Akademik mətni anlamaq yalnız ayrı-ayrı sözlərin mənasını bilməklə məhdudlaşmır. Oxucunun bir cümlənin əvvəlki məlumatla necə əlaqələndiyini, hansı ifadənin səbəb-nəticə və ya qarşılaşdırma münasibəti qurduğunu və abstrakt anlayışın hansı nümunə ilə konkretləşdirildiyini də izləməsi lazımdır. İngilis dilində shell noun adlanan bəzi abstrakt isimlər bu əlaqələrin qurulmasında mühüm rol oynaya bilər.

Bu korpus tədqiqatı IELTS Academic Reading materiallarından yaradılmış 103.903 tokenlik məlumat dəstində shell noun istifadəsini müqayisə edir. Korpus 60 Humanitar və Sosial Elmlər (HSS) və 60 Təbiət Elmləri (NS) mətnindən ibarətdir. Shell noun-lar dörd qrupa ayrılmışdır: referensial (referential), məntiqi (logical), struktur (structural) və nümunələndirmə (exemplification).

Bütün korpusda shell noun nümunələrinin %80,8-i referensial kateqoriyadadır. Lakin fənlər ayrıldıqda fərqli nümunələr ortaya çıxır. Mənbənin proporsional təhlilində HSS mətnləri %73,4 referensial və %20,6 məntiqi shell noun ilə referential-logical quruluş göstərdiyi halda, NS mətnləri %91,9 referensial və %6,2 nümunələndirmə shell noun ilə referential-exemplification quruluş göstərir.

Mann–Whitney U təhlilində logical, structural və exemplification kateqoriyalarındakı fənlərarası fərqlər Bonferroni düzəlişindən sonra əhəmiyyətlidir və böyük effekt ölçülərinə malikdir. Referential kateqoriyasındakı fərq isə p=0,0284 olmasına baxmayaraq düzəldilmiş α=0,0125 həddini keçmir.

Tədqiqat bu tapıntılardan çıxış edərək HSS və təbiət elmləri tələbələri üçün iki fərqli akademik oxu tədrisi modeli təklif edir. Lakin bu modellər hələ tələbə qruplarında eksperimental olaraq sınaqdan keçirilməyib. Buna görə bunlar sübut olunmuş tədris müdaxilələri deyil, korpus tapıntılarından törədilmiş pedaqoji təkliflərdir.

Shell Noun Nədir?

Shell noun, mürəkkəb fikri və ya daha geniş məlumat hissəsini bir abstrakt isim vasitəsilə konseptual şəkildə paketləyə və mətnin müxtəlif hissələrini bir-birinə bağlaya bilən isimlər üçün işlədilən dilçilik terminidir.

Məsələn, mətn əvvəlcə bir tədqiqatın nəticələrini izah edə, sonrakı cümlədə isə həmin məlumatı finding, result, problem, reason, example və ya approach kimi isim vasitəsilə yenidən ələ ala bilər. Oxucu bu ismin dəqiq olaraq hansı əvvəlki və ya sonrakı məlumata istinad etdiyini müəyyənləşdirməlidir.

Buna görə shell noun-lar yalnız söz ehtiyatı deyil. Onlar eyni zamanda mətn bağlaşıqlığı, nəticə çıxarma, arqument əlaqələrini izləmə və akademik mətnin informasiya quruluşunu açma vasitələridir.

Dörd Shell Noun Kateqoriyası Hansılardır?

Anafora ilə Katafora Arasındakı Fərq Nədir?

Shell noun-ların mətn daxilində qurduğu istinad iki əsas istiqamətdə baş verə bilər.

Anafora, mövcud ifadənin əvvəldə verilmiş məlumata qayıtmasıdır. Oxucu shell noun-u gördükdə mənanı açmaq üçün əvvəlki cümlə və ya paraqrafa baxır.

Katafora isə əks istiqamətdə işləyir. Shell noun əvvəl gəlir və hansı məzmunu əhatə etdiyi sonrakı hissədə açıqlanır.

Tədqiqatda hər iki fənn qrupunda anaforanın daha geniş yayıldığı bildirilmişdir. Katafora isə xüsusilə paraqraf başlanğıclarında müşahidə olunur.

Niyə IELTS Academic Reading Mətnləri Araşdırılıb?

