Ин таҳқиқот баррасӣ мекунад, ки чаро дар иёлати Odisha-и Ҳиндустон, бо вуҷуди он ки сиёсатҳои фарогири рифоҳӣ барои шахсони transgender эътирофи ҳуқуқиро афзоиш медиҳанд, қисми васеъ амалан берун аз низоми кӯмаки иҷтимоӣ мемонад. Муаллиф ин ҳолатро бо мафҳуми “exclusion machine”, яъне “мошини истисно” шарҳ медиҳад. Ба гуфтаи таҳқиқот, талаботи ҳуҷҷатҳо, сохтори гетеронормативии ҳуқуқи оила, камбудиҳои инфрасохтори ҷисмонӣ, мушкилоти дастрасӣ ба низомҳои рақамии рифоҳ ва меъёрҳои мувофиқати доғзананда нисбат ба sex work монеаҳои мустақил аз ҳам нестанд; онҳо даврае месозанд, ки якдигарро ғизо медиҳад. Дар ҳоле ки барномаи Sweekruti-и Odisha ҳуқуқҳои васеъ, аз ҷумла кӯмакҳои монанд ба нафақа, манзил, амнияти озуқаворӣ, стипендия, омӯзиши малака ва дастгирии тандурустиро ваъда мекунад, тибқи маълумоти маъмурӣ ва дуюмдараҷае, ки дар таҳқиқот истифода шудаанд, сатҳи сабти расмӣ аз аҳолии тахминӣ хеле ақиб мемонад. Тезиси асосии матн ин аст, ки эътирофи ҳуқуқӣ метавонад бе тағйири низомҳои бюрократӣ, иҷтимоӣ, рақамӣ ва инфрасохтории атрофаш ба фарогирии воқеӣ табдил наёбад.

Таҳқиқот ба рифоҳи transgender танҳо бо саволи “оё сиёсат вуҷуд дорад?” наздик намешавад, балки саволи “оё шахси соҳиби ҳуқуқ воқеан метавонад ба система ворид шавад?”-ро дар марказ мегузорад. Аз ин рӯ таҳлил холигии байни тарҳи сиёсат ва татбиқро на ба як нуқтаи ягонаи нокомӣ, балки ба монеаҳои сершумори ба ҳам пайваст рабт медиҳад.

Чаро Odisha намунаи муҳим аст?

Манбаъ Odisha-ро ҳамчун яке аз иёлатҳои пешсаф дар Ҳиндустон аз ҷиҳати сиёсатҳои рифоҳи transgender тавсиф мекунад. Чаҳорчӯбаи Sweekruti; нафақа/кӯмаки моҳона, манзил, амнияти озуқаворӣ, стипендия, омӯзиши малака, дастгирии тандурустӣ ва дастгириҳои гуногун барои роҳандозии кори худиро дар бар мегирад.

Бо вуҷуди ин, таҳқиқот қайд мекунад, ки сабтҳои расмӣ бо аҳолии тахминии transgender ба таври калон мувофиқат намекунанд. Гуфта мешавад, ки дар маълумоти 2011 Census дар Odisha 20.332 шахси transgender сабт шудааст; дар тахминҳои ҷомеамеҳвар шумораи воқеӣ метавонад зиёда аз 70.000 бошад ва то соли 2022 танҳо тақрибан 2.000 нафар расман ҳамчун transgender сабт шудаанд.

Муаллиф ин фарқро танҳо бо “одамон сабти ном нашуданд” шарҳ намедиҳад. Саволи аслӣ ин аст, ки чаро сабти ном ин қадар душвор ё дастнорас шудааст.

“Мошини Истисно” Чӣ Маъно Дорад?

“Мошини истисно” ҳолатеро васеътар аз рад шудани як шахс дар як нуқтаи ягона ифода мекунад. Дар чаҳорчӯбаи муаллиф, набудани ҳуҷҷат метавонад суратҳисоби бонкӣ ё аризаи рифоҳиро боздорад; эътироф нашудани сохтори оила аз ҷониби низоми расмӣ метавонад истеҳсоли ҳуҷҷатро душвор кунад; мушкилоти дастрасии ҷисмонӣ ва рақамӣ метавонад аризаро боз ҳам сангинтар кунад; истиснои иқтисодӣ метавонад шахсро ба шаклҳои доғзадаи рӯзгузаронӣ равона кунад ва ин ҳолат бо сабаби меъёрҳои мувофиқати баъзе барномаҳо метавонад ба истиснои нав оварда расонад. Ҳамин тавр, монеаҳо якдигарро дубора тавлид мекунанд.

