Turathi za Tamaduni Zisizogusika zilizoorodheshwa rasmi (Intangible Cultural Heritage, ICH), si ramani halisi ya usambazaji wa asili wa kijiografia wa desturi za kitamaduni katika eneo fulani; bali ni tabaka rasmi la kumbukumbu linaloundwa kupitia utambuzi wa rasilimali za kitamaduni, uteuzi wa ndani wa wagombea, tathmini na utambuzi wa kitaasisi. Utafiti huu unachunguza mpangilio wa kimakan wa kumbukumbu 616 za ICH za ngazi ya kitaifa na ya mkoa katika muktadha wa mfumo changamano wa maji wa Mto Ganjiang–Ziwa Poyang katika Mkoa wa Jiangxi, China, kwa kutumia Kielezo cha Jirani wa Karibu Zaidi (Nearest Neighbor Index, NNI), Makadirio ya Msongamano wa Kernel (Kernel Density Estimation, KDE), mkunjo wa Lorenz na kielezo cha mkusanyiko, Duaradufu ya Mkengeuko wa Kawaida (Standard Deviational Ellipse, SDE), pamoja na mbinu ya Geodetector.

Uchambuzi wa nukta wa vipengele 616 vya ICH, unaotegemea maeneo ya uteuzi katika ngazi ya wilaya, ulionyesha kuwa usambazaji si wa nasibu na umejikusanya kwa nguvu: NNI ya jumla ni 0,31, alama ya Z ni −39,16. Ili kupima kama kuingiliana kwa vipengele vingi katika wilaya moja kulikuwa kunaongeza matokeo kwa njia ya bandia, maeneo yaliyojirudia yaliunganishwa na kubaki maeneo 89 ya kipekee ya wilaya; ingawa NNI ilikuwa 0,68 na alama ya Z −5,57, usambazaji uliendelea kuwa na mkusanyiko wenye umuhimu wa kitakwimu.

Muundo wa kimakan kwa ujumla unaelezwa kama “mkusanyiko kando ya mto, usambazaji kuzunguka ziwa na maendeleo yenye vituo vingi”. Eneo la Ziwa Poyang lina vipengele 230 vya ICH, sawa na %37,33 ya jumla; sehemu za kati za Mto Ganjiang zina vipengele 200, sawa na %32,47; sehemu za juu zina vipengele 119, sawa na %19,32; na eneo la vilima la kaskazini-mashariki mwa Jiangxi lina vipengele 67, sawa na %10,87.

Katika uchambuzi wa vipengele wa Geodetector, thamani za juu zaidi za q zilikuwa 0,821 kwa umbali kutoka mifumo mikubwa ya maji, 0,813 kwa usaidizi wa sera na 0,806 kwa idadi ya wabebaji wa turathi za ICH. Idadi ya gati za kale ilikuwa na q=0,787, idadi ya watu 0,728, usaidizi wa kifedha 0,721, na kiwango cha maendeleo ya kiuchumi 0,714; hizi pia zilikuwa miongoni mwa mahusiano yenye nguvu kubwa ya ufafanuzi. Kinyume chake, mteremko, mwelekeo wa mteremko na kiwango cha matumizi ya ardhi vilikuwa na thamani za q za chini zaidi.

Hata hivyo, thamani hizi za q si vigawo vya sababu na athari. Utafiti unatumia data za kimakan za mkato na kupima mahusiano kati ya mazingira asilia, mitandao ya kihistoria ya usafiri, uwezo wa uenezaji wa kijamii na masharti ya utambuzi wa kitaasisi, kwa upande mmoja, na utofautishaji wa kimakan wa orodha rasmi ya ICH, kwa upande mwingine. Kwa hiyo waandishi wanasisitiza wazi kwamba haifai kutoa tafsiri ya kisababishi kwa mtindo wa “q kubwa = kipengele hiki kinaunda turathi”.

Tatizo kuu la utafiti

Unapotazama ramani ya turathi za kitamaduni, hisia ya kwanza inaweza kuwa kwamba nukta zilizo kwenye ramani zinaonyesha moja kwa moja mahali desturi za kitamaduni zinapopatikana. Utafiti huu unahoji hasa dhana hiyo. Kipengele cha kitamaduni kinachoingia katika orodha rasmi ya ICH hakionekani tu kwa sababu kimekuwepo kihistoria au kijamii; kinapaswa pia kufanyiwa utafiti, kutambuliwa, kuteuliwa kuwa mgombea, kutathminiwa, kulindwa na kukubaliwa katika mfumo rasmi.

Kwa hiyo, hali mbili tofauti za kimakan lazima zitenganishwe:

• Jiografia halisi ya maisha ya desturi ya kitamaduni: Maeneo ambayo mila, ufundi, simulizi, muziki au tambiko huishi, hupokezwa na kutekelezwa kwa vitendo.
• Jiografia ya utambuzi rasmi: Eneo la kiutawala ambalo kupitia kwake kipengele husika cha turathi kiliteuliwa kuwa mgombea, na mahali kiliposajiliwa katika mfumo wa ulinzi.

Kitu kikuu kinachochambuliwa na utafiti huu ni tabaka la pili. Tofauti hii ni lazima ili matokeo ya utafiti yatafsiriwe kwa usahihi.

Je, Usambazaji wa Kimakan wa Orodha Rasmi ya ICH ni Sawa na Usambazaji Halisi wa Kitamaduni?

