Фаҳмидани матни академӣ танҳо ба донистани маънои калимаҳои алоҳида вобаста нест. Хонанда бояд инчунин пайгирӣ кунад, ки як ҷумла бо маълумоти қаблӣ чӣ гуна пайваст мешавад, кадом ифода робитаи сабабу натиҷа ё муқобилгузориро месозад ва мафҳуми абстрактӣ бо кадом мисол мушаххас мегардад. Дар забони англисӣ баъзе исмҳои абстрактӣ, ки shell noun ном доранд, метавонанд дар сохтани ин пайвандҳо нақши муҳим дошта бошанд.

Ин таҳқиқоти корпусӣ истифодаи shell noun-ҳоро дар маҷмӯаи додаҳои 103.903-токенӣ, ки аз маводи IELTS Academic Reading тартиб дода шудааст, муқоиса мекунад. Корпус аз 60 матни Илмҳои Инсонӣ ва Иҷтимоӣ (HSS) ва 60 матни Илмҳои Табиатшиносӣ (NS) иборат аст. Shell noun-ҳо ба чор гурӯҳ ҷудо шудаанд: истинодӣ (referential), мантиқӣ (logical), сохторӣ (structural) ва мисолсозӣ (exemplification).

Дар тамоми корпус %80,8-и намунаҳои shell noun ба категорияи истинодӣ дохил мешаванд. Аммо ҳангоми ҷудо кардани фанҳо намунаҳои гуногун падид меоянд. Дар таҳлили нисбии манбаъ, матнҳои HSS бо %73,4 shell noun-и истинодӣ ва %20,6 shell noun-и мантиқӣ сохтори referential-logical-ро нишон медиҳанд, дар ҳоле ки матнҳои NS бо %91,9 истинодӣ ва %6,2 shell noun-и мисолсозӣ сохтори referential-exemplification-ро нишон медиҳанд.

Дар таҳлили Mann–Whitney U фарқиятҳои байнифаннӣ дар категорияҳои logical, structural ва exemplification пас аз ислоҳи Bonferroni аҳамияти оморӣ доранд ва андозаи таъсири калон нишон медиҳанд. Фарқият дар категорияи Referential, бо вуҷуди p=0,0284 будан, аз ҳадди ислоҳшудаи α=0,0125 намегузарад.

Таҳқиқот бо такя ба ин бозёфтҳо барои донишҷӯёни HSS ва илмҳои табиатшиносӣ ду модели гуногуни омӯзиши хониши академиро пешниҳод мекунад. Аммо ин моделҳо то ҳол дар гурӯҳҳои донишҷӯён ба таври таҷрибавӣ санҷида нашудаанд. Аз ин рӯ, онҳо дахолатҳои омӯзишии исботшуда нестанд, балки пешниҳодҳои педагогие мебошанд, ки аз натиҷаҳои корпусӣ бароварда шудаанд.

Shell Noun Чист?

Shell noun истилоҳи забоншиносист барои исмҳое, ки метавонанд як фикри мураккаб ё порчаи васеътари иттилоотро тавассути як исми абстрактӣ ба таври мафҳумӣ «бандубаст» кунанд ва бахшҳои гуногуни матнро ба ҳам пайванданд.

Масалан, матн метавонад аввал натиҷаҳои як таҳқиқотро шарҳ диҳад ва дар ҷумлаи баъдӣ он маълумотро бо исме чун finding, result, problem, reason, example ё approach дубора баррасӣ кунад. Хонанда бояд муайян намояд, ки ин исм маҳз ба кадом маълумоти пешин ё баъдӣ ишора мекунад.

Аз ҳамин сабаб shell noun-ҳо танҳо захираи луғавӣ нестанд. Онҳо ҳамзамон воситаҳои ҳамбастагии матнӣ, хулосабарорӣ, пайгирии муносибатҳои аргументӣ ва кушодани сохтори иттилоотии матни академӣ мебошанд.