Механизми аввал: парадокси ҳуҷҷатгузорӣ

Таҳқиқот қайд мекунад, ки барои баҳрабардорӣ аз дастгириҳои давлатӣ метавонад ҳуҷҷати шахсият, сабти бонкӣ ва ҳуҷҷатҳои гуногуни расмӣ лозим шавад; дар айни ҳол баъзе шахсони transgender бинобар ҷудо шудан аз оилаҳои natal дар гирифтани ин ҳуҷҷатҳо душворӣ кашида метавонанд.

Ин ҳолат аз ҷониби муаллиф ҳамчун парадокс тавсиф мешавад: шахс барои ворид шудан ба низоми рифоҳ ба ҳуҷҷат ниёз дорад, аммо берун мондан аз низоми рифоҳ гирифтани ҳамон ҳуҷҷатро низ душвор мекунад.

Сохтори хешовандии Hijra guru–chela

Дар таҳқиқот муносибати guru–chela, ки дар ҷомеаҳои hijra дида мешавад, ҳамчун тартиби алтернативии иҷтимоӣ ва хешовандӣ муҳокима мешавад, ки бо сохтори анъанавии оила, ки давлат фарз мекунад, мувофиқат намекунад.

Муаллиф қайд мекунад, ки баъзе шахсон пас аз пайвастан ба ҷомеа номҳо ва ҳувиятҳои иҷтимоии гуногун истифода мекунанд ва ин метавонад байни ҳуҷҷатҳои вобаста ба оилаи natal ва сабтҳои давлатӣ номутобиқатӣ эҷод кунад.

Дар ин нуқта масъалаи асосӣ он аст, ки воқеияти иҷтимоӣ ва модели оилае, ки низоми маъмурӣ фарз мекунад, яксон нестанд.

Чаро Эътирофи Ҳуқуқӣ Ба Танҳоӣ Дастрасӣ Ба Рифоҳро Таъмин Намекунад?

Ба гуфтаи таҳқиқот, эътироф шудани ҳувияти transgender-и як шахс аз ҷониби ҳуқуқ маънои онро надорад, ки низомҳои дигар, аз қабили суратҳисоби бонкӣ, робитаи оилавӣ, ҳувияти рақамӣ, нақлиёт, хизматрасонии тиббӣ, манзил ё аризаи кӯмаки иҷтимоӣ, худкор мувофиқ мешаванд. Эътироф нуқтаи оғоз аст; барои амалӣ шудани дастрасӣ, низомҳои маъмурӣ ва институтсионалии атроф низ бояд ҳамин эътирофро ба таври функсионалӣ қабул кунанд.

Ҳуқуқи оила ва таърифи хонавода

Манбаъ баҳс мекунад, ки бисёр барномаҳои рифоҳӣ ба сохторҳои оила ё хонаводае такя мекунанд, ки аз ҷиҳати ҳуқуқӣ эътироф шудаанд, ва ин ҳолат метавонад бо муносибатҳои воқеии оилавии баъзе шахсони transgender мувофиқат накунад.

Таҳқиқот махсусан таъкид мекунад, ки категорияҳои маъмурӣ, аз қабили издивоҷ, фарзандхонӣ, узви вобастаи оила, бева ё шахси таркшуда, асосан бар фарзияи оилаи анъанавӣ бунёд ёфтаанд.

Аз ин сабаб баъзе муносибатҳое, ки дар ҳаёти иҷтимоӣ вуҷуд доранд, метавонанд дар категорияҳои расмии низоми рифоҳ нонамоён шаванд.

Истиснои инфрасохтори ҷисмонӣ

Таҳқиқот таъкид мекунад, ки дастрасӣ ба низоми кӯмаки иҷтимоӣ танҳо масъалаи пур кардани форма нест. Шахс бояд тавонад ба бинои давлатӣ, муассисаи тиббӣ, мактаб ё нақлиёти ҷамъиятӣ ба таври бехатар дастрасӣ дошта бошад.

Дар манбаъ камбудиҳои gender-neutral ҳоҷатхона, hostel, ҷойи иваз кардани либос ва муассисаи тиббӣ ҳамчун мисолҳое муҳокима мешаванд, ки ҳузури шахсони transgender-ро дар фазоҳои ҷамъиятӣ душвор мекунанд.

