Академиялык текстти түшүнүү айрым сөздөрдүн маанисин билүү менен гана чектелбейт. Окурман бир сүйлөмдүн мурунку маалымат менен кандай байланышканын, кайсы туюнтма себеп-натыйжа же карама-каршылык мамилесин түзөрүн жана абстракттуу түшүнүк кайсы мисал аркылуу конкреттештирилерин да көзөмөлдөшү керек. Англис тилинде shell noun деп аталган айрым абстракттуу зат атоочтор мындай байланыштарды түзүүдө маанилүү роль ойной алат.

Бул корпус изилдөөсү IELTS Academic Reading материалдарынан түзүлгөн 103.903 токендик маалымат топтомунда shell noun колдонулушун салыштырат. Корпус 60 Гуманитардык жана Социалдык Илимдер (HSS) жана 60 Табигый Илимдер (NS) текстинен турат. Shell noun-дар төрт топко бөлүнгөн: шилтемелик (referential), логикалык (logical), структуралык (structural) жана мисал келтирүүчү (exemplification).

Бүтүндөй корпуста shell noun мисалдарынын %80,8и шилтемелик категорияга кирет. Бирок дисциплиналар бөлүнгөндө ар башка үлгүлөр байкалат. Булактын үлүштүк талдоосунда HSS тексттери %73,4 шилтемелик жана %20,6 логикалык shell noun менен referential-logical түзүлүшүн көрсөтсө, NS тексттери %91,9 шилтемелик жана %6,2 мисал келтирүүчү shell noun менен referential-exemplification түзүлүшүн көрсөтөт.

Mann–Whitney U талдоосунда logical, structural жана exemplification категорияларындагы дисциплиналар аралык айырмачылыктар Bonferroni түзөтүүсүнөн кийин маанилүү болуп, чоң эффект өлчөмдөрүнө ээ. Referential категориясындагы айырма p=0,0284 болгонуна карабастан, түзөтүлгөн α=0,0125 босогосунан өтпөйт.

Изилдөө ушул табылгалардын негизинде HSS жана табигый илимдердин студенттери үчүн академиялык окууну үйрөтүүнүн эки башка моделин сунуштайт. Бирок бул моделдер азырынча студенттик топтордо эксперименталдык түрдө сыналган эмес. Демек, алар далилденген окутуу интервенциялары эмес, корпус табылгаларынан чыгарылган педагогикалык сунуштар.

Shell Noun Деген Эмне?

Shell noun — татаал ойду же кеңири маалымат бөлүгүн бир абстракттуу зат атооч аркылуу концептуалдык түрдө «таңгактап», тексттин ар башка бөлүктөрүн бири-бири менен байланыштыра алган зат атоочторго карата колдонулган лингвистикалык термин.

Мисалы, текст адегенде бир изилдөөнүн жыйынтыктарын түшүндүрүп, кийинки сүйлөмдө ошол маалыматты finding, result, problem, reason, example же approach сыяктуу зат атооч аркылуу кайра кароого алат. Окурман бул зат атоочтун так кайсы мурунку же кийинки маалыматка шилтеме жасап жатканын аныкташы керек.

Ошондуктан shell noun-дар жөн гана сөз байлыгы эмес. Алар ошондой эле тексттик байланыштуулукту сактоо, тыянак чыгаруу, аргументтик мамилелерди көзөмөлдөө жана академиялык тексттин маалыматтык түзүлүшүн чечмелөө куралдары болуп саналат.

Shell Noun-дун Төрт Категориясы Кайсылар?

Анафора менен Катафоранын Айырмасы Эмне?

Shell noun-дардын текст ичинде түзгөн шилтемеси эки негизги багытта иштеши мүмкүн.

Анафора — учурдагы туюнтманын мурда берилген маалыматка кайрылышы. Окурман shell noun-ду көргөндө маанини чечмелөө үчүн арттагы сүйлөмгө же абзацка кайрылат.

Катафора болсо тескери багытта иштейт. Shell noun адегенде келет да, анын кайсы мазмунду камтыганы кийинки бөлүктө түшүндүрүлөт.

Изилдөөдө эки дисциплина тобунда тең анафора көбүрөөк кездешери билдирилген. Катафора болсо өзгөчө абзацтардын башында байкалат.

Эмне Үчүн IELTS Academic Reading Тексттери Изилденген?

