Қаҳва барои бисёре аз мо нӯшокии ҳаррӯза аст; аммо дар паси он занҷири мураккаби таъминот меистад, ки аз кишоварзӣ, коркард, бирёнкунӣ, интиқол, дамкунӣ, бастабандӣ то идоракунии партовҳо тӯл мекашад. Ин таҳқиқоти preprint изи экологии қаҳваро бо усули Таҳлили Давраи Ҳаёт, яъне LCA, меомӯзад.

Таҳқиқот 1 кг донаи қаҳваи бирёншударо ҳамчун воҳиди функсионалӣ мегирад ва занҷири қаҳваро бо равиши “аз гаҳвора то қабр” арзёбӣ мекунад. Яъне танҳо парвариши қаҳва ё бирёнкунӣ не; марҳилаҳои охирин, аз ҷумла истеъмол, бастабандӣ ва таҳшини қаҳваи истифодашуда низ ба ҳисоб гирифта мешаванд.

Ёфтаи асосӣ ин аст: дар таъсири экологии қаҳва муҳимтарин марҳилаҳо парвариш ва истеъмол мебошанд. Парвариш бо сабаби истифодаи об, истифодаи замин ва таъсирҳое, ки аз нуриҳо ва пестисидҳо бармеоянд, пеш меояд. Истеъмол бошад, ба сабаби энергияи дамкунӣ, бастабандӣ ва партовҳо бори муҳими экологӣ ба вуҷуд меорад.

Таҳқиқот ҳамчунин усулҳои коркарди тар ва хушки қаҳваро муқоиса мекунад. Коркарди хушк, махсусан ба сабаби истифодаи камтари об ва нишондиҳандаи умумии пасттари экологӣ, бартаритар менамояд. Арзёбии таҳшини қаҳваи истифодашуда тавассути биогаз, компост ё нуриҳои органикӣ ҳамчун стратегияи муҳими иқтисоди даврӣ пешниҳод мешавад, ки метавонад бори экологии қаҳваро кам кунад.

Мушкил чист?

Қаҳва яке аз маҳсулоти кишоварзии серистеъмолтарин дар ҷаҳон аст. Аммо таъсири экологии қаҳва танҳо дар саҳро оғоз намешавад ва дар пиёла анҷом намеёбад. Як донаи қаҳва аз марҳилаҳои зиёде мегузарад: парвариш, ҳосилғундорӣ, коркард, хушккунӣ, бирёнкунӣ, бастабандӣ, интиқол, дамкунӣ ва идоракунии партовҳо.

Ҳар марҳилаи ин занҷир метавонад бори гуногуни экологӣ ба вуҷуд орад:

Дар парвариш истифодаи об, нуридиҳӣ, истифодаи пестисидҳо, тағйири истифодаи замин ва масрафи энергия пеш меоянд. Дар марҳилаи коркард, махсусан усули коркарди тар метавонад оби зиёд ва оби партов тавлид кунад. Бирёнкунӣ энергия талаб мекунад. Интиқол сӯзишвории фоссилиро истеъмол мекунад. Дар марҳилаи истеъмол гарм кардани об, истифодаи барқ, бастабандиҳои яккарата ва капсулаҳо метавонанд таъсирро зиёд кунанд. Таҳшини қаҳва пас аз истеъмол низ, агар дуруст идора нашавад, ба бори партов табдил меёбад.

Аз ин рӯ саволи асосии таҳқиқот чунин аст:

Барои фаҳмидани бори экологии як пиёла қаҳва ё 1 кг қаҳваи бирёншуда ба кадом марҳилаҳои занҷири таъминот бояд нигарист?

Таҳқиқот махсусан ба ин саволҳо посух меҷӯяд:

Нуқтаҳои асосии гарми экологӣ дар давраи ҳаёти қаҳва дар куҷо ба вуҷуд меоянд?

Усулҳои коркарди тар ва хушк аз ҷиҳати таъсири экологӣ чӣ гуна фарқ мекунанд?

Агар таҳшини қаҳваи истифодашуда ба ҷойи партов мондан ба манбаи энергия ё нуриҳо табдил дода шавад, оё бори экологӣ кам мешавад?

