Katika uchumi wa kidijitali, kampuni hukusanya kiasi kikubwa cha taarifa za kibinafsi ili kutoa huduma, kulenga matangazo, kutabiri tabia za watumiaji na kuunda vyanzo vipya vya mapato. Sehemu ya taarifa hizo hubaki kwa jukwaa lililokusanya data moja kwa moja, lakini sehemu kubwa huuzwa au kupewa leseni kwa madalali wa data ambao mara nyingi hawana uhusiano wa moja kwa moja na mtumiaji.

Olivier Sylvain anahoji kuwa mfumo mkuu wa udhibiti nchini Marekani umefanya kufichuka na kuzunguka kwa data ya kibinafsi kuonekana kama jambo la kawaida. Mtumiaji anapokubali masharti ya huduma au kubofya kisanduku cha ridhaa, hiyo haimaanishi kuwa anaelewa kweli data yake itatumwa kwa nani, itaunganishwa na data gani nyingine au inaweza kusababisha madhara gani.

Soko hili la data halitumiki kwa matangazo na bei pekee. Anwani, nambari za simu, uhusiano wa familia, historia ya eneo na taarifa nyingine nyeti zinaweza kuwezesha ufuatiliaji wa mtandaoni, vitisho, unyanyasaji wa kingono, ulaghai, ubaguzi na utengenezaji wa maudhui bandia yanayosaidiwa na akili bandia.

Makala Brokering Safety, ambayo Sylvain anaijibu, inapendekeza kuondoa mzigo huu kutoka kwa wahanga. Kwa mfumo wa sasa, mhanga lazima amtafute kila dalali wa data anayechapisha taarifa zake, ajaze fomu tofauti, wakati mwingine atoe taarifa nyeti zaidi na aendelee kufuatilia kwa miaka kama data hiyo imetokea tena.

Pendekezo kuu ni kituo kimoja kinachosimamiwa na serikali. Mhanga atatoa tamko la kiapo mara moja; madalali wa data waliosajiliwa watalazimika kukagua mfumo huo mara kwa mara na kuacha kusambaza taarifa zilizoainishwa. Ripoti ya polisi au amri ya ulinzi haitakuwa sharti la msingi.

Sylvain anaona pendekezo hili kuwa hatua sahihi. Linaweza kupunguza mzigo wa kiutawala na wa kisaikolojia kwa wahanga, kuhamisha wajibu kwa kampuni zinazopata faida kutokana na biashara ya data, kuifanya sekta ya madalali ionekane kupitia usajili na kuwezesha adhabu kwa wasiotii.

Hata hivyo, kituo kimoja hakitatatua tatizo lote. Mfumo bado huanza baada ya madhara kutokea na bado unategemea mtu kuwasilisha ombi. Hauzuii kwa nini data hukusanywa mwanzo, kampuni hutumia data hizo kwa madhumuni gani ya ziada, wala faida ya kiuchumi inayotokana na biashara ya taarifa binafsi.

Kwa hiyo, makala inapendekeza mfumo wa kufuta data uunganishwe na zana mbili pana zaidi za kimuundo: ukomo wa madhumuni na upunguzaji wa data. Ukomo wa madhumuni unahitaji kampuni kutumia data kwa lengo lililo wazi, maalumu na la lazima. Upunguzaji wa data unahitaji taarifa zisizo muhimu kwa huduma zisikusanywe au zisihifadhiwe kwa muda mrefu.

Madhara ya msingi na ya pili

Madhara ya msingi ni matumizi mabaya ya data ya kibinafsi yenyewe: ufuatiliaji, vitisho, usumbufu, kufichua eneo au hatari nyingine za usalama. Madhara ya pili ni kazi ambayo mhanga hulazimika kufanya baada ya hapo: kutafuta tovuti, kuthibitisha utambulisho, kuwasilisha maombi mengi ya kufuta data na kurudia mchakato data inapojitokeza tena.

Kwa mtazamo huu, tatizo si tukio moja pekee. Ni mnyororo wa majukumu unaowekwa kwa mtu aliyeathirika, ilhali kampuni zilizokusanya, kuunganisha na kuuza data zina uwezo mkubwa zaidi wa kuzuia madhara.

Kwa nini ridhaa haitoshi?