Изилдөөчүлөр IELTS Academic Reading тексттерин жалпы англис тили менен университеттеги дисциплиналык академиялык окуунун ортосундагы баалоого багытталган ESP мейкиндигинин бир түрү катары карашат.

Бул материалдар чыныгы академиялык дискурстун бардык өзгөчөлүктөрүн толук кайталап бербейт. Ошол эле учурда алар ар кандай деңгээлдеги L2 студенттери окуй ала турган жана стандартташтырылган түрдө бааланчу тексттер болушу керек.

Демек, бул изилдөө түздөн-түз бардык академиялык макалалардын тилин эмес, баалоо максатындагы академиялык/ESP окуу тексттеринин дискурстук уюшулушун изилдейт.

Эмне Үчүн Дисциплиналар Арасында Айырма Күтүлөт?

Изилдөөнүн теориялык алкагы Hallidayдин Системалык Функционалдык Лингвистикасына негизделет. Бул алкакта тексттеги тилдик тандоолор тексттин кайсы тармакта түзүлгөнү, автор-окурман мамилеси жана коммуникация формасы менен байланыштуу.

Гуманитардык жана социалдык илимдерде тексттер көбүнчө пикир, түшүндүрмө, салыштыруу, себеп-натыйжа мамилелери жана аргументтик чынжырларды ачык иштеп чыгат. Табигый илимдердин тексттери болсо түшүнүктөрдү, байкоолорду, мисалдарды, учурларды жана эмпирикалык далилдерди байланыштырган башка дискурстук түзүлүшкө ээ болушу мүмкүн.

Изилдөөнүн максаты — бул айырмачылыктар shell noun колдонулушунда өлчөнө турган из калтырабы же жокпу, ошону текшерүү.

Метод жана Табылгалар

Корпус Кантип Түзүлгөн?

Изилдөө IELTS Official Practice Tests сериясындагы дисциплиналык окуу тексттеринен түзүлгөн. Узундуктун айырмасы жыйынтыктарды бурмалоосун азайтуу үчүн 800–1000 токен аралыгындагы үзүндүлөр гана колдонулган.

Окуу суроолору жана графиктик түшүндүрмөлөр алынып салынып, үзгүлтүксүз проза гана талданган. Жыштыктар дисциплиналар арасында салыштырылышы үчүн ар 10.000 токенге стандартташтырылган.

Shell Noun-дар Кантип Коддолгон?

Коддоо эки этаптан турат. Биринчи этапта Python колдонулуп POS-tagging жана контексттик дал келтирүү жүргүзүлгөн. Экинчи этапта SFL жана ESP корпус лингвистикасы боюнча даярдалган эки коддоочу мисалдарды кол менен текшерген.

Ар бир номиналдык элемент бир гана shell noun категориясына бөлүнгөн. Кокус тандалган 24 тексттик, башкача айтканда корпустун %20сын түзгөн субүлгүдө коддоочулар аралык ишенимдүүлүк Cohen's κ=0,92 болгон.

Статистикалык Талдоо

Жыштык эсептөөлөрү AntConc 4.04w менен, статистикалык салыштыруулар SPSS 28 менен жүргүзүлгөн.

Shapiro-Wilk тесттеринде бөлүштүрүүлөр нормалдуу эмес деп табылгандыктан HSS жана NS салыштыруулары үчүн Mann–Whitney U тести колдонулган. Төрт категория салыштырылгандыктан Bonferroni түзөтүүсү колдонулуп, маанилүүлүк босогосу α=0,0125 деп белгиленген.

Бүт Корпуста Shell Noun-дун Кайсы Түрү Үстөмдүк Кылат?

Эң көрүнүктүү жыйынтык — шилтемелик shell noun-дардын ачык түрдө үстөм болушу. Булактын чечмелөөсүнө ылайык, мындай жогорку шилтеме тыгыздыгы баалоо тексттеринде ар кандай деңгээлдеги L2 окурмандарына тексттик уланмалуулукту жеңилирээк көзөмөлдөөгө жардам берген ачык байланыштарды түзүшү мүмкүн.

Бул чечмелөө корпус табылгаларынан чыгарылган функционалдык түшүндүрмө. Изилдөө студенттердин көз кыймылын же реалдуу убакыттагы когнитивдик жүгүн түз өлчөгөн эмес.