Усул чӣ пешниҳод мекунад?

Мақола равиши Таҳлили Давраи Ҳаёт, яъне LCA-ро истифода мекунад. LCA усулест, ки таъсирҳои экологии як маҳсулотро аз марҳилаи ашёи хом то пас аз истифода ба таври низомманд ҳисоб кардан мехоҳад.

Дар ин таҳқиқот сарҳади система ҳамчун “cradle-to-grave” муайян шудааст. Ба тоҷикӣ онро “аз гаҳвора то қабр” гуфтан мумкин аст. Яъне таҳлил танҳо қисми то дарвозаи истеҳсолро дар бар намегирад; истеъмол ва идоракунии партовҳоро низ фаро мегирад.

Ҳамчун воҳиди функсионалӣ 1 кг донаи қаҳваи бирёншуда интихоб шудааст. Ин муҳим аст, зеро дар LCA ҳамаи таъсирҳои экологӣ ба як воҳиди муайяни муқоиса оварда мешаванд. Ҳамин тавр, марҳилаҳои гуногун дар як миқёс муқоиса карда мешаванд.

Марҳилаҳои асосии дар таҳқиқот истифодашуда инҳоянд:

• Парвариши қаҳва
• Ҷудо кардани пӯст ва коркард
• Коркарди хушк ё тар
• Бирёнкунӣ ва hulling
• Интиқол
• Истеъмол / дамкунӣ
• Идоракунии партовҳо
• Арзёбии таҳшини қаҳваи истифодашуда

Барои моделсозӣ нармафзори SimaPro, пойгоҳи додаҳои Ecoinvent ва усули арзёбии таъсири Environmental Footprint 3.1 истифода шудааст. Илова бар ин, дар муқоисаи коркарди тар ва хушк, марҳилаи коркард бо усули Ecological Scarcity муфассалтар арзёбӣ шудааст.

Формулаҳо чӣ мегӯянд?

Ин таҳқиқот бештар бар ҷараёни ҳисобкунии LCA асос ёфтааст, на ба модели зичи математикӣ. Бо вуҷуди ин, формулаҳои асосии истифодашуда барои фаҳмидани чӣ гуна ҷамъ шудани таъсири экологӣ муҳиманд.

Дар LCA аввал барои ҳар раванд ҷараёнҳои воридот ва баромад муайян карда мешаванд. Масалан, барқ, дизел, об, нуриҳо, бастабандӣ, оби партов, карбондиоксид, метан ё оксиди нитроген ҳисоб карда мешаванд.

Сипас ин ҷараёнҳо ба категорияҳои таъсири экологӣ табдил дода мешаванд. Масалан, газҳое чун карбондиоксид, метан ва диазот моноксид ба категорияи тағйирёбии иқлим саҳм мегузоранд. Азбаски ҳар яке қувваи гармкунии гуногун дорад, онҳо бо воҳиди эквиваленти CO₂ яксон карда мешаванд.

Мантиқи умумии таҳқиқотро метавон чунин содда кард:

Таъсири умумии экологӣ = Миқдори ҷараён дар ҳар раванд × Коэффисиенти таъсири он ҷараён

Нишондиҳандаи дигари муҳим Net Energy Ratio (NER) мебошад. NER нисбати энергияи баромадии система ба энергияи воридии онро ифода мекунад. Ба таври содда:

NER = Ҳамаи энергияи баромад / Ҳамаи энергияи ворид

Агар NER аз 1 поён бошад, система нисбат ба энергияи масрафкардааш камтар энергия бозпас мегирад. Агар NER аз 1 боло равад, тавозуни энергетикӣ мусбаттар шуда метавонад. Дар ин таҳқиқот гуфта мешавад, ки бо сенарияҳои беҳсозӣ, монанди биогаз ва нуриҳои органикӣ, арзиши NER аз 0,82 ба 2,2 боло рафтааст.