Mtindo wa kawaida wa faragha humchukulia mtumiaji kama mtu anayeweza kusoma masharti, kuelewa mtiririko wa data na kufanya chaguo la maana. Lakini katika soko la kidijitali, tofauti ya taarifa na nguvu kati ya kampuni na mtumiaji ni kubwa sana. Mtumiaji hawezi kujua kwa urahisi data yake itanunuliwa na nani, itachanganywa na data gani, au itatumika vipi baada ya miaka kadhaa.

Zaidi ya hayo, ikiwa kukataa masharti kunamaanisha kutoweza kutumia huduma muhimu ya kijamii au kiuchumi, chaguo la “hapana” linabaki la kinadharia zaidi kuliko la kweli.

Dalali wa data ni nani?

Katika matumizi ya makala, dalali wa data ni mhusika wa kibiashara anayekusanya, kuunganisha, kuchambua na kuuza au kutoa leseni ya taarifa kuhusu watu. Taarifa hizi zinaweza kutoka kwenye rekodi za umma, programu, data ya eneo, kampuni nyingine au hifadhidata za kibiashara.

Wasifu unaweza kujumuisha jina, anwani, simu, familia, umri, kipato, eneo, maslahi, tabia, mahali pa afya au mahali pa ibada. Hata kama sehemu fulani ya taarifa iko wazi kwa umma, kuikusanya pamoja hubadilisha taarifa zilizotawanyika kuwa ramani inayoweza kutumika dhidi ya mtu.

Kituo kimoja hubadilisha nini?

Katika mfumo wa sasa, mhanga mmoja hukabiliana na madalali wengi. Katika mfumo unaopendekezwa, mhanga mmoja huwasiliana na mfumo mmoja wa serikali, na mfumo huo huweka wajibu kwa madalali wote waliosajiliwa.

Faida yake ni kupunguza muda, gharama na kujirudia kwa maelezo ya kiwewe. Pia inaweza kuzuia hali ambapo mtu analazimika kutoa hati zaidi nyeti kwa kampuni nyingi ili kufuta taarifa ambazo tayari zimekuwa chanzo cha hatari.

Ukomo wa madhumuni na upunguzaji wa data

Ukomo wa madhumuni unauliza kama data inahitajika kweli kwa huduma iliyotajwa na kama matumizi mapya yanaendana na lengo hilo. Kwa mfano, programu ya usafiri inaweza kuhitaji eneo kwa safari husika, lakini kuuza historia ya harakati kwa matangazo, bima au wasifu wa watumiaji ni matumizi tofauti.

Upunguzaji wa data huingilia mapema zaidi. Kama taarifa haihitajiki, isikusanywe. Data ambayo haijakusanywa haiwezi kuibiwa, kuuzwa, kuunganishwa na vyanzo vingine au kupewa mtu anayenyanyasa.

Hoja ya uhuru wa kujieleza

Kwa sababu Katiba ya Marekani inalinda sana uhuru wa kujieleza, sheria zinazozuia usambazaji wa taarifa za kweli zinaweza kupingwa. Madalali wa data wanaweza kusema kuwa wanauza taarifa halali.

Sylvain anajibu kuwa si kila usambazaji wa data una thamani sawa ya kujieleza. Uuzaji wa wasifu wa kibiashara wa watumiaji ni tofauti na uandishi wa habari, sanaa au hotuba ya kisiasa. Zaidi ya hayo, sheria za ukomo wa madhumuni na upunguzaji wa data hazilengi maudhui fulani ya kisiasa; zinalenga mchakato wa kibiashara wa kukusanya na kutumia data.

Hitimisho

Makala inasema kituo kimoja cha serikali kwa wahanga kinapaswa kuanzishwa, lakini hakiwezi kuwa suluhisho pekee. Sheria ya faragha haipaswi kusimamia tu maombi ya kufuta data baada ya madhara. Inapaswa pia kubadili motisha za uchumi wa data: kukusanya kidogo, kutumia kwa madhumuni yaliyoainishwa na kuwafanya wanaonufaika na data wabebe gharama ya usalama.

Dokezo la Chanzo na Mbinu

Tafsiri hii inategemea makala ya Olivier Sylvain, The One-Stop-Shop Is One Step in the Right Direction, iliyochapishwa katika California Law Review Online. Ni uchambuzi wa kisheria na kisera, si utafiti wa majaribio au takwimu, na ni jibu kwa hoja za Brokering Safety.