Чор Категорияи Shell Noun Кадомҳоянд?

Фарқи Анафора ва Катафора Чист?

Ишорае, ки shell noun-ҳо дар дохили матн месозанд, метавонад дар ду самти асосӣ амал кунад.

Анафора бозгашти ифодаи ҷорӣ ба маълумоти қаблан додашуда мебошад. Вақте хонанда shell noun-ро мебинад, барои фаҳмидани маъно ба ҷумла ё параграфи пешина бармегардад.

Катафора бошад, дар самти баръакс амал мекунад. Shell noun аввал меояд ва мазмуне, ки онро фаро мегирад, дар қисми баъдӣ шарҳ дода мешавад.

Дар таҳқиқот гузориш шудааст, ки дар ҳар ду гурӯҳи фаннӣ анафора бештар маъмул аст. Катафора бошад, махсусан дар оғози параграфҳо мушоҳида мешавад.

Чаро Матнҳои IELTS Academic Reading Таҳлил Шуданд?

Таҳқиқотгарон матнҳои IELTS Academic Reading-ро ҳамчун як навъ муҳити ESP-и ба арзёбӣ нигаронидашуда байни англисии умумӣ ва хониши академии фаннӣ дар донишгоҳ баррасӣ мекунанд.

Ин мавод тамоми хусусиятҳои гуфтори воқеии академиро айнан такрор намекунад. Ҳамзамон, онҳо бояд матнҳое бошанд, ки донишомӯзони L2-и сатҳҳои гуногун хонда тавонанд ва ба таври стандартизатсияшуда арзёбӣ шаванд.

Аз ин рӯ, ин таҳқиқот на забони ҳамаи мақолаҳои академиро бевосита, балки тартиби дискурсии матнҳои хониши академӣ/ESP барои мақсадҳои арзёбӣ-ро меомӯзад.

Чаро Байни Фанҳо Фарқ Интизор Мешавад?

Чаҳорчӯбаи назариявии таҳқиқот ба равиши Забоншиносии Системавӣ-Функсионалии Halliday такя мекунад. Дар ин чаҳорчӯба интихоби забонӣ дар матн бо соҳаи истеҳсоли матн, муносибати муаллиф-хонанда ва шакли иртибот вобаста аст.

Дар илмҳои инсонӣ ва иҷтимоӣ матнҳо аксар вақт андеша, шарҳ, муқоиса, робитаҳои сабабу натиҷа ва занҷирҳои аргументиро ошкоро коркард мекунанд. Матнҳои илмҳои табиатшиносӣ бошанд, метавонанд сохтори дигари дискурсӣ дошта бошанд, ки мафҳумҳо, мушоҳидаҳо, мисолҳо, ҳолатҳо ва далелҳои эмпирикиро бо ҳам мепайвандад.

Ҳадафи таҳқиқот муайян кардан аст, ки оё ин фарқиятҳо дар истифодаи shell noun изи ченшаванда мегузоранд ё не.

Усул ва Бозёфтҳо

Корпус Чӣ Гуна Сохта Шуд?

Таҳқиқот аз матнҳои хониши фаннии силсилаи IELTS Official Practice Tests тартиб дода шудааст. Барои кам кардани таъсири фарқи дарозӣ ба натиҷаҳо танҳо порчаҳои дорои 800–1000 токен истифода шудаанд.

Саволҳои хониш ва тавзеҳоти графикӣ хориҷ карда шуданд ва танҳо насри пайваста таҳлил гардид. Барои муқоисаи байни фанҳо басомадҳо ба ҳар 10.000 токен стандартизатсия карда шуданд.

Shell Noun-ҳо Чӣ Гуна Кодгузорӣ Шуданд?

Кодгузорӣ ду марҳила дорад. Дар марҳилаи аввал бо истифода аз Python POS-tagging ва мутобиқсозии контекстӣ анҷом дода шуд. Дар марҳилаи дуюм ду кодгузоре, ки дар SFL ва забоншиносии корпусии ESP омӯзиш дида буданд, намунаҳоро дастӣ санҷиданд.