Hapana. Nukta katika utafiti haziwakilishi maeneo halisi ya upokezaji au shughuli za desturi za kitamaduni, bali maeneo wakilishi ya kimakan ya wilaya au eneo ambalo miradi iliteuliwa kutoka. Kwa hiyo matokeo hayaelezi jiografia yote ya asili ya desturi za kitamaduni, bali mwonekano wa kimakan wa ICH iliyotambuliwa rasmi.

Kwa nini eneo la utafiti lilifafanuliwa kama mfumo wa Mto Ganjiang–Ziwa Poyang?

Bonde la Mto Ganjiang–Ziwa Poyang halikuchukuliwa kama mfumo wa mto mmoja au ziwa moja, bali kama mfumo changamano wa maji wa mto–ziwa ambamo korido za mito zimeunganishwa na maeneo ya makazi na mkusanyiko wa rasilimali kuzunguka ziwa. Wakati Mto Ganjiang kihistoria umefanya kazi kama korido ya mawasiliano baina ya maeneo na mzunguko wa kitamaduni, mazingira ya Ziwa Poyang yanahusishwa na makazi yenye msongamano zaidi, mkusanyiko wa rasilimali na mazingira thabiti ya upokezaji wa kitamaduni.

Mpaka wa eneo la utafiti haukuchorwa kwa kuzingatia mipaka ya kiutawala pekee. Miunganisho ya kihidrologia, muundo wa bonde na mahusiano ya kitamaduni ya kikanda yalitathminiwa kwa pamoja. Katika eneo la mwisho la uchambuzi, ndani ya Mkoa wa Jiangxi kuna vitengo 97 vya kiutawala vya ngazi ya wilaya na miji 11 ya ngazi ya prefektura. Ingawa Pingxiang iko chini ya Jiangxi kiutawala, mfumo wake mkuu wa mto ni sehemu ya Bonde la Mto Xiang na uhusiano wake wa kihidrologia na mfumo wa Ganjiang–Poyang ni dhaifu kwa kulinganisha; kwa hiyo iliachwa nje ya eneo la utafiti.

Hifadhidata iliundwaje?

Katika orodha rasmi za karibuni zaidi za Mkoa wa Jiangxi, kulikuwa na miradi 88 ya ngazi ya kitaifa na miradi 560 ya ngazi ya mkoa ya ICH, kwa jumla ya awali ya kumbukumbu 648. Marudio kati ya viwango tofauti vya orodha yalilinganishwa kumbukumbu kwa kumbukumbu kwa kutumia jina la mradi, eneo lililoteua mradi, shirika la ulinzi na taarifa za mbebaji wa turathi.

Miradi ya upanuzi ya ngazi ya kitaifa ilitathminiwa kando kwa kutegemea maeneo ya uteuzi yaliyochapishwa na Wizara ya Utamaduni na Utalii. Baada ya kuondoa marudio na kutumia kichujio cha eneo la utafiti, sampuli ya mwisho ilipungua hadi vipengele 616 vya ICH.

Data zilikusanywa hasa kutoka vyanzo rasmi kama Tovuti ya Turathi za Tamaduni Zisizogusika ya China, Wizara ya Utamaduni na Utalii ya Jamhuri ya Watu wa China, na Kituo cha Utafiti na Ulinzi wa Turathi za Tamaduni Zisizogusika cha Jiangxi.

Kwa nini eneo la wilaya lilitumika badala ya mahali halisi pa kitamaduni?

Turathi za Tamaduni Zisizogusika ni jambo la kitamaduni lililo hai na lenye mwendo. Mila ya opera, maarifa ya ufundi au simulizi la watu haliwezi lazima kufungwa katika jengo moja au kuratibu moja. Kwa hiyo watafiti walitumia wilaya ambayo kila kipengele cha ICH kiliteuliwa kutoka kama eneo wakilishi la kimakan.

Uamuzi huu hutoa kuratibu thabiti kwa uchambuzi, lakini pia huleta kizuizi. Ikiwa vipengele kadhaa vya turathi vimependekezwa kutoka wilaya moja, vyote vinaweza kupewa eneo lilelile wakilishi. Kwa hiyo watafiti waliunganisha maeneo ya wilaya yaliyojirudia na kufanya pia uchambuzi tofauti wa unyeti wa NNI.

Tafsiri changamano ya kimakan iliyopendekezwa na utafiti

Katika mfumo huu, mkusanyiko katika eneo la ziwa unaeleza mifumo ya makazi kuzunguka ziwa na mkusanyiko wa kitamaduni wa eneo hilo; usambazaji katika korido ya mto unaeleza mawasiliano na upokezaji wa kitamaduni unaotokea kupitia miunganisho ya mfumo wa maji; na usaidizi wa vinundu unaeleza usaidizi kwa mwonekano wa kitamaduni unaotolewa na vituo kama Nanchang, Jiujiang, Jingdezhen na Ganzhou pamoja na gati za kihistoria, msongamano wa watu, wabebaji wa turathi na uwezo wa kitaasisi.

Vipengele 616 vya ICH vinasambazwaje katika maeneo manne makuu?

Asilimia hizi si “msongamano wa turathi kwa kila kitengo cha eneo” wala “kiasi cha turathi kwa kila mtu”. Zinaonyesha tu jumla za kikanda za vipengele vilivyoorodheshwa rasmi. Kwa kuwa ukubwa wa maeneo na idadi ya watu hutofautiana, jumla ya idadi na msongamano wa jamaa si dhana moja.