Ба рӯйкарди муаллиф, фарогир набудани муҳити ҷисмонӣ метавонад, ҳатто агар ҳуқуқи муроҷиат аз ҷиҳати ҳуқуқӣ вуҷуд дошта бошад, дастрасии амалиро коҳиш диҳад.

Рифоҳи рақамӣ ва монеаи нави дастрасӣ

Гузаронидани хизматрасониҳои кӯмаки иҷтимоӣ ба порталҳои рақамӣ метавонад барои аксари шаҳрвандон осонӣ фароҳам оварад. Аммо таҳқиқот баҳс мекунад, ки барои шахсоне, ки пайвасти интернет, дастрасӣ ба дастгоҳ ё саводнокии рақамӣ надоранд, ҳамон тағйир метавонад монеаи нав эҷод кунад.

Манбаъ ба кор оғоз кардани National Portal for Transgender Persons-ро дар соли 2020 ҳамчун мисоли ин баҳс истифода мебарад.

Тибқи манбаъҳои дуюмдараҷае, ки муаллиф нақл мекунад, дар дохили ҷомеаи transgender мушкилоти дастрасии рақамӣ ва саводнокӣ дар сатҳи баланд қарор доранд. Муҳим аст, ки ин нисбатҳо аз адабиёте, ки таҳқиқот истифода кардааст, гирифта шудаанд ва дар дохили ин working paper мустақилона чен нашудаанд.

Оё Рақамисозӣ Низоми Рифоҳро Барои Ҳама Дастрастар Мекунад?

Не, ба таври худкор не. Хизматрасониҳои рақамӣ метавонанд барои баъзе корбарон хароҷоти амалиётро кам кунанд, аммо барои гурӯҳҳое, ки ба интернет, дастгоҳ, саводнокии рақамӣ ё ҳуҷҷатҳои дурусти шахсият дастрасӣ надоранд, метавонанд як остонаи иловагӣ эҷод кунанд. Далели “истиснои рақамӣ”-и таҳқиқот ҳадаф дорад нишон диҳад, ки модернизатсияи технологӣ бо фарогирӣ як чиз нест.

Sex work ва меъёрҳои мувофиқат

Андозаи панҷуми асосии таҳқиқот шиддати байни истиснои иқтисодӣ ва меъёрҳои кӯмаки иҷтимоӣ мебошад.

Муаллиф қайд мекунад, ки маргинализатсияи иқтисодӣ метавонад баъзе шахсони transgender-ро ба соҳаҳои ғайрирасмӣ ва доғзадаи рӯзгузаронӣ равона кунад. Дар байни онҳо мисолҳои begging, ceremonial dancing ва sex work оварда мешаванд.

Дар манбаъ гуфта мешавад, ки баъзе барномаҳои монанд ба Garima Greh метавонанд барои шахсоне, ки гузаштаҳои муайян доранд, шароити истиснокунанда эҷод кунанд. Муаллиф дар ин ҷо ба парадокси сиёсат ишора мекунад: барномаи кӯмак ҳадафи коҳиш додани осебпазирии иқтисодиро дорад, аммо метавонад ба сабаби баъзе шаклҳои рӯзгузаронӣ, ки ҳамчун стратегияи зинда мондан истифода мешаванд, осебпазиртарин довталабонро берун гузорад.

Мероси таърихӣ ва институтсионалӣ

Таҳқиқот баҳс мекунад, ки рафторҳои бюрократии имрӯза наметавонанд мустақил аз мероси таърихии ҳуқуқӣ арзёбӣ шаванд.

Criminal Tribes Act дар давраи British colonial ва муқаррароти пешини Section 377 ҳамчун мисолҳои криминализатсияи таърихӣ нисбат ба ҷомеаҳои hijra ва LGBT муҳокима мешаванд.

Гарчанде ин муқаррарот амалкунанда нестанд, муаллиф баҳс мекунад, ки криминализатсияи гузашта метавонад дар шаклҳои доғзании иҷтимоӣ ва шубҳаи институтсионалӣ нишона гузошта бошад.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Усули таҳқиқот

Таҳқиқот худро ҳамчун таҳқиқоти mixed-methods тавсиф мекунад ва панҷ манбаи асосии маълумот/таҳлилро истифода мебарад:

1. таҳлили интиқодии ҳуҷҷатҳои асосии сиёсат, аз қабили Sweekruti Scheme ва Odisha Transgender Persons Policy 2017,
2. арзёбии маълумоти расмии маъмурӣ, аз қабили сабтҳои баҳрабарандагон, сабтҳои аризаҳо, сертификатҳои шахсият ва дастрасӣ ба кӯмаки иҷтимоӣ,
3. таҳлили холигии сиёсат байни иёлатҳо, ки Odisha бо Kerala ва Karnataka муқоиса мешавад,
4. баррасии адабиёти академии дуюмдараҷа,
5. арзёбии манбаъҳои ВАО ва ҷомеаи шаҳрвандӣ.