Ҳар воҳиди номиналӣ танҳо ба як категорияи shell noun таъин карда шуд. Дар зернамунаи тасодуфан интихобшудаи 24 матн, яъне %20-и корпус, эътимоднокии байни кодгузорон Cohen's κ=0,92 буд.

Таҳлили Оморӣ

Ҳисобҳои басомад бо AntConc 4.04w ва муқоисаҳои оморӣ бо SPSS 28 анҷом дода шуданд.

Азбаски дар санҷишҳои Shapiro-Wilk тақсимотҳо нормалӣ набуданд, барои муқоисаи HSS ва NS санҷиши Mann–Whitney U истифода шуд. Азбаски чор категория муқоиса гардид, ислоҳи Bonferroni татбиқ шуда, ҳадди аҳамиятнокӣ α=0,0125 муайян карда шуд.

Дар Тамоми Корпус Кадом Навъи Shell Noun Бартарӣ Дорад?

Натиҷаи аз ҳама намоён бартарии равшани shell noun-ҳои истинодӣ мебошад. Тибқи шарҳи манбаъ, чунин зичии баланди истинод метавонад дар матнҳои арзёбӣ пайвандҳои ошкор эҷод кунад, ки ба хонандагони L2 бо сатҳҳои гуногуни маҳорати забонӣ имкон медиҳанд идомадории матнро осонтар пайгирӣ кунанд.

Ин шарҳ тавзеҳи функсионалиест, ки аз бозёфтҳои корпусӣ бармеояд. Таҳқиқот ҳаракати чашми донишҷӯён ё сарбории маърифатии воқеии онҳоро бевосита чен накардааст.

Байни HSS ва Илмҳои Табиатшиносӣ Чӣ Фарқ Ҳаст?

Манбаъ ин тақсимотро бо ду намунаи асосӣ ҷамъбаст мекунад:

HSS: Referential–Logical
Дар баробари занҷирҳои истинодӣ, logical shell noun-ҳое, ки робитаҳои сабаб, натиҷа ва муқобилгузориро ошкор нишон медиҳанд, бештар намоёнанд.

NS: Referential–Exemplification
Истинод хеле бартарӣ дорад ва ҳиссаи унсурҳои exemplification, ки мафҳуми абстрактии илмиро бо мисоли мушаххас мепайванданд, нисбат ба HSS баландтар аст.

Оё Фарқиятҳо Аз Ҷиҳати Оморӣ Аҳамиятноканд?

Гарчанде ки қимати p дар категорияи Referential аз ҳадди классикии 0,05 пасттар аст, он аз ҳадди Bonferroni-и ислоҳшудаи 0,0125, ки таҳқиқот пешакӣ муайян кардааст, баландтар мебошад. Аз ин рӯ, дар ҷадвали манбаъ ин категория ҳамчун аҳамиятнок қайд нашудааст.

Се категорияи дигар фарқияти қавии байнифанниро нишон медиҳанд.

Анафора Дар Кадом Фан Зичтар Аст?

Анафора дар ҳар ду соҳа бештар паҳн шудааст. Манбаъ гузориш медиҳад, ки дар матнҳои HSS ҳам истиноди бозгаштӣ ва ҳам пешрав бештар аст ва инро бо пайгирии занҷирҳои дарозтари аргументӣ вобаста мекунад.

Модели Пешниҳодшуда Барои HSS Чист?

Манбаъ бар асоси бозёфтҳои HSS модели семарҳилагии Referential–Logical Chaining Instructional Model-ро пешниҳод мекунад.