Нуктаи эҳтиётӣ ин аст: натиҷаҳои LCA ба пойгоҳи додаҳои истифодашуда, сарҳади система, воҳиди функсионалӣ, омехтаи энергия ва фарзияҳо хеле ҳассосанд. Аз ин рӯ формулаҳо як “арзиши универсалии қаҳва”-и қатъӣ намесозанд; онҳо дар асоси фарзияҳои муайян ҷадвали муқоисавии экологӣ пешниҳод мекунанд.

Паёми асосии график / ҷадвал / схема

Тасвирҳои мақоларо, бе нусхабардории мустақим, чунин ҷамъбаст кардан мумкин аст:

Схемаи аввалини усул нишон медиҳад, ки таҳқиқот модели LCA-ро чӣ гуна сохтааст. Паёми асосӣ ин аст: қаҳва танҳо ҳамчун маҳсулоти кишоварзӣ не, балки ҳамчун як системаи муттаҳидшудаи парвариш, коркард, интиқол, истеъмол ва идоракунии партовҳо баррасӣ шудааст.

Схемаи сарҳади система роҳи қаҳваро аз саҳро то пиёла ва сипас то партов нишон медиҳад. Ин схема ба хонанда мефаҳмонад: таъсири экологии қаҳва дар як нуқта ба вуҷуд намеояд; он дар ҳалқаҳои гуногуни занҷир пайдо мешавад. Парвариш, коркард, бирёнкунӣ, истеъмол ва идоракунии партовҳо бояд якҷо фикр карда шаванд.

Диаграммаи ҷараёни давраи ҳаёти қаҳва нишон медиҳад, ки дона аз саҳро ба коркарди хушк ё тар, бирёнкунӣ, бастабандӣ, истифода ва идоракунии таҳшини истифодашуда чӣ гуна мегузарад. Паёми асосӣ: ҳар марҳила ҳам захира истеъмол мекунад ва ҳам метавонад партов ё партоб ба вуҷуд орад.

Тасвирҳои муқоисаи коркарди тар ва хушк нишон медиҳанд, ки усули коркарди хушк нишондиҳандаи умумии экологӣ пасттар дорад. Коркарди тар махсусан дар истифодаи об, ифлосшавии об ва таъсирҳои гармшавии ҷаҳонӣ баландтар менамояд. Коркарди хушк, ҳарчанд дар баъзе категорияҳои истифодаи энергия ва захираҳои минералӣ таъсири нисбӣ дошта метавонад, дар тасвири умумӣ бори экологии пасттар медиҳад.

Графики муқоисаи таъсири экологӣ нишон медиҳад, ки парвариши қаҳва дар бисёр категорияҳо бартарӣ дорад. Дар категорияҳое чун истифодаи об, истифодаи замин, туршшавӣ, экотоксикӣ ва истифодаи захираҳои фоссилӣ марҳилаи парвариш пеш меояд. Марҳилаи истеъмол низ, махсусан ба сабаби энергияи дамкунӣ ва партовҳо, бори нодида гирифтанашаванда ба вуҷуд меорад.

Графики арзёбии зарар нишон медиҳад, ки бузургтарин бор барои саломатии инсон, экосистема ва камшавии захираҳо боз ҳам дар марҳилаи парвариш ҷамъ мешавад. Ин нишон медиҳад, ки дар беҳсозии экологии қаҳва танҳо тағйири бастабандӣ кофӣ нахоҳад буд; амалияҳои кишоварзӣ низ бояд дар марказ бошанд.

Графикҳои идоракунии партови таҳшини қаҳваи истифодашуда нишон медиҳанд, ки таҳшин танҳо партов нест. Роҳҳое чун компосткунӣ, ҳазми анаэробӣ ва барқарорсозии энергия метавонанд партови қаҳваро дар дохили иқтисоди даврӣ дубора арзёбӣ кунанд. Аммо ҳар усули идоракунии партов арзиши экологии худро дорад; аз ин рӯ “арзёбии партов” низ бояд бо технологияи дуруст ва шароити маҳаллӣ тарҳрезӣ шавад.

Озмоишҳо чӣ гуна анҷом дода шудаанд?

Ин таҳқиқот озмоиши классикии лабораторӣ нест; он таҳлили давраи ҳаёт дар асоси модел мебошад.