Jumla za ngazi ya jiji

Ni kategoria zipi za ICH zilizo nyingi zaidi?

Ufundi wa jadi ndio kategoria kubwa zaidi ikiwa na vipengele 167; unafuatwa na mila za watu zenye vipengele 103 na ngoma ya jadi yenye vipengele 93. Hata hivyo, si sahihi kupanga moja kwa moja thamani za NNI za kategoria kwa kuuliza “ni ipi imejikusanya zaidi kwa uhakika?”; chanzo kinasisitiza kwamba ukubwa wa sampuli hutofautiana sana kati ya kategoria na kwamba hali hii inaweza kuathiri uthabiti wa NNI.

Kielezo cha mkusanyiko wa muundo wa kategoria

Ili kutathmini kutolingana kwa kiasi kati ya kategoria, kielezo kifuatacho cha mkusanyiko kilitumika pamoja na mkunjo wa Lorenz:

\[ I=\frac{A-R}{M-R} \tag{1} \]

Fomula inahesabu nini? \(I\) ni kielezo cha 0–1 kinachopima kiwango ambacho jumla ya vipengele vya ICH vimejikita katika idadi ndogo ya kategoria.

Vigeu: \(A\) inawakilisha eneo kati ya mkunjo halisi wa usambazaji uliotengenezwa kutokana na idadi za kategoria na mhimili wa kuratibu; \(R\) eneo chini ya mstari wa 45° unaowakilisha usambazaji ulio sawa kabisa; na \(M\) eneo la hali ya kinadharia ya mkusanyiko wa juu kabisa ambapo vipengele vyote vya ICH vimejikusanya katika kategoria moja.

Tafsiri: Kadiri thamani inavyokaribia 1, ndivyo kategoria chache zinavyotawala zaidi; kadiri inavyokaribia 0, ndivyo muundo wa kategoria unavyokuwa na uwiano zaidi. Katika utafiti, I = 0,3971 ilipatikana. Matokeo haya yanaonyesha kuwa idadi za kategoria hazijasambazwa kwa usawa kamili, lakini kielezo hakikugawanywa kwa njia ya bandia katika madaraja ya “juu/wastani/chini”.

Je, mpangilio wa kijiografia wa kategoria ni sawa?

Hapana. Katika ramani za chanzo, ufundi wa jadi na mila za watu zinaonyesha mikusanyiko ya wazi zaidi ya ukanda wa ziwa kuzunguka Ziwa Poyang. Tamthilia ya jadi, fasihi simulizi ya watu na quyi zina usambazaji wa ukanda unaoonekana zaidi kando ya korido kuu ya Mto Ganjiang.

Wakati ngoma ya jadi inaunda mikusanyiko mingi kuzunguka Ziwa Poyang na katika sehemu za kati za Ganjiang, muziki wa jadi, sanaa za jadi za urembo na tiba ya jadi zinaonyesha zaidi muundo wa kimakan wenye vinundu vingi. Hili linaonyesha kwamba aina zote za ICH haziwezi kuelezwa kwa utaratibu mmoja wa kimakan.

Vikundi vya utambuzi rasmi vilibadilikaje kwa muda?

Uchambuzi wa Duaradufu ya Mkengeuko wa Kawaida uliangalia kwa kujitegemea vikundi vitano vya utambuzi wa ngazi ya mkoa. Vikundi hivyo si vya kujumuisha hatua zilizopita; kila kikundi kina miradi iliyotambuliwa upya katika hatua hiyo pekee. Kwa hiyo mabadiliko ya vituo hayamaanishi kwamba desturi za kitamaduni zilihama kimwili. Uchambuzi unaonyesha maeneo ya kijiografia ambayo mfumo wa utambuzi rasmi ulipanukia katika hatua mbalimbali.

Vituo vya vikundi vya pili na vya tatu vilihamia kaskazini-mashariki kuelekea Nanchang na mazingira ya Ziwa Poyang, huku katika vikundi vya nne na vya tano kukionekana tena mwendo wa kuelekea kusini-magharibi. Kwa hiyo mchakato huu hautafsiriwi kama “uhamiaji wa kitamaduni” wa mwelekeo mmoja, bali kama upanuzi wa mara kwa mara wa utambuzi rasmi na marekebisho ya kimakan kuzunguka kiini kilicho thabiti kwa kiasi.

Hapa kuna kutokuwiana kwa wigo ndani ya chanzo: sehemu ya mbinu inaeleza wazi kwamba SDE ilitumika kwa vikundi vitano vya utambuzi vya ngazi ya mkoa na jumla ya kumbukumbu 62 + 102 + 206 + 118 + 72 katika vikundi hivyo ni 560 haswa; hata hivyo, sentensi moja katika sehemu ya matokeo inataja uchambuzi huu kana kwamba unahusisha kumbukumbu za “ngazi ya kitaifa na ya mkoa”. Katika maandishi haya, muundo wa nambari na mbinu umechukuliwa kuwa msingi, SDE imewasilishwa kama uchambuzi wa vikundi vitano vya ngazi ya mkoa, na tofauti iliyopo katika sentensi ya chanzo haijafichwa.

Mbinu na Matokeo ya Utafiti

Viashiria kumi na tano vya ufafanuzi

Ili kutathmini kama uhusiano mkubwa wa mstari mwingi kati ya vigeu ungepotosha matokeo, Kipengele cha Mfumuko wa Tofauti (Variance Inflation Factor, VIF) kilihesabiwa na thamani za VIF za vigeu vyote vya ufafanuzi zilipatikana kuwa chini ya 10.