Tədqiqatçılar IELTS Academic Reading mətnlərini ümumi ingilis dili ilə universitetdəki fənn-spesifik akademik oxu arasında qiymətləndirmə yönümlü ESP sahəsinin bir növü kimi nəzərdən keçirirlər.

Bu materiallar real akademik diskursun bütün xüsusiyyətlərini tam eynilə təkrarlamır. Eyni zamanda onlar müxtəlif səviyyələrdə L2 öyrənənlərin oxuya biləcəyi və standartlaşdırılmış şəkildə qiymətləndirilə biləcəyi mətnlər olmalıdır.

Beləliklə, bu tədqiqat birbaşa bütün akademik məqalələrin dilini deyil, qiymətləndirmə məqsədli akademik/ESP oxu mətnlərinin diskurs təşkilini araşdırır.

Niyə Fənlər Arasında Fərq Gözlənilir?

Tədqiqatın nəzəri çərçivəsi Halliday-in Sistemik Funksional Dilçilik yanaşmasına əsaslanır. Bu çərçivədə mətndəki dil seçimləri mətnin hansı sahədə yaradıldığı, müəllif-oxucu münasibəti və ünsiyyət forması ilə əlaqəlidir.

Humanitar və sosial elmlərdə mətnlər çox vaxt fikir, şərh, müqayisə, səbəb-nəticə münasibəti və arqument zəncirlərini açıq şəkildə işləyir. Təbiət elmləri mətnləri isə anlayışları, müşahidələri, nümunələri, hadisələri və empirik sübutları əlaqələndirən fərqli diskurs quruluşuna malik ola bilər.

Tədqiqatın məqsədi bu fərqlərin shell noun istifadəsində ölçülə bilən izlər buraxıb-buraxmadığını araşdırmaqdır.

Metod və Tapıntılar

Korpus Necə Yaradılıb?

Tədqiqat IELTS Official Practice Tests seriyasındakı fənn-spesifik oxu mətnlərindən yaradılmışdır. Uzunluq fərqlərinin nəticələri təhrif etməsini azaltmaq üçün yalnız 800–1000 token arasındakı parçalar istifadə olunmuşdur.

Oxu sualları və qrafik izahları çıxarılmış, beləliklə yalnız davamlı nəsr təhlil edilmişdir. Tezliklər fənlər arasında müqayisə oluna bilməsi üçün hər 10.000 tokenə standartlaşdırılmışdır.

Shell Noun-lar Necə Kodlaşdırılıb?

Kodlaşdırma iki mərhələlidir. Birinci mərhələdə Python istifadə edilərək POS-tagging və kontekstual uyğunlaşdırma aparılmışdır. İkinci mərhələdə SFL və ESP korpus dilçiliyi üzrə hazırlıqlı iki kodlayıcı nümunələri əl ilə yoxlamışdır.

Hər nominal vahid yalnız bir shell noun kateqoriyasına təyin edilmişdir. Təsadüfi seçilmiş 24 mətnlik, yəni korpusun %20-sini təşkil edən alt nümunədə kodlayıcılararası etibarlılıq Cohen's κ=0,92 olmuşdur.

Statistik Təhlil

Tezlik hesablamaları AntConc 4.04w ilə, statistik müqayisələr isə SPSS 28 ilə aparılmışdır.

Shapiro-Wilk testlərində paylanmalar normal olmadığından HSS və NS müqayisələri üçün Mann–Whitney U testi istifadə edilmişdir. Dörd kateqoriya müqayisə edildiyi üçün Bonferroni düzəlişi tətbiq edilmiş və əhəmiyyətlilik həddi α=0,0125 olaraq müəyyənləşdirilmişdir.

Bütün Korpusda Hansı Shell Noun Növü Üstündür?

Ən nəzərəçarpan nəticə referensial shell noun-ların aşkar üstünlük təşkil etməsidir. Mənbənin şərhinə görə bu yüksək istinad sıxlığı qiymətləndirmə mətnlərində müxtəlif yetərlilik səviyyələrindəki L2 oxuculara mətn davamlılığını daha asan izləməyə kömək edən açıq əlaqələr yarada bilər.

Bu şərh korpus tapıntılarından çıxış edən funksional izahdır. Tədqiqat tələbələrin göz hərəkətlərini və ya real vaxtda koqnitiv yükünü birbaşa ölçməyib.

HSS ilə Təbiət Elmləri Arasında Fərq Nədir?