Муҳаққиқон аввал сарҳадҳои давраи ҳаёти қаҳваро муайян карданд. Ҳамчун воҳиди функсионалӣ 1 кг донаи қаҳваи бирёншударо интихоб карданд. Сипас марҳилаҳои занҷири таъминоти қаҳваро як ба як модел карданд:

• Парвариш
• Коркард
• Хушккунӣ
• Бирёнкунӣ
• Интиқол
• Истеъмол
• Идоракунии партовҳо

Маълумот аз манбаъҳои аввалия ва дуюмия гирифта шудааст. Барои марҳилаи бирёнкунӣ маълумоти ба заминаи Италия наздиктар истифода шудааст; дар марҳилаҳои дигар бошад, пойгоҳҳои додаҳо, аз ҷумла Ecoinvent, ва арзишҳои адабиёт ба кор даромадаанд.

Таҳқиқот категорияҳои таъсири экологиро бо усули Environmental Footprint 3.1 арзёбӣ кардааст. Ин усул категорияҳои зиёдеро дар бар мегирад: тағйирёбии иқлим, истифодаи об, истифодаи захираҳои фоссилӣ, экотоксикӣ, туршшавӣ, эвтрофикатсия, токсикияти инсонӣ, истифодаи замин ва зарраҳои муаллақ.

Ҳамчунин усулҳои коркарди тар ва хушки қаҳва муқоиса шудаанд. Дар ин муқоиса нишондиҳандаҳое чун об, энергия, оби партов, ифлоскунандаҳои ҳаво, таъсирҳои металлҳои вазнин ва нишондиҳандаи умумии экологӣ истифода шудаанд.

Дар охир сенарияҳои идоракунии партови таҳшини қаҳваи истифодашуда баррасӣ шудаанд. Стратегияҳои иқтисоди даврӣ, аз ҷумла компосткунӣ, ҳазми анаэробӣ, истеҳсоли биогаз ва истифодаи дубораи партовҳо ҳамчун нуриҳо ё манбаи энергия муҳокима шудаанд.

Натиҷаҳо чӣ нишон медиҳанд?

Натиҷаи муҳими аввалини таҳқиқот ин аст, ки парвариши қаҳва марҳилаи бартаридошта дар бори экологӣ мебошад. Парвариш дар бисёр категорияҳо ба сабаби истифодаи об, истифодаи замин, таъсирҳои нуриҳо ва пестисидҳо, истифодаи мошинҳо ва тағйироти эҳтимолии замин пеш омадааст.

Натиҷаи дуюм ин аст, ки марҳилаи истеъмол низ метавонад саҳми ҷиддии экологӣ дошта бошад. Истифодаи энергия барои дам кардани қаҳва, гарм кардани об, бастабандӣ, капсулаҳо ё маводи яккарата ва партовҳои пас аз истеъмол метавонанд таъсири умумиро зиёд кунанд. Аз ин рӯ изи экологии қаҳва танҳо дар кишварҳои истеҳсолкунанда не, балки дар рафтори истеъмолкунандагон низ шакл мегирад.

Натиҷаи сеюм нишон медиҳад, ки интиқол ҳамеша бузургтарин таъсир нест. Интиқоли байналмилалӣ албатта партоб тавлид мекунад; аммо дар модели ин таҳқиқот марҳилаҳои кишоварзӣ ва истеъмол бартаритар менамоянд. Ин талаб мекунад, ки фарзияҳои соддае чун “маҳсулоти аз дур омада ҳамеша таъсири асосиро аз интиқол мегирад” бо эҳтиёт истифода шаванд.

Натиҷаи чорум ин аст, ки усули коркарди тар нисбат ба коркарди хушк таъсири экологии баландтар ба вуҷуд меорад. Коркарди тар махсусан ба сабаби истифодаи об ва оби партов профили вазнинтар дорад. Коркарди хушк бо нишондиҳандаи умумии пасттар пеш меояд; аммо барои ҳар минтақа омилҳои дигар, аз ҷумла сифат, иқлим ва стандарти маҳсулот низ бояд ба ҳисоб гирифта шаванд.

