати ягонаи мавзӯъҳо” берун мекунад. Масалан, “park”, “urban green space” ва ибораҳои шабеҳ метавонанд аввал дар сатҳи поёнӣ гурӯҳбандӣ шуда, баъдан дар зери CT2-и васеътар ба мисли “green and blue spaces” намояндагӣ шаванд.

Оё Робита дар Шабакаи Семантикӣ Сабабиятро Нишон Медиҳад?

Не; робитаи Таҳлили Шабакаи Семантикӣ дар ин таҳқиқот муносибати бесамти ҳампайдоист, ки ҳузури ду мавзӯи таҳқиқотиро дар як ҳуҷҷат нишон медиҳад ва маънои робитаи сабабӣ ё мантиқӣ ба шакли “X сабаби Y мешавад” ё “агар X бошад, Y мешавад”-ро надорад.

Таҳлили Шабакаи Семантикӣ қадам ба қадам чӣ гуна кор мекунад?

Дар марҳилаи дуюми таснифот 48 CT2 бо алгоритми махсуси таснифоте, ки дар PowerApps омӯзонида шудааст, дубора ба мақолаҳо таъйин шуданд. Қимати training accuracy-и алгоритми махсус дар манбаъ тақрибан %85 дода шудааст. Натиҷаҳо боз дар тамоми корпуси адабиёт дастӣ санҷида шуданд.

Сипас бо истифода аз UCINET v6.800 Semantic Network Analysis анҷом дода шуд.

Дар сохтори ибтидоии додаҳо:

• сатрҳо = мавзӯъҳои CT2,
• сутунҳо = ҳуҷҷатҳо,
• ҳуҷайраҳо = сохтори робитае, ки будан ё набудани мавзӯи дахлдорро дар ҳуҷҷат ифода мекунад.

UCINET ин сохтори ду-модаро ба матритсаи симметрии як-модаи CT2 × CT2 табдил медиҳад. Ҳамин тавр, дидан мумкин аст, ки ду мавзӯъ дар чанд ҳуҷҷат якҷоя пайдо мешаванд.

Шабака бесамт аст. Манбаъ ҳадди минималии робитаро муқаррар накардааст; камтарин вазни робитаи қабулшуда 1 аст. Гиреҳҳои ҷудогонаи бе робита аз расми шабака хориҷ шуданд, аммо дар таҳлил алоҳида гузориш шуданд.

Degree centrality чен мекунад, ки як гиреҳи мавзӯъ бо дигар гиреҳҳои мавзӯъ чанд робитаи мустақим дорад. Манбаъ ин ченакро ҳамчун муодилаи математикӣ нанавишта, онро ҳамчун ҷамъбасти робитаҳои мустақим шарҳ додааст. Аз ин рӯ, дар ин ҷо муодилаи нави centrality, ки дар манбаъ нест, илова нашудааст.

“Сохтори амиқ”-и шабака чиро нишон медиҳад?

Дар сатҳи 48 CT2 шабака робитаҳои зиёди мавзӯиро бо тафсил нишон медиҳад, аммо ҳангоми гузаштан ба сатҳи 12 CTC сохтори таҳқиқотии сатҳи баландтар ошкор мешавад.

Паёми асосии ин сохтор он аст, ки шаҳри ҷисмонӣ ва таҷрибаи абстрактии инсон аз ҳам ҷудо нестанд. Соҳаҳои ҷисмонӣ/экологӣ ба мисли “Urban scene” ва “natural assets” бо мавзӯъҳои human and cultural aspects, health, social dynamics ва идоракунӣ алоқаманданд.

Муаллиф ин сохторро ҳамчун нишондиҳандаи хусусияти бисёрсатҳии UWB/UQoL тафсир мекунад: сатҳи шахс, сатҳи шаҳр, сатҳи муҳити зист, сатҳи иҷтимоӣ ва сатҳи идоракунӣ бо ҳам пайвастанд.

Дар соҳаҳои асосии мавзӯӣ чӣ барҷаста аст?

Соҳаи вобаста ба инсон бузургтарин соҳаи мавзӯӣ аст. Он омилҳои шахсӣ ва маърифатӣ, зиндагӣ ва вақти холӣ, фарҳанг ва таърих, эҳсосот ва идрок, таҳсил, пайванди ҷой, саломатӣ, некуаҳволии ҷисмонӣ ва равониро дар бар мегирад.

Соҳаи иҷтимоӣ парокандатар аст. Сармояи иҷтимоӣ, сохторҳои иҷтимоӣ, муносибатҳои ҷомеавӣ, мушкилоти иҷтимоӣ, ниёзҳо ва динамикаҳои иҷтимоӣ-демографӣ тавассути мавзӯъҳои зиёди хурд намояндагӣ мешаванд.

Соҳаи шаҳрӣ ҳолати кунунии шаҳр ва дигаргуниҳои шаҳриро ба таври ҷудогона фаро мегирад. “Services and mobility” яке аз мавзӯъҳои муҳим аст. “Urban environment” танҳо сохтори ҷисмонӣ нест; муносибатҳои муҳити сохташуда бо соҳаҳои иҷтимоӣ, табиӣ ва экологиро низ дар бар мегирад. Accessibility and proximity, neighborhoods, built environment ва public spaces ҷузъҳои муҳими ин сохтор мебошанд.

Дар соҳаи идоракунӣ public policies, equality and justice ва sustainable development барҷастаанд. Категорияи Equality and justice мавзӯъҳои поёнӣ ба мисли баробарии иҷтимоӣ, гендер ва environmental justice-ро дар бар мегирад.