Муаллиф бо ин усул ҳам монеаҳои “supply-side”, яъне аз давлат/сиёсат сарчашмагирандаро, ва ҳам мушкилоти дастрасии “demand-side”, яъне огоҳӣ, норасоии ҳуҷҷат, саводнокии рақамӣ ва доғзании иҷтимоиро якҷо арзёбӣ мекунад.

Нишондиҳандаҳои асосии рақамӣ, ки дар манбаъ гузориш шудаанд

Ифодаи “%97 берун аз сабт” дар манбаъ аз фарқи байни аҳолии тахминии тақрибан 70.000 ва сабти расмии тақрибан 2.000 бароварда мешавад. Аз ин рӯ ин ҷо ҳамон арзишро на ҳамчун натиҷаи мустақили барӯйхатгирии аҳолӣ, балки ҳамчун нишондиҳандаи тахминмеҳвари дохили таҳқиқот арзёбӣ кардан лозим аст.

Панҷ механизми ба ҳам пайвасти истисно

Чаро аз монеаҳои ҷудогона бештар аст?

Саҳми назариявии таҳқиқот дар он аст, ки ин механизмҳо мушкилоти ҷудогона нестанд.

Масалан:

Норасоии ҳуҷҷат → мушкили дастрасӣ ба бонк/рифоҳ → истиснои иқтисодӣ → рӯзгузаронии ғайрирасмӣ → доғзанӣ → истисно аз баъзе барномаҳо → ноамнии ҳуҷҷатӣ ва иқтисодӣ.

Муаллиф чунин давраҳои бозхӯрдро “recursive cycles of exclusion” меномад.

Фарқи байни эътирофи сиёсӣ ва дастрасии воқеӣ

Таҳқиқот ҳадаф дорад нишон диҳад, ки байни мавҷудияти матни сиёсати пешрафта ва расидани сиёсат ба ҷомеаи ҳадаф метавонад фарқи калон вуҷуд дошта бошад.

Аз ин рӯ меъёри асосии арзёбии муаллиф “оё барнома ҳаст?” нест, балки саволи “оё шахсе, ки бояд ба барнома дастрас шавад, воқеан метавонад сабти ном кунад, ариза диҳад ва кӯмакро бигирад?” мебошад.

Хулосаҳои асосие, ки таҳқиқот дастгирӣ мекунад

• Дар Odisha барномаҳои фарогири рифоҳи transgender вуҷуд доранд.
• Маълумоте, ки дар манбаъ истифода шудааст, фарқи калон байни аҳолии тахминӣ ва сабти расмиро нишон медиҳад.
• Таҳқиқот ин фарқро ба ҷойи як мушкили бюрократӣ бо монеаҳои сершумор ва ба ҳам пайваст шарҳ медиҳад.
• Ҳуҷҷатгузорӣ, сохтори оила, инфрасохтори ҷисмонӣ, дастрасии рақамӣ ва доғзании иҷтимоӣ метавонанд якдигарро қавитар кунанд.
• Эътирофи ҳуқуқӣ, агар муассисаҳои атроф тағйир наёбанд, метавонад худкор ба дастрасии воқеии рифоҳ табдил нашавад.
• Муаллиф ҳимоя мекунад, ки ислоҳоти сиёсӣ бояд ҳамзамон дар чандин система анҷом дода шавад.

Он чизҳое, ки таҳқиқот исбот намекунад

• Нишон дода намешавад, ки ҳар шахси transgender ҳамон таҷрибаи истисноро аз сар мегузаронад.
• Ҳамаи нисбатҳои дар манбаъ додашуда аз ҷониби таҳқиқот бо пажӯҳиши нави саҳроӣ чен нашудаанд.
• “Мошини истисно” як тағйирёбандаи ягонаи мустақиман ченшудаи оморӣ нест, балки чаҳорчӯбаи таҳлилии муаллиф аст.
• Нишон дода намешавад, ки вазъият дар Odisha барои ҳамаи иёлатҳои Ҳиндустон айнан яксон аст.
• Ислоҳоти пешниҳодшуда бо чӣ хароҷот ва то кадом андоза самаранок хоҳад буд, ба таври эмпирикӣ санҷида нашудааст.