Натиҷаи панҷум ин аст, ки таҳшини қаҳваи истифодашуда як майдони муҳими дахолат мебошад. Таҳқиқот мегӯяд, ки таҳшин метавонад дар бори экологӣ саҳми қобили таваҷҷуҳ дошта бошад ва бо амалияҳое чун биогаз, компост ё нуриҳои органикӣ таъсири экологӣ кам карда шавад.

Натиҷаи шашум ин аст, ки сенарияҳои пешниҳодшудаи беҳсозӣ метавонанд нишондиҳандаҳои энергия ва партобҳоро ба таври назаррас тағйир диҳанд. Гузориш шудааст, ки бо стратегияҳое чун истеҳсоли биогаз ва истифодаи нуриҳои органикӣ партобҳои газҳои гулхонаӣ коҳиш ёфта, истифодаи захираҳои фоссилӣ кам шуда ва нисбати энергияи холис беҳтар шуда метавонад.

Ин чаро муҳим аст?

Қаҳва дар зиндагии ҳаррӯза хеле оддӣ менамояд, аммо дар миқёси ҷаҳонӣ занҷири бузурги экологӣ дорад. Дар паси як пиёла қаҳва амалияҳои деҳқонӣ, истифодаи об, идоракунии замин, технологияи коркард, энергияи бирёнкунӣ, бастабандӣ, нақлиёт ва одатҳои истеъмолкунандагон меистанд.

Ин таҳқиқот нишон медиҳад, ки устувории қаҳваро танҳо зери як сарлавҳа фикр кардан кофӣ нест. Танҳо тағйири бастабандӣ, танҳо нигоҳ кардан ба масофаи интиқол ё танҳо гуфтани истеҳсоли органикӣ метавонад манзараи экологиро пурра шарҳ надиҳад. Ба тамоми давраи ҳаёт бояд нигарист.

Паёми асосӣ барои хонандаи Verianla ин аст:

Бори экологии қаҳва хеле пеш аз расидан ба пиёла оғоз мешавад; аммо пас аз пиёла ҳам ба поён намерасад. Таъсири бузург аксаран дар марҳилаҳои парвариш ва истеъмол ҷамъ мешавад. Аз ин рӯ барои қаҳваи устувор ҳам дар ҷониби истеҳсол амалияҳои хуби кишоварзӣ ва самаранокии захираҳо, ҳам дар ҷониби истеъмол энергия, бастабандӣ ва идоракунии партовҳо бояд якҷо фикр карда шаванд.

Дар ин нуқта иқтисоди даврӣ аҳамият пайдо мекунад. Агар таҳшини қаҳваи истифодашуда ба партовгоҳ наравад ва ба биогаз, компост, нуриҳои органикӣ ё маҳсулоти дигари биобунёд табдил дода шавад, бори партови занҷири қаҳва метавонад кам шавад. Аммо азбаски ин табдил низ арзиши экологии худро дорад, ҳар ҳалли пешниҳодшуда бояд бо LCA ҷудогона арзёбӣ шавад.

Нуктаҳои эҳтиётӣ

Ин мақола preprint аст ва аз арзёбии ҳамтоён нагузаштааст. Натиҷаҳо метавонанд пас аз раванди арзёбии илмӣ тағйир ёбанд.

Таҳқиқот ба модели LCA такя мекунад. Натиҷаҳои LCA ба пойгоҳи додаҳои истифодашуда, сарҳади система, воҳиди функсионалӣ, фарзияҳо ва маълумоти минтақавӣ ҳассосанд. Аз ин рӯ арзишҳои додашуда бояд ҳамчун натиҷаҳои вобаста ба шароити модел хонда шаванд, на ҳамчун таъсири универсалии қаҳва.

Гарчанде Италия барои қаҳва маркази қавии истеъмол ва коркард аст, парвариши қаҳва дар он ҷо дар сатҳи кишварҳои бузурги истеҳсолкунандаи ҷаҳонӣ нест. Аз ин рӯ фарзияҳои истеҳсол дар заминаи Италия бояд бо эҳтиёт арзёбӣ шаванд.