Дар соҳаи муҳити зист “urban green spaces” яке аз мавзӯъҳои асосӣ бо такрори хеле баланд мебошад. Дар тамоми таҳқиқот робитаҳои қавии фазоҳои сабз ва кабуд бо саломатии инсон, некуаҳволии равонӣ, эҳсосот, равандҳои маърифатӣ, вақти холӣ ва пайванди ҷой дида мешаванд.

Мавзӯъҳои таҳқиқот вобаста ба ҷуғрофия чӣ гуна тағйир меёбанд?

Дар гурӯҳи Аврупо захираҳои табиӣ, динамикаҳои иҷтимоӣ ва мавзӯъҳои инсон/фарҳанг қавӣ мебошанд. Фазоҳои сабз ва кабуд, тағйири рафтор, барқароршавии равонӣ, иштироки иҷтимоӣ, таҷдиди шаҳрӣ ва санъати ҷамъиятӣ барҷастаанд.

Дар гурӯҳи Чин инсон/фарҳанг, шароити иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва гурӯҳҳои иҷтимоӣ қавитар намояндагӣ мешаванд. Урбанизатсияи босуръат, муҳоҷирати деҳот–шаҳр, тағйироти иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва таҳқиқоти фазоҳои сабз/кабуд дар заминаи Ҳонконг ҷойи муҳим доранд.

Дар Амрикои Шимолӣ масъалаҳои иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва этникӣ ва захираҳои табиӣ; дар Амрикои Лотинӣ захираҳои табиӣ ва сиёсатҳо; дар минтақаи Ҳиндустон муҳити сохташуда ва сиёсатҳо; дар Африқои ҷануби Саҳро сиёсат, саломатӣ, хориҷшавии иҷтимоӣ ва дастрасӣ ба хизматрасониҳои асосӣ; дар Шарқи Дур бошад натиҷаҳои иҷтимоӣ-иқтисодӣ, фазоӣ, банақшагирӣ ва ҳаракатнокии урбанизатсияи босуръат бештар намоёнанд.

Дар гурӯҳи Шарқи Наздик + Африқои Шимолӣ зиёда аз %70 адабиёт аз таҳқиқоти ҳолатии Туркия ва Эрон меояд. Дар ин гурӯҳ ченкунии умумии UQoL, дастрасӣ, мавзӯъҳои фарҳангӣ ва таҳқиқоти вобаста ба ҷавонон барҷастаанд.

Дар гурӯҳи Уқёнусия мавзӯъҳои сиёсат ва саломатӣ, махсусан дар заминаи ҷомеаҳои Māori ва Aboriginal, муҳиманд; мавзӯи халқҳои бумӣ тақрибан дар %38 адабиёти гурӯҳи дахлдор дида мешавад.

Ҳадди тафсир: Ин фарқиятҳои ҷуғрофӣ “рейтинги аҳамият”-и воқеии минтақаҳо аз нигоҳи UWB/UQoL нестанд. Шумораи таҳқиқот ва анъанаи таҳқиқотӣ дар ҳар гурӯҳ гуногун аст; муаллиф низ таъкид мекунад, ки натиҷаҳо, махсусан дар гурӯҳҳои хурд, бояд ба таври ҷустуҷӯӣ арзёбӣ шаванд.

Дар адабиёт кадом манбаъҳои дода истифода мешаванд?

Додаҳои объективӣ ва субъективӣ чӣ гуна ҷудо карда мешаванд?

Манбаъ мафҳуми “додаҳои субъективӣ”-ро танҳо ҳамчун ҳар чизе, ки шахс худаш гузориш медиҳад, таъриф намекунад. Агар шахс гӯяд “ҳафтаи гузашта се бор ба боғ рафтам”, ин маълумот аз берун санҷидашаванда аст ва метавонад ба соҳаи объективӣ дохил шавад. Арзёбиҳое ба мисли “дар боғ худро то чӣ андоза хуб ҳис кардам?” бошад додаҳои субъективӣ ҳисоб мешаванд.

Таҳқиқот сохтори методологии O/S-ро ба чаҳор гурӯҳ ҷудо мекунад:

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Тақсимоти методологии таҳқиқоти амалӣ

Дар корпуси асосии 253 мақола 230 таҳқиқоти амалӣ мавҷуд аст. Азбаски ба матни пурраи шаш таҳқиқот дастрасӣ набуд, таҳлили муфассали методологӣ бар асоси 224 таҳқиқот анҷом дода шуд.

Дар навъҳои манбаи дода кадом воситаҳо бартарӣ доранд?

Дар 224 таҳқиқоти амалӣ дар маҷмӯъ 337 истифодаи DST ҳисоб карда шуд. Манбаи маъмултарин бо %34,12 пурсишҳо мебошанд; ин ба 115/337 истифода баробар аст. Додаҳои оморӣ бо %15,73 — 53/337 ва мусоҳибаҳои инфиродӣ бо %13,94 — 47/337 истифода нишон медиҳанд.

Дар таҳқиқоти сифатӣ тақрибан %44 аз 70 истифодаи манбаи дода, бо таносуби 31/70, аз мусоҳибаҳои инфиродӣ; %20, бо таносуби 14/70, аз усулҳои иштирокӣ меояд.

Дар таҳқиқоти миқдорӣ тақрибан %47 аз 201 истифодаи манбаи дода пурсиш аст, яъне 94/201; тақрибан %23 бошад омор, яъне 47/201.

Таҳқиқоти омехта байни навъҳои манбаи дода тақсимоти мутавозинтар нишон медиҳанд.

Оё байни ҷуғрофия ва усул низ фарқ вуҷуд дорад?