HSS менен Табигый Илимдердин Ортосунда Кандай Айырма Бар?

Булак бул бөлүштүрүүнү эки негизги үлгү менен жыйынтыктайт:

HSS: Referential–Logical
Шилтеме чынжырлары менен катар себеп, натыйжа жана карама-каршылык мамилелерин ачык көрсөткөн logical shell noun-дар көбүрөөк байкалат.

NS: Referential–Exemplification
Шилтеме кыйла үстөм жана абстракттуу илимий түшүнүктү конкреттүү мисал менен байланыштырган exemplification элементтеринин үлүшү HSSке караганда жогору.

Айырмачылыктар Статистикалык Жактан Маанилүүбү?

Referential категориясында p мааниси классикалык 0,05 босогосунан төмөн болгону менен, изилдөө алдын ала аныктаган Bonferroni түзөтүлгөн 0,0125 босогосунан жогору. Ошондуктан булактын таблицасында бул категория маанилүү деп белгиленген эмес.

Калган үч категория дисциплиналар аралык күчтүү айырмаланууну көрсөтөт.

Анафора Кайсы Дисциплинада Көбүрөөк?

Анафора эки тармакта тең көбүрөөк кездешет. Булак HSS тексттеринде артка да, алдыга да багытталган шилтеме көбүрөөк экенин билдирип, муну узагыраак аргументтик чынжырларды көзөмөлдөө менен байланыштырат.

HSS Үчүн Сунушталган Окутуу Модели Кандай?

Булак HSS табылгаларынын негизинде үч баскычтуу Referential–Logical Chaining Instructional Model сунуштайт.

1. Reference Tracking: Студент шилтемелик shell noun-дарды жана алар көрсөткөн маалыматты аныктайт.
2. Logical Relation Identification: Себеп, натыйжа, карама-каршылык жана баалоо мамилелерин белгилеген logical shell noun-дарды чечмелейт.
3. Argument Chain Reconstruction: Биринчи эки баскычтагы маалыматты бириктирип, тексттин жалпы аргументтик түзүлүшүн визуалдык же концептуалдык түрдө кайра курат.

Моделдин максаты HSS тексттеринде сөз маанисине гана эмес, аргументтин кандай байланышкандыгына көңүл бурган академиялык окуу көндүмүн өнүктүрүү.

Табигый Илимдер Үчүн Сунушталган Модель Кандай?

NS тексттери үчүн жалпы түшүнүктөн конкреттүү мисалга өтүүчү өзүнчө алкак сунушталат:

1. General Concept Comprehension: Referential shell noun-дар аркылуу негизги илимий түшүнүк көзөмөлдөнөт.
2. Example Location: Exemplification shell noun-дар көрсөткөн мисал, учур, маалымат же байкоо табылат.
3. Concept–Example Anchoring: Абстракттуу илимий принцип менен конкреттүү далилдин ортосундагы мамиле ачык түзүлөт.

Бул эки окутуу модели изилдөөнүн корпус жыйынтыктарынан чыгарылган. Изилдөөдө моделдер реалдуу студенттик топторго колдонулган эмес, окуу упайларындагы өзгөрүү өлчөнгөн эмес жана көзөмөл тобу менен салыштыруу жүргүзүлгөн эмес. Ошондуктан моделдердин окуу жетишкендигин жогорулатары азырынча эмпирикалык түрдө көрсөтүлгөн эмес.

Изилдөө Колдогон Жыйынтыктар

• Изилденген assessment-ESP корпусунда shell noun-дардын %80,8и referential категориясында.
• HSS жана NS тексттери shell noun түрлөрүнүн бөлүштүрүлүшү боюнча бирдей түзүлүшкө ээ эмес.
• HSS тексттеринде logical shell noun-дар NSке караганда кыйла көбүрөөк байкалат.
• NS тексттеринде exemplification shell noun-дардын үлүштүк колдонулушу HSSке караганда жогору.
• Logical, structural жана exemplification категорияларында дисциплиналар аралык айырмачылыктар статистикалык жактан маанилүү.
• Анафора эки дисциплина тобунда тең катафорага караганда көбүрөөк кездешет.
• HSS анафоралык да, катафоралык да байланыштарды NSке караганда жогорку жыштыкта колдонот.