Mənbə bu paylanmanı iki əsas nümunə ilə xülasə edir:

HSS: Referential–Logical
İstinad zəncirləri ilə yanaşı səbəb, nəticə və qarşılaşdırma münasibətlərini açıq şəkildə göstərən logical shell noun-lar daha nəzərəçarpandır.

NS: Referential–Exemplification
İstinad daha çox üstünlük təşkil edir və abstrakt elmi anlayışı konkret nümunə ilə bağlayan exemplification vahidlərinin payı HSS ilə müqayisədə daha yüksəkdir.

Fərqlər Statistik Cəhətdən Əhəmiyyətlidirmi?

Referential kateqoriyada p dəyəri klassik 0,05 həddindən aşağı olsa da, tədqiqatın əvvəlcədən müəyyən etdiyi Bonferroni düzəldilmiş 0,0125 həddindən böyükdür. Buna görə mənbənin cədvəlində bu kateqoriya əhəmiyyətli kimi işarələnməyib.

Digər üç kateqoriya güclü fənlərarası fərqlənmə göstərir.

Anafora Hansı Fəndə Daha Sıxdır?

Anafora hər iki sahədə daha geniş yayılmışdır. Mənbə HSS mətnlərində həm geriyə, həm də irəliyə yönəlmiş istinadın daha sıx olduğunu bildirir və bunu daha uzun arqument zəncirlərinin izlənməsi ilə əlaqələndirir.

HSS üçün Təklif Olunan Tədris Modeli Nədir?

Mənbə HSS tapıntılarından çıxış edərək üçmərhələli Referential–Logical Chaining Instructional Model təklif edir.

1. Reference Tracking: Tələbə referensial shell noun-ları və onların istinad etdiyi məlumatları müəyyənləşdirir.
2. Logical Relation Identification: Səbəb, nəticə, qarşılaşdırma və qiymətləndirmə münasibətlərini işarələyən logical shell noun-ları açır.
3. Argument Chain Reconstruction: İlk iki mərhələdəki məlumatları birləşdirərək mətnin ümumi arqument quruluşunu vizual və ya konseptual şəkildə yenidən qurur.

Modelin məqsədi HSS mətnlərində yalnız söz mənasına deyil, arqumentin necə əlaqələndirildiyinə yönəlmiş akademik oxu bacarığını inkişaf etdirməkdir.

Təbiət Elmləri üçün Təklif Olunan Model Nədir?

NS mətnləri üçün isə ümumi anlayışdan konkret nümunəyə doğru irəliləyən ayrıca çərçivə təklif edilir:

1. General Concept Comprehension: Referential shell noun-lardan istifadə etməklə əsas elmi anlayış izlənir.
2. Example Location: Exemplification shell noun-ların işarə etdiyi nümunə, hadisə, məlumat və ya müşahidə tapılır.
3. Concept–Example Anchoring: Abstrakt elmi prinsip ilə konkret sübut arasındakı münasibət açıq şəkildə qurulur.

Bu iki tədris modeli tədqiqatın korpus nəticələrindən törədilmişdir. Tədqiqatda bu modellər real tələbə qruplarına tətbiq edilməyib, oxu ballarındakı dəyişiklik ölçülməyib və nəzarət qrupu ilə müqayisə aparılmayıb. Buna görə modellərin öyrənmə uğurunu artırdığı hələ empirik olaraq göstərilməyib.

Tədqiqatın Dəstəklədiyi Nəticələr

• Araşdırılan assessment-ESP korpusunda shell noun-ların %80,8-i referential kateqoriyadadır.
• HSS və NS mətnləri shell noun növlərinin paylanması baxımından eyni quruluşa malik deyil.
• HSS mətnlərində logical shell noun-lar NS ilə müqayisədə xeyli daha nəzərəçarpandır.
• NS mətnlərində exemplification shell noun-ların proporsional istifadəsi HSS ilə müqayisədə daha yüksəkdir.
• Logical, structural və exemplification kateqoriyalarında fənlərarası fərqlər statistik cəhətdən əhəmiyyətlidir.
• Anafora hər iki fənn qrupunda kataforadan daha geniş yayılmışdır.
• HSS həm anaforik, həm də kataforik əlaqələri NS ilə müqayisədə daha yüksək tezlikdə istifadə edir.