Бале. Зиёда аз %80 истифодаҳои манбаи дода дар гурӯҳи Чин аз манбаъҳои додаҳои миқдорӣ меоянд. Зиёда аз %95 аз 49 таҳқиқоти амалии Чин дар гурӯҳҳои S-O ё O-S мебошанд; фаровонии додаҳои омории мавҷуда истифодаи бештари равиши O-S-ро имкон медиҳад.

Гурӯҳи Аврупо аз нигоҳи истифодаи манбаи дода профили мутавозинтар нишон медиҳад.

Гурӯҳи Африқои ҷануби Саҳро, тибқи тафсири муаллифи манбаъ, вобаста ба камбуди додаҳои оморӣ ва мушкилоти гузаронидани пурсишҳои васеи сохторёфта бештар ба манбаъҳои додаҳои сифатӣ такя мекунад.

Дар гурӯҳҳои Амрикои Шимолӣ ва Уқёнусия низ ҳиссаи додаҳои сифатӣ баландтар аст; таҳқиқот инро бо ҳассосияти бештар ба равишҳои bottom-up ва масъалаҳои ҷомеаҳои этникӣ/бумӣ мепайвандад. Ин шарҳ бояд ҳамчун тафсири муаллиф гирифта шавад; далели механизми сабабии минтақавӣ нест.

UWB/UQoL чӣ гуна чен карда мешавад?

Дар 180/224 таҳқиқоти миқдорӣ ё миқдорӣ+сифатӣ усулҳои ченкунӣ алоҳида баррасӣ шудаанд.

• Тақрибан %38 равиши махсус сохташуда/custom indicator-ро истифода мекунад.
• Тақрибан %23 равиши омехтаи ченкуниро истифода мекунад, ки воситаҳои мавҷудаи ченкуниро бо нишондиҳандаҳои махсус муттаҳид мекунад.
• Тақрибан %21 танҳо воситаҳои стандартии мавҷудаи ченкуниро истифода мекунад.
• Тақрибан %13 танҳо ба 1–3 банди ченкунӣ такя мекунад.

Дар гурӯҳи камбанд ҳиссаи шкалаҳои якбандӣ %58 аст. Қаноатмандӣ аз зиндагӣ, хушбахтӣ ва саломатии хударзёбишуда аз ҷумлаи чунин мисолҳоянд. Манбаъ инчунин қайд мекунад, ки ченкуниҳои якбандӣ дар адабиёт танқид шудаанд.

Дар баррасӣ 95 воситаи гуногуни мавҷудаи ченкунӣ муайян шуда, дар маҷмӯъ 160 истифода ҳисоб карда шуд. Аз онҳо 71-то танҳо як бор истифода шудаанд. Ин натиҷа нишон медиҳад, ки соҳа аз нигоҳи ченкунӣ гуногунии баланд дорад.

Воситаҳои бештар истифодашавандаи ченкунӣ

12 восита ё оилаи воситаи бештар истифодашуда дар маҷмӯъ ба тақрибан %47 аз 160 истифода, яъне 75/160, рост меоянд. Аксари онҳо воситаҳои ченкунии субъективӣ мебошанд. Манбаъ қайд мекунад, ки дар ин гурӯҳ танҳо CQLI воситаи объективӣ аст.

Натиҷаи муҳими дигар ин аст, ки бисёре аз воситаҳои маъмул мустақиман барои соҳаи “шаҳрӣ” таҳия нашудаанд. Муаллиф инро ҳамчун нишонае тафсир мекунад, ки фарзияи таҳқиқотро дастгирӣ мекунад: таҳқиқоти UWB/UQoL аксар вақт воситаҳои умумии ченкунии WB/QoL-ро ба падидаи мушаххаси шаҳрӣ татбиқ мекунанд.

Дар усулҳои миқдорӣ ва сифатӣ кадом таҳлилҳо истифода мешаванд?

Таҳқиқоти миқдорӣ аз воситаҳои гуногун, аз ҷумла таҳлилҳои бисёртағйирёбанда, таҳлили омилӣ, регрессия, коррелятсия, structural equation modeling, усулҳои decomposition, усулҳои бисёрмеъёрӣ ба мисли Analytic Hierarchy Process ва таҳлилҳои фазоӣ барои чен кардани дастрасӣ, наздикӣ ё намоёнии сабз истифода мебаранд.

Дар таҳқиқоти сифатӣ чаҳорчӯбаҳое ба мисли Grounded Theory, Interpretative Phenomenological Analysis, Sen's Capability Approach, Attention Restoration Theory ва Stress Reduction Theory дида мешаванд.

Ин гуногунӣ нишон медиҳад, ки мафҳумҳои UWB ва UQoL тағйирёбандаҳои собите нестанд, ки бо як усули стандартӣ чен шаванд. Ҳамзамон, он ниёзи баланд ба мутобиқсозии усулҳо ба контекстҳои маҳаллиро низ нишон медиҳад.

Оё усулҳои таҳқиқот дар соҳаи UWB ва UQoL ба қадри кофӣ “human-centric” ҳастанд?

Натиҷаҳои манбаъ ду самти гуногунро нишон медиҳанд.

Аз ҷиҳати мусбат, гурӯҳҳои S+O, ки додаҳои объективӣ ва субъективиро якҷоя истифода мекунанд, зиёда аз %70-и тамоми адабиётро ташкил медиҳанд. Ин нишон медиҳад, ки тамоюли арзёбии таҷрибаи инсонӣ якҷоя бо додаҳои ҷисмонӣ ё омории шаҳрӣ қавӣ аст.

Бо вуҷуди ин, дар бисёр таҳқиқот натиҷаҳои соҳаҳои субъективӣ ва объективӣ бо ҳам коррелятсияи паст нишон медиҳанд, ки ҳанӯз масъалаи кушодаи методологӣ мебошад.