Изилдөө Өз Алдынча Далилдебеген Жыйынтыктар

• IELTS тексттериндеги үлгүлөр бардык университеттик окуу китептерине же бардык академиялык макалаларга автоматтык түрдө тиешелүү эмес.
• HSS студенттери табигый илимдер студенттерине караганда сөзсүз көбүрөөк логикалык тыянак чыгарары көрсөтүлгөн эмес.
• Shell noun жыштыгы өз алдынча тексттин жалпы сапатын же татаалдыгын өлчөбөйт.
• Катафораны абзац башында колдонуу студенттердин когнитивдик жүгүн чындап азайтары эксперименталдык түрдө өлчөнгөн эмес.
• Сунушталган HSS жана NS окутуу моделдери окуу жетишкендигин жогорулатары интервенциялык изилдөө менен көрсөтүлгөн эмес.

Булактагы Сандык Отчеттуулук Боюнча Эскертүү

Булактын 3-таблицасы HSS жана NS үчүн категориялар боюнча 10.000 токенге M жана SD маанилерин берсе, 4-таблица категория ичиндеги үлүштүк бөлүштүрүүлөрдү билдирет. Айрыкча HSS тарабында 3-таблицадагы орточо маанилерди түздөн-түз нормалдаштыруу менен алынган катыштар 4-таблица менен толук дал келбейт.

Булак мунун ар башка агрегаттоо же салмактоо ыкмаларынан улам келип чыккан-келбегенин ачык түшүндүрбөйт. Ошондуктан бул Verianla текстинде 3-таблицанын инференциалдык статистикасы менен 4-таблицанын пайыздары өз-өзүнчө жыйынтык түрү катары сакталып, бири-биринен кайра чыгарылган эмес.

Булак жана Метод Эскертүүсү

Түпнуска аталыш: Shell nouns across disciplinary registers in assessment-based ESP discourse: Corpus evidence from HSS and NS reading texts

Авторлор: Jiajin Zhang; Donghong Han.

Corresponding author: Donghong Han.

Мекеме: School of Foreign Languages, Xiamen Institute of Technology, Xiamen, China.

Изилдөө түрү: Системалык Функционалдык Лингвистикага негизделген салыштырма корпус талдоосу.

Маалымат: 120 assessment-based ESP/IELTS Academic Reading тексти; 60 HSS жана 60 NS.

Корпус көлөмү: 103.903 токен.

Коддоо: Python негизиндеги автоматтык POS жана контексттик дал келтирүү + эки эксперттин толук кол менен текшерүүсү.

Коддоочулар аралык ишенимдүүлүк: Кокус %20 субкорпуста Cohen's κ=0,92.

Талдоо куралдары: AntConc 4.04w жана SPSS 28.0.

Статистика: Shapiro-Wilk; Mann–Whitney U; Bonferroni түзөтүлгөн α=0,0125; r эффект өлчөмү.

Теориялык алкак: Hallidayan Systemic Functional Linguistics, cohesion theory жана register theory.

SSRN Abstract No.: 6911004.

DOI: 10.2139/ssrn.6911004.

SSRN катталган күнү: 10-июнь 2026.

Жарыялоо абалы: Preprint; жүктөлгөн PDF материалдын peer reviewдан өтпөгөнүн ачык көрсөтөт.

Каржылоо: Pragmatic Research and Innovation Team of Xiamen Institute of Technology (TDW2021001); The Reform of Teaching College English Writing in Private Colleges from the Perspective of Pragmatics (JGW2023001); A Cultural Pragmatic Study on Discourse Markers in Business and Corporate Contexts (TDW2024002).

Педагогикалык далилдин чеги: Referensial-Логикалык Чынжырлоо жана Жалпы-Түшүнүктөн-Мисалга Бекитүү моделдери изилдөөчүлөр корпус табылгаларынан иштеп чыккан окутуу сунуштары. Изилдөө бул моделдердин студенттердин окуу натыйжаларына тийгизген таасирин эксперименталдык түрдө сынаган эмес.

Автордук укук боюнча өткөрүү эскертүүсү: Булакта IELTS материалдарынан узун мисал үзүндүлөрү бар. Бул Verianla баянында ал үзүндүлөр кайра көчүрүлгөн жок; изилдөөнүн түшүнүктөрү, сандык жыйынтыктары жана методдук маалыматы кыргыз тилинде оригиналдуу баяндоо менен берилди.