Tədqiqatın Təkbaşına Sübut Etmədiyi Nəticələr

• IELTS mətnlərindəki nümunələr bütün universitet dərslikləri və ya bütün akademik məqalələr üçün avtomatik olaraq keçərli deyil.
• HSS tələbələrinin təbiət elmləri tələbələrindən mütləq daha çox məntiqi nəticə çıxardığı göstərilməyib.
• Shell noun tezliyi təkbaşına mətnin ümumi keyfiyyətini və ya çətinliyini ölçmür.
• Kataforanın paraqraf əvvəlində istifadəsinin tələbələrin koqnitiv yükünü həqiqətən azaltdığı eksperimental olaraq ölçülməyib.
• Təklif olunan HSS və NS tədris modellərinin oxu uğurunu artırdığı müdaxilə tədqiqatı ilə göstərilməyib.

Mənbədəki Kəmiyyət Hesabatı ilə Bağlı Diqqət

Mənbənin Cədvəl 3-ü HSS və NS üçün kateqoriya üzrə 10.000 tokenə düşən M və SD dəyərlərini verdiyi halda, Cədvəl 4 kateqoriya daxilində proporsional paylanmaları bildirir. Xüsusilə HSS tərəfində Cədvəl 3-dəki orta göstəriciləri birbaşa normallaşdırmaqla alınan nisbətlər Cədvəl 4 ilə tam üst-üstə düşmür.

Mənbə bunun fərqli aqreqasiya və ya çəkiləndirmə üsullarından qaynaqlanıb-qaynaqlanmadığını açıq şəkildə izah etmir. Buna görə bu Verianla mətnində Cədvəl 3-ün inferensial statistikaları və Cədvəl 4-ün faizləri ayrı nəticə növləri kimi qorunmuş, bir-birindən yenidən törədilməmişdir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Shell nouns across disciplinary registers in assessment-based ESP discourse: Corpus evidence from HSS and NS reading texts

Müəlliflər: Jiajin Zhang; Donghong Han.

Corresponding author: Donghong Han.

Qurum: School of Foreign Languages, Xiamen Institute of Technology, Xiamen, China.

Tədqiqat növü: Sistemik Funksional Dilçilik əsaslı müqayisəli korpus təhlili.

Məlumat: 120 assessment-based ESP/IELTS Academic Reading mətni; 60 HSS və 60 NS.

Korpus ölçüsü: 103.903 token.

Kodlaşdırma: Python əsaslı avtomatik POS və kontekstual uyğunlaşdırma + iki ekspert tərəfindən tam əl ilə doğrulama.

Kodlayıcılararası etibarlılıq: Təsadüfi %20 alt-korpusda Cohen's κ=0,92.

Təhlil alətləri: AntConc 4.04w və SPSS 28.0.

Statistika: Shapiro-Wilk; Mann–Whitney U; Bonferroni düzəldilmiş α=0,0125; r effekt ölçüsü.

Nəzəri çərçivə: Hallidayan Systemic Functional Linguistics, cohesion theory və register theory.

SSRN Abstract No.: 6911004.

DOI: 10.2139/ssrn.6911004.

SSRN qeyd tarixi: 10 iyun 2026.

Nəşr statusu: Preprint; yüklənmiş PDF onun peer review-dan keçmədiyini açıq şəkildə bildirir.

Maliyyələşdirmə: Pragmatic Research and Innovation Team of Xiamen Institute of Technology (TDW2021001); The Reform of Teaching College English Writing in Private Colleges from the Perspective of Pragmatics (JGW2023001); A Cultural Pragmatic Study on Discourse Markers in Business and Corporate Contexts (TDW2024002).

Pedaqoji sübut sərhədi: Referans-Məntiq Zəncirləmə və Ümumi-Anlayışdan-Nümunəyə Sabitləmə modelləri tədqiqatçıların korpus tapıntılarından hazırladığı tədris təklifləridir. Tədqiqat bu modellərin tələbələrin öyrənmə nəticələrinə təsirini eksperimental olaraq sınaqdan keçirməyib.

Müəlliflik hüququ ötürmə qeydi: Mənbədə IELTS materiallarından uzun nümunə parçaları var. Bu Verianla izahında həmin parçalar yenidən çoxaldılmayıb; tədqiqatın anlayışları, kəmiyyət nəticələri və metod məlumatı orijinal Azərbaycan dilində izahla təqdim edilmişdir.