Kwa nini ulinganifu wa muda si mkamilifu?

Orodha rasmi ya ICH imekusanyika kwa miaka kupitia vikundi kadhaa vya utambuzi. Kinyume chake, sehemu kubwa ya viashiria kama maendeleo ya kiuchumi, ukuaji wa miji, matumizi ya ardhi, usafiri, idadi ya watu na usaidizi wa kifedha inategemea 2021 kama mwaka wa marejeo. Idadi ya wabebaji wa turathi hutumia data limbikizi hadi 2021, wakati usaidizi wa sera hutumia 2006–2021 nyaraka limbikizi za sera za kipindi hicho.

Kwa hiyo, tarehe ya kuundwa kwa orodha ya ICH na tarehe ya kipimo cha baadhi ya vigeu vya ufafanuzi hazilingani kikamilifu. Waandishi walitumia vigeu hivi si kueleza kila kikundi cha utambuzi kwa vipindi tofauti, bali kuonyesha hali za jumla za kikanda za wilaya katika kipindi cha utafiti.

Usanifishaji wa data

Kwa sababu viashiria vilipimwa kwa vitengo tofauti, usanifishaji ulifanywa kabla ya uchambuzi. Msongamano wa mtandao wa mito ulipimwa kwa eneo la wilaya, idadi ya watu kwa uwiano wa watu/eneo, eneo la maji kwa jumla ya eneo, na usaidizi wa kifedha kwa thamani kwa kila mtu. Vigeu vingine endelevu vilibadilishwa hadi upeo wa 0–1 kwa ugeuzi wa min–max ili kuboresha ulinganishwaji.

Kielezo cha Jirani wa Karibu Zaidi hufanyaje kazi?

NNI hulinganisha wastani wa umbali ulioonekana hadi jirani wa karibu zaidi na wastani wa umbali unaotarajiwa katika usambazaji wa nukta wa nasibu kabisa:

\[ NNI=\frac{\bar D_o}{\bar D_e} \tag{2} \]

Hapa \(\bar D_o\) ni wastani wa umbali ulioonekana hadi jirani wa karibu zaidi; \(\bar D_e\) ni wastani wa umbali unaotarajiwa chini ya dhana ya Unasibu Kamili wa Kimakan (Complete Spatial Randomness, CSR).

Umbali wa kinadharia unaotarajiwa:

\[ \bar D_e=\frac{1}{2\sqrt{\rho}} \tag{3} \]

unahesabiwa kwa usemi huu. \(\rho\) ni msongamano wa nukta katika eneo la uchambuzi.

• NNI < 1: usambazaji uliokusanyika,
• NNI ≈ 1: usambazaji wa nasibu,
• NNI > 1: usambazaji uliotawanyika/ulio na mpangilio.

Ili mahesabu ya umbali yasiathiriwe na makosa ya makadirio ya kijiografia, data zote za kimakan zilibadilishwa kwenda kwenye CGCS2000 Albers Equal Area mfumo wa kuratibu.

Jaribio la unyeti wa NNI

Kuunganisha nukta za wilaya zinazojirudia huongeza NNI kutoka 0,31 hadi 0,68; yaani, ukubwa uliokadiriwa wa mkusanyiko hupungua. Hata hivyo, NNI hubaki chini ya 1 na jaribio la Z linaonyesha kuwa mkengeuko wenye umuhimu kutoka usambazaji wa nasibu unaendelea. Hivyo, maeneo ya kiutawala yanayojirudia yanaathiri ukubwa wa mkusanyiko, lakini hayaondoi matokeo ya jumla ya mkusanyiko.

Makadirio ya Msongamano wa Kernel

Badala ya kuacha kila nukta ya turathi kama nukta pekee, KDE hubadilisha athari ya kimakan kuzunguka kila nukta kuwa uso endelevu wa msongamano kupitia fungsi ya kernel inayopungua kadiri umbali unavyoongezeka:

\[ f(x)=\frac{1}{nh}\sum_{i=1}^{n}K\left(\frac{x-x_i}{h}\right) \tag{4} \]

Hapa \(f(x)\) ni makadirio ya msongamano wa kernel katika eneo \(x\); \(n\) ni idadi ya vipengele vya ICH; \(K(\cdot)\) ni fungsi ya kernel; na \(h\) ni upana wa bendi.

Katika utafiti, zana ya ArcGIS 10.2 Kernel Density na quartic/biweight kernel zilitumika. Upana mkuu wa bendi uliwekwa kuwa 30 km, na azimio la raster ya matokeo kuwa 1000 m × 1000 m.

Kwa sababu KDE inaweza kuwa nyeti kwa uchaguzi wa upana wa bendi, uchambuzi ulirudiwa pia kwa upana wa bendi wa 20 km na 40 km. Maeneo makuu ya kanda zenye msongamano mkubwa kwa ujumla hayakubadilika katika hali hizi; hasa, mkusanyiko kuzunguka Ziwa Poyang na kando ya mhimili wa Mto Ganjiang uliendelea kuwepo.

Thamani za KDE ziligawanywa kwa mbinu ya Natural Breaks (Jenks) ili kutenganisha kanda za msongamano mkubwa, wa kati na mdogo.

Thamani ya q ya Geodetector Inaonyesha Nini na Haionyeshi Nini?