Пешниҳоди ислоҳоти таҳқиқот

Дар бахши натиҷа, муаллиф ба ҷойи як тағйири ягонаи барнома ислоҳоти ҳамзамонро пешниҳод мекунад:

• ҳамоҳангсозии низомҳои ҳуҷҷатгузорӣ,
• ислоҳот дар ҳуқуқи оила,
• сармоягузорӣ ба инфрасохтори ҷисмонии gender-inclusive,
• барномаҳои саводнокии рақамӣ,
• омӯзиши бюрократӣ ва рушди тавони татбиқ.

Таҳқиқот инчунин таъсиси Odisha State Transgender Welfare Board-ро дар соли 2024 ҳамчун нишонаи таваҷҷуҳи нави сиёсӣ шарҳ медиҳад; аммо таъкид мекунад, ки меъёри воқеӣ он аст, ки оё ин қадами институтсионалӣ ба дастрасии амалӣ табдил мешавад ё не.

Маҳдудиятҳои асосӣ

Аввалан, таҳқиқот пажӯҳиши мустақили саҳроии калонмиқёс пешниҳод намекунад. Қисми муҳими таҳлил ба синтези маълумоти расмӣ, таҳқиқоти қаблан нашршуда ва манбаъҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ такя мекунад.

Дуюм, соли маълумот, усули интихоб ва рӯйкарди ченкунии баъзе иддаоҳои муҳими рақамӣ дар дохили таҳқиқот ба таври муфассал аз нав барқарор карда намешавад. Аз ин рӯ ҳангоми истифодаи ин арзишҳо контексти манбаъ бояд нигоҳ дошта шавад.

Сеюм, байни ҷомеаҳои гуногуни transgender, ҷуғрофияҳо, табақаҳо ва таҷрибаҳои зиндагӣ метавонад гуногунии муҳим вуҷуд дошта бошад. Як чаҳорчӯбаи таҳлилӣ метавонад ҳамаи ин гуногуниро шарҳ надиҳад.

Чорум, гарчанде муқоисаи Odisha–Kerala–Karnataka дар бахши усул зикр шудааст, бо сабаби шакли кӯтоҳи working-paper-и матн ҷадвалҳои муфассали муқоисавии маълумот пешниҳод намешаванд.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Унвони аслӣ: The Exclusion Machine: Recognition without Acceptance in Odisha’s Transgender Welfare Policies

Муаллиф: Bibhu Kalyan Pradhan.

Муассиса: Manipal Institute of Social Sciences, Humanities and Arts (MISSHA), Manipal Academy of Higher Education, Manipal, Karnataka, India.

Навъи ҳуҷҷат: Working Paper.

Сана: Июн 2026.

Вазъи доварӣ: Манбаъ ҳамчун мақолаи маҷаллаи доваришуда пешниҳод намешавад.

AI disclosure: Муаллиф изҳор мекунад, ки дар навишт, таҳқиқ ё таҳлили кор аз абзори ҳуши сунъӣ истифода накардааст.

Соҳаҳои асосии таҳқиқот: Сиёсати рифоҳи transgender, Odisha, холигии татбиқи сиёсат, истиснои рақамӣ, ҳуқуқи оила, инфрасохтор ва истиснои иҷтимоӣ.

Усули асосӣ: Таҳлили ҳуҷҷатҳои сиёсат, арзёбии маълумоти расмии маъмурӣ, муқоисаи байни иёлатҳо, баррасии адабиёти дуюмдараҷа ва ҳамгироии манбаъҳои ВАО/ҷомеаи шаҳрвандӣ.

Саҳми асосии консептуалӣ: Шарҳ додани холигии байни эътирофи ҳуқуқӣ ва дастрасии амалии рифоҳ бо модели “exclusion machine”, ки аз монеаҳои сершумори ба ҳам пайваст иборат аст.

Манбаъҳои асосӣ: Barik ва Sharma (2020), Behera (2022), CLPR (2023), Government of Odisha (2025), Hinchy (2019), Raj ва Juned (2022), Saxena (2011) ва манбаъҳои дигар.

Огоҳии методологӣ: Баъзе нишондиҳандаҳои рақамии таҳқиқот аз ченкунии аслии саҳроӣ не, балки аз маълумоти маъмурӣ ва адабиёти дуюмдараҷа гирифта шудаанд. Аз ин рӯ рақамҳо бояд дар контексти working paper арзёбӣ шаванд.