1. Reference Tracking: Донишҷӯ shell noun-ҳои истинодӣ ва маълумотеро, ки онҳо ба он ишора мекунанд, муайян мекунад.
2. Logical Relation Identification: Logical shell noun-ҳоеро, ки робитаҳои сабаб, натиҷа, муқобилгузорӣ ва арзёбиро нишон медиҳанд, тафсир мекунад.
3. Argument Chain Reconstruction: Маълумоти ду марҳилаи аввалро муттаҳид намуда, сохтори умумии аргументи матнро ба таври визуалӣ ё мафҳумӣ аз нав месозад.

Ҳадафи модел инкишоф додани малакаи хониши академиест, ки дар матнҳои HSS на танҳо ба маънои калима, балки ба чӣ гуна пайваст шудани аргумент таваҷҷуҳ мекунад.

Модели Пешниҳодшуда Барои Илмҳои Табиатшиносӣ Чист?

Барои матнҳои NS бошад, чаҳорчӯбаи ҷудогонае пешниҳод мешавад, ки аз мафҳуми умумӣ ба мисоли мушаххас ҳаракат мекунад:

1. General Concept Comprehension: Бо истифода аз referential shell noun-ҳо мафҳуми асосии илмӣ пайгирӣ мешавад.
2. Example Location: Мисол, ҳолат, дода ё мушоҳидае, ки exemplification shell noun-ҳо нишон медиҳанд, ёфта мешавад.
3. Concept–Example Anchoring: Робитаи байни принсипи абстрактии илмӣ ва далели мушаххас ошкоро сохта мешавад.

Ин ду модели таълимӣ аз натиҷаҳои корпусии таҳқиқот бароварда шудаанд. Дар таҳқиқот ин моделҳо ба гурӯҳҳои воқеии донишҷӯён татбиқ нашудаанд, тағйири холҳои хониш чен нашудааст ва муқоиса бо гурӯҳи назоратӣ анҷом дода нашудааст. Аз ин рӯ, ҳанӯз ба таври эмпирикӣ нишон дода нашудааст, ки ин моделҳо муваффақияти омӯзиширо беҳтар мекунанд.

Натиҷаҳое, Ки Таҳқиқот Дастгирӣ Мекунад

• Дар корпуси assessment-ESP-и таҳлилшуда %80,8-и shell noun-ҳо ба категорияи referential дохил мешаванд.
• Матнҳои HSS ва NS аз рӯи тақсимоти намудҳои shell noun сохтори яксон надоранд.
• Дар матнҳои HSS logical shell noun-ҳо нисбат ба NS хеле бештар намоёнанд.
• Дар матнҳои NS истифодаи нисбии exemplification shell noun-ҳо нисбат ба HSS баландтар аст.
• Дар категорияҳои logical, structural ва exemplification фарқиятҳои байнифаннӣ аз ҷиҳати оморӣ аҳамиятноканд.
• Анафора дар ҳар ду гурӯҳи фаннӣ аз катафора бештар маъмул аст.
• HSS ҳам пайвандҳои анафорӣ ва ҳам катафориро нисбат ба NS бо басомади баландтар истифода мекунад.

Натиҷаҳое, Ки Таҳқиқот Танҳо Худаш Исбот Намекунад

• Намунаҳои матнҳои IELTS ба таври худкор барои ҳамаи китобҳои дарсии донишгоҳӣ ё ҳамаи мақолаҳои академӣ эътибор надоранд.
• Нишон дода нашудааст, ки донишҷӯёни HSS ҳатман нисбат ба донишҷӯёни илмҳои табиатшиносӣ бештар хулосабарории мантиқӣ мекунанд.
• Басомади shell noun танҳо худ аз худ сифати умумӣ ё душвории матнро чен намекунад.
• Ба таври таҷрибавӣ чен нашудааст, ки истифодаи катафора дар оғози параграф воқеан сарбории маърифатии донишҷӯёнро кам мекунад.
• Бо таҳқиқоти дахолатӣ нишон дода нашудааст, ки моделҳои пешниҳодшудаи HSS ва NS муваффақияти хонишро афзоиш медиҳанд.