Муҳимтар аз ин, дар ҳоле ки тақрибан %68 таҳқиқот ба усулҳои миқдорӣ такя мекунанд, таҳқиқоти воқеии mixed qualitative–quantitative танҳо тақрибан %12 аст.

Дар манбаъ танҳо як таҳқиқот explanatory sequential mixed approach-ро истифода кардааст, ки дар он натиҷаҳои миқдорӣ баъдан бо таҳқиқоти сифатӣ шарҳ дода мешаванд. Муаллиф инро холигии муҳими таҳқиқотӣ арзёбӣ мекунад.

Чаро Барои Таҳқиқоти Омехтаи Сифатӣ–Миқдорӣ Майдони Навоварӣ Дида Мешавад?

Тибқи баррасӣ, гарчанде таҷрибаи инсонӣ дар таҳқиқоти UWB/UQoL мавзӯи марказӣ аст, усулҳои миқдорӣ баръало бартарӣ доранд ва таҳқиқоти воқеан омехта тақрибан дар сатҳи %12 аст; аз ин рӯ, муаллиф истифодаи низомноктари таҳқиқоти хурд ва ба контекст ҳассоси сифатиро барои шарҳ ва тафсири натиҷаҳои аз маҷмӯаҳои бузурги додаҳои миқдорӣ бадастомада ҳамчун яке аз самтҳои муҳими рушди соҳа пешниҳод мекунад.

Равишҳои top-down ва bottom-up

Равиши Top-down бо оморҳои васеъмиқёс, пойгоҳҳои додаҳои мавҷуда ва пурсишҳои калон ва нисбатан мустақил аз контекст бештар ба баровардани хулосаҳои умумии сиёсӣ майл дорад.

Равиши Bottom-up метавонад тавассути пурсишҳои маҳаллӣ, мусоҳибаҳо, этнография ва усулҳои иштирокӣ таҷрибаи хоси маҳалла ё ҷомеаи мушаххасро беҳтар фаро гирад.

Истифодаи қавии додаҳои аввалия ва ҳиссаи баланди манбаъҳои додаҳои пурсиш/мусоҳиба/иштирокии аз ҷониби шаҳрвандон тавлидшуда дар баррасӣ нишон медиҳанд, ки байни ду равиш тавозуни муайян мавҷуд аст.

Бо вуҷуди ин, %68,2 таҳқиқот равиши як-модаро истифода мекунанд. Равиши mixed A/C, ки додаҳои миёна ва контекстиро якҷоя истифода мекунад, дар бахши муҳокима тақрибан %13,5 дода шудааст.

Оё таҷрибаи субъективии шаҳрӣ ба қадри кофӣ фазоишуда аст?

Ҷавоби манбаъ асосан не аст. Дар соҳаи таҳқиқоти субъективӣ танҳо се таҳқиқот Public Participatory GIS (PPGIS) ва танҳо ду таҳқиқот харитаи маърифатиро истифода кардаанд.

Баръакс, аксари шкалаҳои некуаҳволии субъективӣ миқёси вақт-и қавӣ доранд: як ҳафтаи охир, ду ҳафта, чор ҳафта ё арзёбии шахс аз тамоми зиндагии худ то имрӯз.

Муаллиф дар ин ҷо холигии дуюми таҳқиқотиро мебинад: дар ҳоле ки ҷанбаи вақтии некуаҳволӣ зиёд чен мешавад, саволи “ин эҳсос, арзёбӣ ё таҷриба дақиқ дар куҷо рух дод?” ба қадри кофӣ фазоишуда нест.

Оё стратегияи ҷустуҷӯ метавонист натиҷаҳоро таҳриф кунад?

Барои санҷидани ин савол, муаллиф ҷустуҷӯи васеъшуда анҷом дода, ба истилоҳи “urban” дар ҷустуҷӯи аввал истилоҳҳои “city” ва “cities”-ро низ илова кардааст.

Ҷустуҷӯи васеъшуда дар 17 сентябри 2026 анҷом дода шуда, дар маҷмӯъ 395 ҳуҷҷат ба даст омад. Аз онҳо 108-то нисбат ба ҷустуҷӯи аслӣ ҳуҷҷатҳои иловагӣ буданд.

Пас аз хориҷкунии аввал, аз 108 ҳуҷҷат 74-то интихоб шуданд; дар санҷиши дастӣ се таҳқиқот хориҷ, ҳафт таҳқиқот боз ворид карда шуданд ва корпуси ниҳоии иловагӣ 78 таҳқиқот шуд.

Дар ин марҳила ChatGPT GPT-5.6 Sol барои тезонидани раванд ҳамчун дастгирӣ истифода шуд. Натиҷаҳо дастӣ тасдиқ шуданд; ҳангоми санҷиши CT2 140 тағйирот ворид карда шуд ва барои марҳилаи автоматӣ дар манбаъ тақрибан %60 accuracy гузориш шуд. Дар ҳолати ниҳоӣ ба 78 таҳқиқоти иловагӣ 352 CT2 таъйин шуда, миёнаи 4,51 CT2/мақола ба даст омад.

Ин коррелятсияҳои баланд аз ҷониби муаллиф ҳамчун санҷиши устуворӣ тафсир мешаванд, ки нишон медиҳад сохтори умумии мавзӯии ҷустуҷӯи аслӣ хеле устувор аст.

Аммо ҷустуҷӯи васеъшуда хусусияти комилан якхелаи намунаҳоро надод. Аз 70 таҳқиқоти амалии корпуси иловагӣ танҳо 24-то, тақрибан %34, як ҳолати шаҳриро меомӯзанд, дар ҳоле ки 46-то, тақрибан %66, муқоисаи чандшаҳрӣ мебошанд. Дар 230 таҳқиқоти амалии аслӣ баръакс дида мешавад: 152/230, тақрибан %66 таҳқиқоти ҳолатии якшаҳрӣ; 78/230, тақрибан %34 муқоисаи чандшаҳрӣ.