Thamani ya q ya Geodetector inaonyesha kiwango ambacho utabaka wa kimakan wa kigeu cha ufafanuzi unaendana na utofautishaji wa kimakan katika idadi ya ICH; kadiri q inavyoongezeka, ndivyo nguvu ya ufafanuzi wa kimakan inavyoongezeka. Hata hivyo, q si mgawo wa urejeshi wala ukubwa wa athari ya kisababishi. Katika utafiti huu, thamani za q zinapaswa kutafsiriwa kama kiashiria cha uhusiano wa kimakan na uthabiti wa ufafanuzi.

Takwimu ya q ya Geodetector

Takwimu ya q iliyotumika katika chanzo:

\[ q=1-\frac{\sum_{h=1}^{L}N_h\sigma_h^2}{N\sigma^2} \tag{5} \]

Vigeu: \(L\) inawakilisha idadi ya tabaka za kigeu cha ufafanuzi; \(N_h\) idadi ya sampuli katika tabaka \(h\); \(N\) jumla ya sampuli; \(\sigma_h^2\) variansi ya usambazaji wa ICH katika tabaka husika; na \(\sigma^2\) variansi ya jumla katika eneo lote la utafiti.

Mantiki ya fomula ni kupima jinsi variansi ndani ya tabaka moja la ufafanuzi ilivyo ndogo ikilinganishwa na variansi ya jumla. Ikiwa madaraja ya kigeu yanaendana kwa nguvu na tofauti za kimakan katika usambazaji wa ICH, variansi ndani ya daraja hupungua na q huongezeka.

Kwa sababu Geodetector huhitaji ingizo la kikategoria, vigeu endelevu vya ufafanuzi vilisanifishwa kwanza na kisha kugawanywa katika tabaka tano kwa kutumia Natural Breaks (Jenks) katika ArcGIS 10.2. Kitengo cha msingi cha uchambuzi ni wilaya 97, na kigeu tegemezi ni idadi ya vipengele rasmi vya ICH katika kila wilaya.

Matokeo ya jumla ya Geodetector

Maelezo ya umuhimu ya Jedwali la 7 la chanzo: * \(p<0,1\), *** \(p<0,01\).

Hapa kuna maelezo muhimu ya kimetodolojia ndani ya chanzo. Ingawa sehemu ya mbinu ya Geodetector inaeleza kuwa kizingiti cha jumla cha umuhimu kwa jaribio la upangaji upya wa nasibu ni p < 0,05, Jedwali la 7 na Jedwali la 8 la kikanda pia hutumia nyota moja kwa p < 0,1. Kwa hiyo matokeo yenye nyota moja yanapaswa kuhifadhiwa kama viashiria vya umuhimu dhaifu vilivyoripotiwa katika chanzo; hayapaswi kuainishwa upya kana kwamba yanakidhi kizingiti cha p<0,05 kilichoelezwa katika sehemu ya mbinu.

Vipengele vya mfumo wa maji

Umbali kutoka mifumo mikubwa ya maji (X1, q=0,821) ndio q ya juu zaidi kati ya vigeu vyote. Matokeo haya yanaonyesha uhusiano mkubwa wa kimakan kati ya vipengele rasmi vya ICH na ukaribu na Mto Ganjiang, Ziwa Poyang na vijito vyake vikuu.

Uwiano wa eneo la maji \(q=0,608\) na msongamano wa mtandao wa mito \(q=0,563\) pia unaonyesha kwamba mfumo wa maji hauhusu tu swali la “ni kilomita ngapi hadi mto wa karibu zaidi?”; muundo wa mtandao wa maji wa kikanda na tabia ya uso wa maji pia vinahusiana na usambazaji wa ICH.

Jiografia asilia

Miongoni mwa vipengele vya jiografia asilia, q ya juu zaidi ni ya mwinuko, \(q=0,523\). Mteremko \(q=0,063\) na mwelekeo wa mteremko \(q=0,113\) vina nguvu ndogo ya ufafanuzi. Kwa tafsiri ya waandishi, jiografia ya kimaumbile huenda isiwe sababu ya moja kwa moja inayobainisha ICH, bali utaratibu wa usuli unaoweka mipaka kwa mpangilio wa makazi, usafiri na shughuli za binadamu.

Vipengele vya kibinadamu na kijamii

Idadi ya wabebaji wa turathi za ICH \(q=0,806\) ni mojawapo ya viashiria vyenye nguvu zaidi katika utafiti. Matokeo haya yanaendana na ukweli kwamba turathi zisizogusika, tofauti na muundo wa kimaumbile, ni mfumo hai wa kitamaduni unaotegemea maarifa, ujuzi, utendaji na michakato ya upokezaji wa kijamii.

Idadi ya gati za kale \(q=0,787\) ni mojawapo ya matokeo muhimu yanayohusiana mahususi na eneo hili. Gati za kihistoria hazitafsiriwi tu kama miundombinu ya usafiri, bali pia kama vinundu vya kihistoria vya harakati za watu, biashara na mitandao ya mawasiliano ya kitamaduni.

Idadi ya watu \(q=0,728\) na maendeleo ya kiuchumi \(q=0,714\) pia yana uhusiano mkubwa wa ufafanuzi. Kinyume chake, kiwango cha ukuaji wa miji \(q=0,196\) na kiwango cha matumizi ya ardhi \(q=0,039\) vina q za chini zaidi.