Эҳтиёт Дар Бораи Гузориши Миқдорӣ Дар Манбаъ

Ҷадвали 3-и манбаъ барои HSS ва NS қиматҳои M ва SD-ро ба ҳар 10.000 токен аз рӯи категория медиҳад, дар ҳоле ки Ҷадвали 4 тақсимоти нисбӣ дар дохили категорияҳоро гузориш мекунад. Хусусан дар ҷониби HSS, таносубҳое, ки аз нормализатсияи мустақими миёнаҳои Ҷадвали 3 ба даст меоянд, бо Ҷадвали 4 пурра мувофиқат намекунанд.

Манбаъ равшан намекунад, ки оё ин аз усулҳои гуногуни ҷамъбаст ё вазнгузорӣ сар мезанад. Аз ин рӯ, дар ин матни Verianla омори inferential-и Ҷадвали 3 ва фоизҳои Ҷадвали 4 ҳамчун намудҳои алоҳидаи натиҷа нигоҳ дошта шуда, аз ҳамдигар дубора ҳисоб нашудаанд.

Қайди Манбаъ ва Усул

Унвони аслӣ: Shell nouns across disciplinary registers in assessment-based ESP discourse: Corpus evidence from HSS and NS reading texts

Муаллифон: Jiajin Zhang; Donghong Han.

Corresponding author: Donghong Han.

Муассиса: School of Foreign Languages, Xiamen Institute of Technology, Xiamen, China.

Навъи таҳқиқот: Таҳлили муқоисавии корпусӣ дар асоси Забоншиносии Системавӣ-Функсионалӣ.

Додаҳо: 120 матни assessment-based ESP/IELTS Academic Reading; 60 HSS ва 60 NS.

Андозаи корпус: 103.903 токен.

Кодгузорӣ: POS ва мутобиқсозии контекстии автоматӣ бо Python + санҷиши пурраи дастӣ аз ҷониби ду коршинос.

Эътимоднокии байни кодгузорон: Дар зеркорпуси тасодуфии %20 Cohen's κ=0,92.

Воситаҳои таҳлил: AntConc 4.04w ва SPSS 28.0.

Омор: Shapiro-Wilk; Mann–Whitney U; Bonferroni-и ислоҳшуда α=0,0125; андозаи таъсири r.

Чаҳорчӯбаи назариявӣ: Hallidayan Systemic Functional Linguistics, cohesion theory ва register theory.

SSRN Abstract No.: 6911004.

DOI: 10.2139/ssrn.6911004.

Санаи сабти SSRN: 10 июни 2026.

Ҳолати нашр: Preprint; PDF-и боршуда ошкоро нишон медиҳад, ки аз peer review нагузаштааст.

Маблағгузорӣ: Pragmatic Research and Innovation Team of Xiamen Institute of Technology (TDW2021001); The Reform of Teaching College English Writing in Private Colleges from the Perspective of Pragmatics (JGW2023001); A Cultural Pragmatic Study on Discourse Markers in Business and Corporate Contexts (TDW2024002).

Ҳудуди далели педагогӣ: Моделҳои Занҷирбандии Истинодӣ-Мантиқӣ ва Аз-Мафҳуми-Умумӣ-ба-Мисол-Пайвасткунӣ пешниҳодҳои таълимие мебошанд, ки таҳқиқотгарон аз бозёфтҳои корпусӣ таҳия кардаанд. Таҳқиқот таъсири ин моделҳоро ба натиҷаҳои омӯзишии донишҷӯён ба таври таҷрибавӣ насанҷидааст.

Қайди интиқоли ҳуқуқи муаллиф: Дар манбаъ порчаҳои дарози намунавӣ аз маводи IELTS мавҷуданд. Дар ин шарҳи Verianla он порчаҳо дубора нусхабардорӣ нашудаанд; мафҳумҳо, натиҷаҳои миқдорӣ ва маълумоти методии таҳқиқот бо баёни аслии тоҷикӣ пешниҳод шудаанд.