Муаллиф ин фарқро бо он мепайвандад, ки калимаи “cities” таҳқиқоти сатҳи баландтар, муқоисавӣ ва ба миёнаҳо асосёфтаро ҷалб мекунад.

Илова бар ин, мавзӯи асосии “smart city” дар 8 аз 78 таҳқиқоти васеъшуда дида мешавад, дар ҳоле ки дар 253 таҳқиқоти аслӣ танҳо ду намуна мавҷуд аст. Аз ин рӯ, ҳатто агар ҷустуҷӯ сохтори умумии мавзӯиро вайрон накунад, метавонад ба намоёнии баъзе зер-мавзӯъҳо таъсир расонад.

Чаҳор доираи таҳқиқоти UWB/UQoL

Равиши байнисоҳавии “nexus”

Муаллиф аз чаҳор доираи таҳқиқот фаротар рафта, сарҳадҳои байнисоҳавии UWB/UQoL-ро бо мафҳумҳои “nexus” муҳокима мекунад.

Epistemic nexus гузаштан аз шаҳри ҷисмониро таъкид мекунад. Ҳувияти ҷой, эҳсосот, равандҳои маърифатӣ, фарҳанг, ҳувияти иҷтимоӣ ва хотира якҷоя бо фазои ҷисмонӣ таҷрибаи шаҳриро месозанд.

Urban nexus ба робитаи байни зиндагии зичу ангезандаи шаҳрӣ ва истироҳат, барқароршавӣ ва тамос бо табиат тамаркуз мекунад. Муҳити сохташуда ва фазоҳои сабз/кабуд ду ҷаҳони муқобил нестанд; онҳо ҳамчун ҷузъҳои якдигарро пуркунандаи шаҳри устувор ва некуаҳволимеҳвар арзёбӣ мешаванд.

Experiential nexus таҷрибаи шахси аввалро бо сохторҳои иҷтимоӣ ва коллективӣ мепайвандад. Тааллуқ, empowerment, ҳамбастагии иҷтимоӣ, дастгирии иҷтимоӣ ва қаноатмандӣ аз маҳалла ҷузъиёти дуюмдараҷаи ба фазои ҷисмонӣ иловашуда нестанд, балки қисми таҷрибаи зиндагии шаҳрӣ мебошанд.

Policy nexus таъкид мекунад, ки ҳарчанд UWB/UQoL тавассути таҷрибаи шахсӣ зиндагӣ мешавад, аз сиёсат ва банақшагирӣ мустақил нест. Сиёсатҳои шаҳрӣ ва идоракунӣ сохторҳои сатҳи баландтар мебошанд, ки шахс онҳоро мустақиман танҳо тағйир дода наметавонад, аммо онҳо ба таҷрибаи ҳаррӯза ворид мешаванд.

Омилҳои эҳтимолии пешбарандаи рушди соҳаи таҳқиқот

Муаллиф барои шарҳи афзоиши адабиёт drivers-и эҳтимолии гуногунро муҳокима мекунад. Инҳо омилҳои сабабии мустақиман таҷрибавӣ исботшуда нестанд, балки тафсирҳое мебошанд, ки ба тамоюлҳои нашр ва натиҷаҳои мавзӯӣ асос ёфтаанд.

Омили устуворӣ: Якҷоя баррасӣ шудани WB/QoL ва рушди устувори шаҳрӣ торафт бештар мегардад.

Омили баробарӣ: Азбаски дар баррасӣ масъалаҳое ба мисли сокинон, муҳоҷирон, гурӯҳҳои осебпазир ва фарқиятҳои шаҳр–деҳот бештар аз рақобатпазирӣ ё ҷозибаи шаҳрҳо дида мешаванд, муаллиф мавзӯи equality-ро омили қавитари пешбаранда мешуморад.

Омили post-pandemic: Пас аз COVID аз нав арзёбӣ шудани аҳамияти хусусиятҳои шаҳрӣ ба мисли баробарӣ, наздикӣ, дастрасӣ, ҳаракатнокӣ, фазои кушод ва фазои сабз.

Policy driver: Контекстҳои гуногуни иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва идоракунии минтақаҳо ба мисли Аврупо ва Чин мавзӯъҳои таҳқиқотро ба шаклҳои гуногун ташаккул медиҳанд.

Sense driver: Шаҳрҳо на танҳо ҳамчун марказҳои имконияти иқтисодӣ ва инноватсия, балки ҳамчун “hubs of sense”, ки одамон дар онҳо маъно, ҳувият ва тааллуқ инкишоф медиҳанд, баррасӣ мешаванд.

Манбаъ шарҳи “ҷозиба/competitiveness”-ро аз интизорӣ заифтар дастгиришуда меҳисобад: танҳо як таҳқиқот ҷозибаи шаҳрро ошкоро баррасӣ мекунад, се таҳқиқот бошад рақобатпазириро.

Пешниҳоди reflexive urban science

Дар анҷоми баррасӣ муаллиф бар он аст, ки такя кардани таҳқиқоти шаҳрӣ танҳо ба моделсозии маҷмуаҳои бузурги додаҳои миқдорӣ метавонад кофӣ набошад. Дар ҳоле ки додаҳои бузург намунаҳои умумии қавиро нишон медиҳанд, додаҳои хурд ва ҳадафманди сифатӣ метавонанд шарҳ диҳанд, ки ин намунаҳо дар зиндагии воқеии одамон чӣ маъно доранд.