Vipengele vya kitaasisi

Usaidizi wa sera \(q=0,813\) na usaidizi wa kifedha \(q=0,721\) unaonyesha kwamba orodha rasmi ya ICH haibebi tu alama ya kimakan ya hifadhi ya rasilimali za kitamaduni, bali pia ya uwezo wa kitaasisi uliopo wa kutambua, kuhifadhi nyaraka, kuteua na kulinda rasilimali hizo.

Kwa hiyo ramani rasmi ya ICH haijibu tu swali “utamaduni uko wapi?”, bali pia kwa sehemu swali “rasilimali za kitamaduni zinatambuliwa, kuteuliwa, kutambuliwa rasmi na kulindwa zaidi wapi?”

Mwingiliano wa vipengele

Kigunduzi cha mwingiliano cha Geodetector huchunguza jinsi matumizi ya pamoja ya vigeu viwili vya ufafanuzi yanavyobadilisha q. Chanzo kinatoa madaraja manne ya uhusiano:

Uhuru:

\[ q(X_1\cap X_2)=q(X_1)+q(X_2) \]

Uimarishaji wa vigeu viwili:

\[ \max[q(X_1),q(X_2)] < q(X_1\cap X_2) < q(X_1)+q(X_2) \]

Uimarishaji usio wa mstari:

\[ q(X_1\cap X_2)>q(X_1)+q(X_2) \]

Udhoofishaji:

\[ q(X_1\cap X_2)<\max[q(X_1),q(X_2)] \]

Kwa ujumla, matriki ya mwingiliano ya chanzo inaonyesha q za jozi zilizo juu kuliko q za vipengele peke yake. Mchanganyiko mbalimbali wa idadi ya watu, wabebaji wa turathi, maendeleo ya kiuchumi, gati za kale, usaidizi wa sera, usaidizi wa kifedha na vigeu vya mfumo wa maji unaonekana hasa.

Matokeo haya yanaunga mkono kwamba mpangilio wa kimakan wa ICH hauwezi kuelezwa kwa kigeu kimoja; hali za asili, mitandao ya kihistoria ya mawasiliano, uwezo wa upokezaji wa kijamii na mifumo ya kitaasisi zinapaswa kutathminiwa kwa pamoja.

Matokeo ya kikanda ya Geodetector

Maelezo ya umuhimu ya Jedwali la 8 la chanzo: * \(p<0,1\), ** \(p<0,05\), *** \(p<0,01\).

Uchambuzi wa kikanda haupaswi kutumiwa kama upangaji wa moja kwa moja wa q kati ya maeneo. Ukubwa wa sampuli wa maeneo manne madogo unatofautiana: kuna vitengo 34 vya ngazi ya wilaya katika eneo la Ziwa Poyang, 25 katika Ganjiang ya kati, 20 katika Ganjiang ya juu na 18 katika vilima vya kaskazini-mashariki mwa Jiangxi. Chanzo pia kinaripoti kuwa majaribio ya unyeti yalifanywa kwa kubadilisha mbinu za kugawanya vigeu na idadi ya tabaka katika uchambuzi wa kikanda, na kwamba upangaji wa vipengele vikuu vya ufafanuzi uliendelea kuwa thabiti kwa ujumla.

Kutokuwiana kati ya Jedwali la 8 la chanzo na aya ya maelezo ya kikanda

Jedwali la 8 la chanzo linatoa X1=0,605, X12=0,645 na X14=0,702 kwa eneo la Ganjiang ya juu. Kinyume chake, aya ya “Upper Reaches of the Ganjiang River” katika sehemu ya 5.4.6 inaandika X1=0,718, X12=0,786 na X14=0,733; nambari hizi tatu zinalingana na thamani zilizo katika safu ya Ganjiang ya kati katika Jedwali la 8. Usaidizi wa kifedha X15=0,831 na maendeleo ya kiuchumi X7=0,625 vinaendana na jedwali.

Katika uwasilishaji wa Verianla, jedwali la kiasi limehifadhiwa kama source-of-truth; nambari tofauti katika aya hazijawasilishwa kana kwamba zimesahihishwa kimya kimya.

Duaradufu ya Mkengeuko wa Kawaida

Semi za msingi za mkengeuko wa kawaida zilizotumika kwa sifa za kituo na mtawanyiko wa vikundi vya utambuzi:

\[ SDE_x=\sqrt{\frac{\sum_{i=1}^{n}(x_i-\bar{x})^2}{n}} \tag{6} \]

\[ SDE_y=\sqrt{\frac{\sum_{i=1}^{n}(y_i-\bar{y})^2}{n}} \tag{7} \]

Hapa \(x_i\) na \(y_i\) ni kuratibu za kimakan za kipengele cha i cha ICH; \(\bar{x}\) na \(\bar{y}\) ni kituo cha kimakan cha kikundi husika cha utambuzi; na \(n\) ni idadi ya miradi katika kikundi. \(SDE_x\) na \(SDE_y\) zinafupisha mtawanyiko wa usambazaji katika mihimili miwili ya kuratibu.

Kubaki kwa azimuthi za duaradufu za vikundi vitano katika takribani 42,5°–43,3° kunaonyesha mwendelezo mkubwa katika mwelekeo wa jumla wa kaskazini-mashariki–kusini-magharibi wa vikundi vya utambuzi. Kwa sababu mabadiliko katika mhimili mkuu na mfupi ni madogo, chanzo kinadai kwamba hatua tofauti za utambuzi zinaonyesha zaidi upanuzi na marekebisho kuzunguka kiini kilichopo kuliko upangaji upya mkubwa wa kimakan.