Таҳқиқот ба ҷанбаи экологӣ равона шудааст; ҷанбаҳои иҷтимоӣ ва иқтисодиро пурра фаро намегирад. Аммо дар бахши қаҳва даромади деҳқон, шароити кор, тиҷорати одилона, устувории истеҳсолкунандагони хурд ва сохтори бозор низ қисми устуворӣ мебошанд.

Дар муқоисаи коркарди тар ва хушк, коркарди хушк таъсири экологии пасттар нишон додааст; аммо омилҳое чун сифати қаҳва, мувофиқати иқлим, навъи маҳсулот ва инфрасохтори маҳаллӣ ба қобилияти татбиқи ин усул таъсир мерасонанд.

Арзёбии таҳшини қаҳваи истифодашуда умедбахш менамояд; аммо барои компосткунӣ, ҳазми анаэробӣ ё истеҳсоли биогаз низоми маҳаллии ҷамъоварӣ, логистика, инфрасохтори энергия ва бехатарии маҳсулот алоҳида таҳлил карда шаванд.

Хулоса

Ин таҳқиқоти preprint изи экологии қаҳваро дар тамоми давраи ҳаёташ баррасӣ мекунад ва нишон медиҳад, ки майдонҳои асосии дахолат парвариш, истеъмол ва идоракунии партовҳо мебошанд.

Марҳилаи парвариш ба сабаби истифодаи об, замин, нуриҳо, пестисидҳо ва захираҳо дар маркази таъсири экологӣ қарор дорад. Марҳилаи истеъмол бошад, ба сабаби истифодаи энергия, бастабандӣ ва партовҳо яке аз майдонҳои калони дуюми дахолат аст. Гарчанде интиқол ва бирёнкунӣ муҳиманд, тибқи натиҷаҳои таҳқиқот дар бисёр категорияҳо ба андозаи парвариш ва истеъмол бартарӣ надоранд.

Усули коркарди хушк нисбат ба коркарди тар нишондиҳандаи экологии пасттар пешниҳод мекунад. Арзёбии таҳшини қаҳваи истифодашуда ҳамчун биогаз, компост ё нуриҳои органикӣ бошад, ҳамчун стратегияе пеш меояд, ки метавонад занҷири қаҳваро даврӣтар гардонад.

Паёми қавитарини таҳқиқот чунин аст: қаҳваи устувор танҳо бо саволи “дар куҷо истеҳсол шуд?” фаҳмида намешавад; онро бо саволҳои “чӣ гуна парвариш шуд, чӣ гуна коркард шуд, чӣ гуна дам карда шуд ва партоваш чӣ гуна идора шуд?” фаҳмидан мумкин аст.

Ёддошти манбаъ ва усул

Ин навишта шарҳи соддакардашудаи тоҷикӣ аз таҳқиқоти preprint-и аз арзёбии ҳамтоён нагузашта бо номи “From Bean to Cup: Unveiling the Environmental Footprint of Coffee with Innovative LCA Insights” мебошад. Матн тарҷумаи калима ба калима нест; ҳадафи таҳқиқот, усул, паёмҳои график ва ҷадвал, натиҷаҳои LCA, муқоисаи коркарди тар-хушк, сенарияҳои арзёбии партов ва маҳдудиятҳо барои хонандаи Verianla ба шакли аслӣ бозгӯӣ шудаанд.

Таҳқиқот ба воҳиди функсионалии 1 кг донаи қаҳваи бирёншуда, сарҳади системаи cradle-to-grave, нармафзори SimaPro 9.6.0.1, пойгоҳи додаҳои Ecoinvent, усули Environmental Footprint 3.1, муқоисаи коркарди тар/хушк ва сенарияҳои идоракунии таҳшини қаҳваи истифодашуда такя мекунад. Ёфтаҳо барои муайян кардани нуқтаҳои гарми экологӣ дар занҷири таъминоти қаҳва муфиданд; аммо барои умумисозии қавитар маълумоти махсуси минтақавӣ, таҳлили ҳассосият ва таҳқиқоте, ки ҷанбаҳои иҷтимоӣ-иқтисодиро дар бар мегиранд, заруранд.