Равиши пешниҳодшуда усулҳои миқдориро рад намекунад. Баръакс, ҳадаф он аст, ки таҳқиқоти миқдорӣ бо тафсири сифатӣ ғанӣ гардонда шавад.

Ду самти асосии методологии пешниҳодшуда барои оянда

Самти якум: Ҳамгироии бештари таҳқиқоти миқдорӣ ва сифатӣ. Муаллиф махсусан сохтореро пешниҳод мекунад, ки дар он таҳқиқоти сифатӣ метавонад пеш аз кори миқдорӣ барои тавлиди мавзӯъҳои bottom-up ва баъд аз кори миқдорӣ барои тафсири натиҷаҳо истифода шавад.

Самти дуюм: Воқеан place-based шудани таҳқиқот. Барои ин бояд андозаҳои фазоӣ ва замонии таҳқиқот якҷоя баррасӣ шаванд ва сохтори ҷисмонии муҳити атрофи шахс дар якҷоягӣ бо маъноҳое, ки ӯ ба он муҳит нисбат медиҳад, омӯхта шавад.

Ин чаҳорчӯба аз се манбаи назариявӣ илҳом мегирад:

• Construal Level Theory: Андешае, ки бо зиёд шудани фосилаи равонӣ ё ҷисмонӣ аз як падида, тафаккур метавонад абстракттар ва аз контекст ҷудотар шавад.
• Phenomenology of lived experience: Таҷрибаи ҳозира дар якҷоягӣ бо дониши гузашта, хотира, интизорӣ ва проексияҳо ба оянда шакл мегирад.
• Humanistic geography: Рафтори инсон на танҳо дар фазои геометрӣ, балки дар ҷойҳое сурат мегирад, ки одамон ба онҳо маъно додаанд.

Муаллиф бо муттаҳид кардани ин се соҳа чаҳорчӯбаи бисёрмиқёса ва фазоӣ-замонии таҳқиқоти UWB/UQoL-ро пешниҳод мекунад. «Дар ин ҷо ва ҳозир будан» танҳо координата ва тамғаи вақт нест; таъсирҳои аз контекст омада, таҷрибаи гузашта, интизориҳои оянда ва раванди тафсири худи шахс якҷоя амал мекунанд.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот мустақиман дастгирӣ мекунад

• Таҳқиқоти UWB ва UQoL дар давраи 2000–2024 ба таври назаррас афзоиш ёфтаанд.
• Тақрибан %91 адабиёти интихобшуда аз таҳқиқоти амалии шаҳрӣ дар ҷуғрофияҳои мушаххас иборат аст.
• Соҳаи таҳқиқоти UWB/UQoL сохтори multidimensional дорад, ки андозаҳои инсонӣ, иҷтимоӣ, шаҳри ҷисмонӣ, муҳити зист ва идоракуниро якҷоя дар бар мегирад.
• UWB ва UQoL мафҳумҳои ба ҳам наздиканд, вале комилан ҳаммаъно нестанд.
• UWB/SWB аз лиҳози семантикӣ бо дороиҳои табиӣ, мавзӯъҳои инфиродӣ/инсонӣ ва гурӯҳҳои иҷтимоӣ робитаи қавитар нишон медиҳад.
• UQoL бо шаҳрнишинӣ, хизматрасонӣ/ҳаракатнокӣ, шароити иҷтимоӣ-иқтисодӣ, дастрасӣ ва дигар хусусиятҳои шаҳрӣ робитаи қавитар нишон медиҳад.
• Зичии таҳқиқот дар гурӯҳҳои Аврупо ва Чин нисбат ба дигар гурӯҳҳои ҷуғрофӣ ба таври равшан баландтар аст.
• Дар 224 таҳқиқоти амалӣ усулҳои миқдорӣ бартарӣ доранд.
• Ҳиссаи таҳқиқоти воқеии mixed quantitative–qualitative маҳдуд аст.
• Намоиши таҷрибаи субъективии шаҳрӣ бо абзорҳои фазоӣ, ба монанди PPGIS ва харитаи когнитивӣ, нодир аст.
• Дар ченкунии UWB/UQoL шумораи зиёди абзорҳои гуногун ва равиши custom indicator истифода мешаванд.
• Санҷиши стратегияи васеъшудаи ҷустуҷӯ бо сохтори аслии мавзӯӣ ҳамбастагии баланд нишон додааст.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ намекунад

• Нишон дода нашудааст, ки 253 мақола тамоми адабиёти ҷаҳонии UWB/UQoL-ро пурра намояндагӣ мекунанд.
• Пайванди байни ду мавзӯъ дар шабакаи семантикӣ далели сабабият нест.
• Degree centrality нишон намедиҳад, ки як мавзӯъ аз ҷиҳати илмӣ «дурусттар» ё «муҳимтар» аст; он шумораи робитаҳои мустақими мавзӯъро дар шабака нишон медиҳад.
• Фарқгузории inward/outward байни UWB ва UQoL ҳамчун таърифи универсалии тағйирнопазир дар ҳамаи фанҳо исбот нашудааст; ин тафсири консептуалӣ аст, ки аз натиҷаҳои семантикии ҳамин баррасӣ ҳосил шудааст.
• Бештар будани шумораи таҳқиқот дар Аврупо ё Чин маънои онро надорад, ки сатҳи воқеии UWB/UQoL дар ин минтақаҳо баландтар аст.
• Марказӣ будани фазоҳои сабз ва кабуд дар шабакаи семантикӣ исбот намекунад, ки ҳар як дахолат ба фазои сабз ба таври худкор некуаҳволиро зиёд мекунад.
• Таснифоти AI бехато нест; дар ҳар ду марҳилаи AI-assisted санҷиши дастӣ зарур буд.
• Ҳамбастагии баланди мавзӯӣ дар пурсиши васеъшуда исбот намекунад, ки ҳамаи сатрҳои эҳтимолии ҷустуҷӯ натиҷаи яксон медиҳанд.
• Чаҳорчӯбаи reflexive urban science, ки таҳқиқот пешниҳод мекунад, низоми ягонаи ченкунии ба таври таҷрибавӣ тасдиқшуда нест; он чаҳорчӯбаи таҳқиқоти оянда аст, ки аз натиҷаҳои адабиёт таҳия шудааст.