Matokeo yanayoungwa mkono na utafiti

• Maeneo ya uteuzi wa wilaya ya vipengele 616 rasmi vya ICH yanaonyesha mkusanyiko wa kimakan wenye nguvu na umuhimu wa kitakwimu.
• Maeneo ya wilaya yanayojirudia huathiri ukubwa wa NNI; hata hivyo, jaribio la unyeti linalotumia maeneo ya kipekee ya wilaya pia linahifadhi matokeo ya mkusanyiko.
• Mazingira ya Ziwa Poyang na mhimili mkuu wa Mto Ganjiang yanaunda mfumo mkuu wa kimakan wa usambazaji rasmi wa ICH.
• Kategoria za ICH hazifuati muundo mmoja wa kimakan; baadhi hujipanga kuzunguka ziwa, baadhi katika korido ya mto, na nyingine katika muundo wenye vinundu vingi.
• Umbali kutoka mifumo mikubwa ya maji, usaidizi wa sera na idadi ya wabebaji wa turathi za ICH zinaonyesha q za jumla zilizo juu zaidi.
• Gati za kale, idadi ya watu, usaidizi wa kifedha na maendeleo ya kiuchumi pia zina mahusiano makubwa ya ufafanuzi wa kimakan.
• Mwingiliano wa vipengele mara nyingi huzalisha q za juu kuliko vipengele peke yake; hali hii inaunga mkono tafsiri ya muundo wa kimakan wenye vipengele vingi.
• Profaili za q za kikanda zinatofautiana; modeli moja ya ufafanuzi haitoshi kwa maeneo yote ndani ya bonde moja.
• Vituo vya vikundi vya utambuzi havionyeshi uhamiaji wa mwelekeo mmoja; vinaonyesha marekebisho ya mara kwa mara ya kaskazini-mashariki na kusini-magharibi kuzunguka kiini kilicho thabiti kwa kiasi.

Majumlisho yasiyoungwa mkono na utafiti

• Thamani ya q=0,821 haimaanishi kwamba “kuwa karibu na maji kunaunda ICH kwa kiwango cha %82,1”.
• Idadi kubwa ya ICH rasmi haithibitishi moja kwa moja kwamba thamani halisi ya kitamaduni au utofauti wa kitamaduni wa eneo fulani ni mkubwa zaidi.
• Idadi ndogo katika orodha rasmi huenda isimaanishe kuwa desturi za kitamaduni ni chache katika eneo husika; uwezo wa kutambua, kuteua na kulinda pia unaweza kuathiri matokeo.
• Kuratibu wakilishi iliyopewa kituo cha wilaya si eneo halisi la upokezaji wa kitamaduni.
• Uchambuzi wa mkato wa Geodetector hauthibitishi kwamba usaidizi wa sera au usaidizi wa kifedha unasababisha moja kwa moja mkusanyiko wa ICH.
• Mabadiliko ya vituo vya vikundi vya utambuzi hayaonyeshi kwamba desturi za kitamaduni zimehama kimwili.
• Haijaonyeshwa kwamba mfumo wa dhana ulioendelezwa katika kesi ya Ganjiang–Poyang unatumika kwa namna ileile katika mifumo yote ya mto–ziwa.

Vikwazo vikuu

Kikwazo cha kwanza ni muundo wa muda. Ingawa baadhi ya viashiria vya kijamii na kitaasisi vinaweza kubadilika haraka kwa muda, uchambuzi unatumia data za mkato au data zinazowakilisha vipindi fulani. Watafiti wanaeleza kwamba katika siku zijazo, mfululizo wa muda wa muda mrefu na uchambuzi unaotegemea michakato unaweza kufafanua vizuri zaidi mahusiano kati ya mkusanyiko wa rasilimali za kitamaduni, utambuzi wa kitaasisi na mwonekano wa kimakan.

Kikwazo cha pili ni kipimo cha kimakan. Utafiti unaweza kufanya ulinganisho thabiti katika kiwango cha bonde na kwa vitengo vya kiutawala vya ngazi ya wilaya; hata hivyo, katika maisha halisi Turathi za Tamaduni Zisizogusika huishi kwa namna yenye mabadiliko na kwa kiwango cha kina zaidi kupitia maeneo ya shughuli, mafundi, mitandao ya jamii na njia za upokezaji. Utafiti wa baadaye unapendekeza kuongeza maeneo halisi ya upokezaji, maeneo ya shughuli na data za mitandao ya kijamii.

Kikwazo cha tatu ni dhana ya Unasibu Kamili wa Kimakan ya NNI ya kawaida. Katika eneo la utafiti, idadi ya watu, makazi na muundo wa kijamii na kiuchumi si sawia. Kwa hiyo watafiti wanapendekeza uthibitishaji wa uimara katika siku zijazo kwa kutumia uchambuzi wa mchakato wa nukta usio sawia au mbinu za Monte Carlo.

Kikwazo cha nne ni kwamba matokeo ya Geodetector yanaweza kuwa nyeti kwa mbinu ya ugawaji wa madaraja. Utafiti ulitumia Natural Breaks (Jenks) na kufanya baadhi ya uchambuzi wa unyeti; hata hivyo, mbinu tofauti za uainishaji zinaweza kubadilisha thamani za q.

Maelezo ya Chanzo na Mbinu

Utafiti asilia: Spatial Distribution Characteristics and Associated Factors of Officially Listed Intangible Cultural Heritage in the Ganjiang River–Poyang Lake Basin

Waandishi: Shiwen Lai, Yihuan Tian na Xinyang Li.

Corresponding author: Xinyang Li.

Barua pepe ya corresponding author: lixinyang@cju.ac.kr

Uhusiano wa kitaasisi: School of Modern Economics and Management, Jiangxi University of Finance and Economics, Jiujiang, China; Department of Global Convergence, Kangwon National University, Republic of Korea; Culture Design Lab, Graduate School of Techno Design, Kookmin University, Republic of Korea; Department of Film, Media and Content, Cheongju University, Republic of Korea.

Jarida: Sustainability.

Mchapishaji: MDPI, Basel, Switzerland.

Juzuu / toleo / nambari ya makala: Volume 18, Issue 16, Article 8419.

DOI: 10.3390/su18168419.

Tarehe ya kuwasilisha: 13 Julai 2026.

Tarehe ya marekebisho: 13 Agosti 2026.

Tarehe ya kukubaliwa: 14 Agosti 2026.

Tarehe ya kuchapishwa: 17 Agosti 2026.

Aina ya chanzo: Makala ya utafiti iliyopitiwa na wataalamu; takwimu za kimakan zinazotegemea GIS na uchambuzi wa Geodetector.

Leseni: Leseni ya ufikiaji huria ya Creative Commons Attribution (CC BY).

Kiungo rasmi: https://doi.org/10.3390/su18168419

Seti ya data: Hifadhi ya data iliyoanzia kumbukumbu 88 rasmi za ICH za kitaifa na 560 za ngazi ya Mkoa wa Jiangxi; baada ya kuondoa marudio na kutumia kichujio cha eneo la utafiti, zilibaki kumbukumbu 616.

Kitengo msingi cha kimakan: Wilaya 97/district; katika uchambuzi wa ngazi ya mradi, kuratibu wakilishi ya wilaya ya uteuzi ilitumika.

Programu: ArcGIS 10.2.

Makadirio ya ramani: CGCS2000 Albers Equal Area.

Vigezo vikuu vya KDE: Quartic/biweight kernel; upana wa bendi 30 km; azimio la raster 1000 m × 1000 m; majaribio ya unyeti kwa upana mbadala wa bendi wa 20 km na 40 km.

Geodetector: Wilaya 97, viashiria 15 vya ufafanuzi, ugawaji wa tabaka tano kwa Natural Breaks (Jenks), kigunduzi cha kipengele na kigunduzi cha mwingiliano.

Ufadhili: Jiangxi Provincial Social Science Foundation Youth Project, “Spatial Evolution and Revitalization Pathways of the Gan-Poyang Lake Basin Water-Cultural Heritage Corridor” (Grant No. 25YS39) na 2025 Jiangxi Provincial University Humanities and Social Sciences Research Project (Approval No. YS25222).

Kamati ya maadili: Haitumiki.

Ridhaa yenye taarifa: Haitumiki.

Upatikanaji wa data: Waandishi wanaeleza kwamba data zilizozalishwa au kuchambuliwa zinapatikana katika makala; data ghafi zinaweza kupatikana kutoka kwa corresponding author kwa ombi lenye msingi.

Mgongano wa maslahi: Waandishi waliripoti kuwa hakuna mgongano wa maslahi.

Michango ya waandishi: Sentensi ya michango katika PDF ya chanzo inaanza kwa “Author Contributions: S.L. and Y.T.; methodology, X.L. and S.L.; ...” na jina la jukumu la kwanza kabla ya S.L. na Y.T. halionekani katika PDF. Kwa hiyo jukumu linalokosekana halijakisiwa na Verianla. Chanzo kinataja methodology X.L. na S.L.; software X.L.; validation Y.T., S.L. na X.L.; formal analysis S.L.; investigation X.L.; writing—original draft S.L.; writing—review and editing Y.T., S.L. na X.L.; visualization Y.T.; supervision S.L.

Kutokuwiana kwa ndani ya chanzo 1: Thamani za q za X1, X12 na X14 hazilingani kati ya Jedwali la 8 la Geodetector ya kikanda na aya ya maelezo ya Ganjiang ya juu. Katika makala hii, nambari za Jedwali la 8 zimehifadhiwa.

Kutokuwiana kwa ndani ya chanzo 2: Ingawa sehemu ya mbinu ya SDE na idadi za vikundi zinazojumlisha 560 zinaonyesha kuwa uchambuzi unahusu vikundi vitano vya utambuzi wa ngazi ya mkoa, sentensi moja katika sehemu ya matokeo inatumia usemi “national- and provincial-level”.

Kutokuwiana kwa ndani ya chanzo 3: Kwa NNI ya jumla, maandishi makuu yana p<0,001, wakati jedwali la unyeti linatoa p<0,01 kwa matokeo hayo hayo ya ngazi ya mradi.

Dokezo la takwimu la ndani ya chanzo: Ingawa sehemu ya mbinu inaeleza kizingiti cha umuhimu cha p<0,05 kwa jaribio la upangaji upya, Jedwali la 7 na Jedwali la 8 pia huweka nyota moja kwa thamani za p<0,1. Kwa hiyo matokeo yenye nyota moja yamehifadhiwa kama yalivyo katika chanzo na hayajachukuliwa kuwa sawa na p<0,05.