Маҳдудиятҳои асосии таҳқиқот

Андозаи корпус ва фарогирии пурсиш: Муаллиф эътироф мекунад, ки бо дарназардошти васеъии адабиёти вобаста ба UWB/UQoL, 253 таҳқиқот нисбатан маҳдуд мемонанд. Нигоҳ доштани танҳо соҳаҳои муайяни мавзӯӣ дар Scopus метавонад маҳдудияти намояндагӣ эҷод кунад.

Self-selection bias: Тарҳи сатри ҷустуҷӯ метавонад баъзе мавзӯъҳоро нисбат ба дигарон қавитар фаро гирад. Намунаи «Smart city» инро нишон медиҳад.

Маҳдудияти забонӣ: Таҳқиқоти ғайрианглисӣ хориҷ карда шудаанд. Ин метавонад як қисми анъанаҳои маҳаллии таҳқиқотиро ноаён кунад.

Нобаробарии ҷуғрофӣ: Аврупо ва Чин дар таҳқиқоти амалии ҳолатҳои шаҳрӣ бартарӣ доранд. Аз ин рӯ, муқоисаҳо бо гурӯҳҳои хурдтари ҷуғрофӣ бояд бо эҳтиёти бештар тафсир шаванд.

Номуайянии таснифоти AI: Дар марҳилаи аввали таснифот санҷиши дастӣ 325 тағйиротро талаб кард ва тақрибан %72 дақиқӣ гузориш шуд. Дар арзёбии пурсиши васеъшуда низ пас аз санҷиши дастӣ тақрибан %60 automatic accuracy гузориш шудааст. Натиҷаҳои AI аз ҷониби манбаъ ҳамчун ground truth қабул нашудаанд.

Табиати шабакаи семантикӣ: Шабака танҳо мавзӯъҳоеро намояндагӣ мекунад, ки дар як ҳуҷҷат якҷоя истифода шудаанд. Он самти натиҷаҳои таҳқиқот, андозаи таъсир ё механизми сабабиро мустақиман чен намекунад.

Таснифоти методологӣ: Ҷудо кардани намудҳои додаҳо ба категорияҳои O/S, P/S, A/C ва QN/QL ба чаҳорчӯбаи таҳлилии таҳқиқот асос ёфтааст; ин категорияҳо стандарти ҳатмии таснифот барои ҳамаи фанҳо нестанд.

Паёми ниҳоии илмӣ

Саҳми асосии ин баррасӣ ҷавоб додан ба саволи «кадом шаҳр беҳтар аст?» нест. Саҳми аслӣ нишон додани он аст, ки некуаҳволӣ ва сифати зиндагӣ дар шаҳрро бо як нишондиҳанда, як тағйирёбандаи муҳити ҷисмонӣ ё як миқёси психологӣ шарҳ додан имкон надорад.

Шаҳр танҳо як контейнери ҷисмонӣ нест, ки инсон дар дохили он зиндагӣ мекунад. Инсон, муҳити табиӣ, муносибатҳои иҷтимоӣ, шароити иқтисодӣ, фарҳанг, хизматрасониҳо, сиёсат, ҳисси тааллуқ ва таҷрибаи шахсӣ бо ҳам таъсир мекунанд.

Аз ин рӯ, ба хулосае мерасад, ки таҳқиқоти ояндаи UWB/UQoL на танҳо бояд додаҳои бештар ҷамъ кунанд, балки бояд имкон диҳанд, ки навъҳои гуногуни додаҳо якдигарро шарҳ диҳанд; намунаи миқдориро бо маънои сифатӣ, андозаи вақтро бо фазо ва додаҳои сиёсати сатҳи болоиро бо таҷрибаи маҳаллии шахс қавитар пайваст кунанд.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Унвони аслӣ: Grasping the Multifaceted Nature of Urban Wellbeing: Trends, Insights, and Perspectives from a Literature Review

Муаллиф: Roberto Malvezzi.

Шумораи муаллифон: Як муаллиф.

Corresponding author: PDF-и манбаъ ситорача/нишонаи ҷудогонаи corresponding-author намедиҳад; почтаи электронии тамоси муаллифи ягона дар манбаъ пешниҳод шудааст.

Саҳми баробар / ҳаммуаллифии аввал: Татбиқшаванда нест; таҳқиқот якмуаллифӣ аст.

Муассиса: Institute of Applied Mathematics and Information Technologies “E. Magenes”, National Research Council of Italy (IMATI-CNR), Via de Marini 6, 16149 Genoa, Italy.

Маҷалла: Urban Science.

Ношир: MDPI, Basel, Switzerland.

Ҷилд / шумора / мақола: Volume 10, Issue 10, Article 576.

DOI: 10.3390/urbansci10100576.

Пайванди расмӣ: https://doi.org/10.3390/urbansci10100576

Ирсол: 31 июли 2026.

Бознигарӣ: 24 сентябри 2026.

Қабул: 28 сентябри 2026.

Нашр: 6 октябри 2026.

Навъи манбаъ: Review; баррасии сохтории адабиёт, ки таснифоти мавзӯии AI-assisted, кластербандии иерархии семантикӣ, Semantic Network Analysis, таҳлили методологӣ ва муқоисаи ҷуғрофиро муттаҳид мекунад.

Ҳолати баррасии ҳамтоён: Мақолаи Version of Record аст, ки дар маҷаллаи баррасишавандаи Urban Science нашр шудааст.

Preprint: PDF-и манбаъ ва сабти расмии санҷидашудаи MDPI версияи ҷудогонаи preprint-ро муайян намекунанд.

Иҷозатнома: Creative Commons Attribution (CC BY).

Давраи асосии адабиёт: 2000–2024.

Пойгоҳи асосии додаҳо: Scopus.

Санаи пурсиши асосӣ: 16 апрели 2025.

Корпуси асосӣ: Мувофиқи истифодаи бартаридошта дар манбаъ 287 ҳуҷҷат; дар як ҷумлаи ягонаи усул 289 навишта шудааст.

Literature Body-и интихобшуда: 253 таҳқиқот.

Таҳқиқоти амалӣ: 230/253, тақрибан %91.

Зермаҷмуаи таҳлили методологӣ: Аз сабаби дастрас набудани шаш матни пурра 224 таҳқиқот.

Таснифоти мавзӯӣ: Microsoft PowerApps standard classification algorithm; таснифоти автоматии бо glossary дастгиришуда ва санҷиши дастӣ дар тамоми корпус.

Шумораи Base Topic-и тасдиқшуда: 1168; ба ҳисоби миёна 4,62/мақола.

Кластербандӣ: Agglomerative hierarchical clustering; 95 CT1 → 48 CT2 → 12 CTC.

Таҳлили шабакаи семантикӣ: UCINET v6.800; гиреҳҳои CT2 ва шабакаҳои семантикии якмодалии бесамт аз ҳампайдоии ҳуҷҷатҳо.

Таҳлили ҳаммуаллифии кишварҳо: VOSviewer v1.6.20.

Санаи ҷустуҷӯи васеъшуда: 17 сентябри 2026.

Пурсиши васеъшуда: Ба истилоҳи “urban” истилоҳҳои “city” ва “cities” низ илова карда шуданд.

Натиҷаи хоми васеъшуда: 395 ҳуҷҷат; нисбат ба пурсиши аслӣ 108 ҳуҷҷати иловагӣ.

Корпуси иловагии интихобшудаи васеъшуда: Пас аз санҷиши дастӣ 78 таҳқиқот.

Таъйиноти васеъшудаи CT2: 352; ба ҳисоби миёна 4,51/мақола.

Истифодаи Generative AI: Манбаъ гузориш медиҳад, ки OpenAI ChatGPT GPT-5.6 Sol танҳо барои тезонидани равандҳои search strategy assessment дар Section 2.7 ва дастгирии тавлиди Figure 18–19 дар Section 3.5 истифода шудааст; муаллиф натиҷаҳоро аз назар гузаронда, таҳрир кардааст ва масъулиятро ба уҳда гирифтааст.

Supplementary Materials: Table S1 мақолаҳои интихобшуда ва тамғаҳои асосиро; Table S2 рӯйхати пурраи абзорҳои ченкуниро дар бар мегирад.

Изҳороти маблағгузорӣ: Дар бахши Funding-и манбаъ “This research received no external funding” гузориш шудааст.

Ёддошти дастгирӣ / сипосгузорӣ: Дар бахши Acknowledgments инчунин гуфта мешавад, ки таҳқиқот аз ҷониби лоиҳаи RAISE — Robotics and AI for Socio-economic Empowerment — Spoke 1, Urban Technologies for Inclusive Engagement дастгирӣ шудааст; лоиҳа бо European Union NextGenerationEU ва Italian Ministry of University and Research дар доираи NRRP Mission 4, Component 2, Investment 1.5, project ECS00000035 алоқаманд аст. Verianla ин ду изҳороти манбаъро бидуни табдил додани яке ба дигаре ҷудогона нигоҳ медорад.

Дастрасии додаҳо: Гуфта мешавад, ки додаҳои хом, ки натиҷаҳои мақоларо дастгирӣ мекунанд, бо дархост аз муаллиф дастрас мешаванд.

Тазоди манфиатҳо: Муаллиф изҳор мекунад, ки тазоди манфиатҳо вуҷуд надорад.

Саҳмҳои муаллиф: Дар PDF бахши ҷудогонаи “Author Contributions” гузориш нашудааст; таҳқиқот якмуаллифӣ аст ва Verianla нақшҳои CRediT-ро, ки дар манбаъ вуҷуд надоранд, эҷод накардааст.

Номувофиқии асосии дохили манбаъ: Дар ҳоле ки тавсифи асосии усул ва натиҷаҳо ва Шакли 2-и PRISMA-like корпуси ибтидоии Scopus-ро 287 нишон медиҳанд, дар як ҷумлаи ягонаи бахши меъёрҳои хориҷкунӣ 289 навишта шудааст. Манбаъ ин фарқро шарҳ намедиҳад.

Ҳудуди асосии илмӣ: Таҳқиқот таҳлили сохтории адабиёти 253 нашрияи интихобшуда аст. Пайвандҳо дар шабакаи семантикӣ ҳампайдоии мавзӯъҳо мебошанд, на таъсири сабабӣ. Шумораи таҳқиқот дар гурӯҳҳои ҷуғрофӣ баробар нест. Таснифоти AI санҷиши дастиро талаб кардааст. Чаҳорчӯбаи пешниҳодшудаи multiscale spatio-temporal ва reflexive urban science пешниҳоди консептуалӣ/методологӣ барои таҳқиқоти оянда аст; он модели ягонаи UWB/UQoL, ки ба таври таҷрибавӣ тасдиқ шудааст, нест.